СП РК 3.04-108-2014 ПРОЕКТИРОВАНИЕ, СТРОИТЕЛЬСТВО И ЭКСПЛУАТАЦИИ ГИДРОТЕХНИЧЕСКИХ СООРУЖЕНИЙ (ҚР ЕЖ 3.04-108-2014) - 3

ҚР ЕЖ 3.04-108-2014 

29 

L

/2

L

/2

O



lim

A

      A

    



пред

        

x

lim

         

x

lim

        C        B

B         C

x

пред

x

пред

 

Сурет А.1 – Жанама кернеулер эпюрасы

 

 

 

w

lim

w

τ

σ tgφ

c

 



 

(А.5) 

 
мұндағы 

σ

 – топыраққа түсетін  орташа қалыпты қысым, МПа (кг/см

2

); 

w

φ

  – 

W

ылғалдылық  кезіндегі  ішкі  үйкеліс  бұрышы  (град),  Кесте  А.5  бойынша 

анықталынады; 

с

с

 – құрылымдық ілініс  күші,  МПа (кг/см

2

),  келесі  формула  арқылы анықталынады: 

 

 

с

с

cw

W







 

(А.6) 

 

w

c

 –

W

ылғалдылық кезіндегі  ілініс  күші,  Кесте А.5 бойынша анықталынады; 

W



 – байланыстырғыш ілініс  күші,  Кесте А.6 бойынша қабылданады; 

к

ε

  –  құрылымдардың  меншік  (сызықтық)  деформациясы,  оны  созылу  аймағында  –  1  

мм/м, сығылу аймағында – нөлге тең етіп қабылдауға  рұқсат етіледі. 

 

Кесте А.5

 

Консистенция  нормативтік 

көрсеткіштер  шектері 

Кеуектілік  еселігі 

e

 тең болғанда,  төрттік  шөгінді  сазды топырақтардың 

жалпы ілініс  күші 

w

c

, кПа (кг/см

2

), және ішкі  үйкеліс  бұрышы 

w

φ

, град,   

0,55 

0,65 

0,75 

0,85 

0,95 

кПа  кг/см

2

  кПа 

кг/см

2

 

кПа  кг/см

2

  кПа 

кг/см

2

 

кПа 

кг/см

2

 

I

L

 < 0 

70 

0,7 

57 

0,57 

47 

0,47 

40 

0,4 

36 

0,36 

29° 

27° 

26° 

25° 

24° 

0 



 

I

L

 < 0,25 

53 

0,53 

43 

0,43 

35 

0,35 

29 

0,29 

25 

0,25 

25° 

23° 

22° 

21° 

20° 

0,25 



 

I

L

 < 0,5 

– 

– 

36 

0,36 

28 

0,28 

22 

0,22 

18 

0,18 

– 

– 

21° 

20° 

18° 

17° 

 

В

  нүктесінің  абсциссасы 

пред

x

  мен  ординатасы 

пред

τ

  (шекті  жанама  кернеу)  келесі 

формулалар  бойынша анықталынады: 

 

Δ

пред

пред

ε ε

к

x

m n ε

ε





 

(А.7) 

 

ҚР ЕЖ 3.04-108-2014 

30 

Кесте А.6

 

Консистенция 

нормативтік 

көрсеткіштер  шектері 

Кеуектілік  еселігі 

e

 тең болғанда,  төрттік  шөгінді  сазды топырақтардың 

байланыстырғыгш  ілініс  күші 

W



, кПа (кг/см

2

) 

0,55 

0,65 

0,75 

0,85 

0,95 

кПа  кг/см

2

 

кПа 

кг/см

2

  кПа 

кг/см

2

 

кПа 

кг/см

2

 

кПа 

кг/см

2

 

I

L

 < 0 

46 

0,46 

34 

0,34 

25 

0,25 

19 

0,19 

16 

0,16 

0 



 

I

L

 < 0,25 

35 

0,35 

27 

0,27 

20 

0,20 

15 

0,15 

12 

0,12 

0,25 



 

I

L

 < 0,5 

– 

– 

23 

0,23 

16 

0,16 

11 

0,11 

8 

0,08 

 

 

пред

w

w

τ

σ tgφ

c

 



 

(А.8) 

 

ВС

 кесіндісі  көлденң болып табылады 

А.4  Іргетас  табаны  бойынша  жанама  жүктемеден  іргетастық  құрылымдардағы 

бойлық  күштер,  жанама  жүктемелердің  сол  қимадан  бір  жақ  қабырға  бойынша  эпюра 
аудандарының  қосындысы  ретінде  (Сурет А.1),  және  іргетас  табанының  енің  осы 
қосындығы көбейту  арқылы анықталынады (эпюра жазықтығындағы өлшем). 

Іргетастардың  табаны  бойынша  пайда  болған  жүктеме,  топырақтың  жылжу 

бағытына  перпендикуляр  орналасқан,  сол  эпюра  негізінде  анықталынады  (Сурет А.1 
қара),  бірақ  іргетастың  нақты  түріне  байланысты  құрылған.  Бұл  жағдайда  жүктеме, 
іргетастың  ұзындығы  бойынша  эпюра  ауданың  оның  еніне  көбейту  арқылы 
анықталынады. 

А.5  Іргетасты  құрылымдардағы  жүктемелер  шамаларын  анықтау  кезінде 

топырақтардың  реологиялық  қасиеттері,  іргетастардың  бүйірлік  беті  бойынша  үйкеліс 
күштерімен  негізделген,  іргетастың  табаны  бойынша  түсетін  жүктемелерге  сәйкес 
ескеріледі. Бұл жағдайда қайта есептелуге тек ординаталар 

lim

τ

 және 

пред

τ

 (Сурет А.1 қара) 

жатады,  олар  орташа  іргетастың  бүйірлік  бетіне  әсер  ететін  қалыпты  қысым  биіктігі 

ср

σ

 

мен  кері  үйінді  топырақтарының  механикалық  қасиеттеріне  сәйкес  есептелініп 
анықталынады. 

А.6  Зертханалық  сынақтарда  негіз  топырақтарының  ұзақ  деформациялану 

сипаттамаларын,  топырақ  үлгісі  биіктігін  анықтауға  арналған  сақина  жиынтықтарын 
жинақтау  арқылы,  компрессиялық  және  кесу  құралдарында  анықтайды.  Бұл  жағдайда 
орынауыстырудың  тұрақтану  критерийлері  ретінде  жүктеменің  соңғы  кезеңін  24 сағатта 
0,001 мм деп қабылдайды. 

А.7  Далалық  жағдайларда  топырақтардың  реологиялық  қасиеттерін  анықтауды 

5000 см

2 

стандартты квадрат штамптарын батыру және жылжыту арқылы жүзеге асырады, 

бұл  жағдайда  орынауыстырудың  тұрақтану  критериясы  ретінде,  жүктеудің  соңғы 
кезеңінде  12 сағатта 0,01 мм деп қабылдайды 

ҚР ЕЖ 3.04-108-2014 

31 

Б Қосымшасы

 

(міндетті)

 

Су қоймалары мен су ағыстарын толықтыру кезінде тау-кен қазбаларындағы 

сутартқыштарды  болжау. Өндірілетін  аймақтарда құрылатын су қоймалары мен 

арықтардан  судың жоғалуын бағалау 

 

Б.1  Су қоймалары мен су ағыстары маңында тазартқыш жұмыстарын жүргізу кезінде 

тау-кен  қазбаларына  судың  келуін  есептеу,  сонымен  қатар  судың  жоғалуын  есептеу 
гидрогеологиялық  жағдайларды сұлбалау кезеңі  орын алады. 

Жоспарда  тау-кен  қазбалардың  контуры  және  бірнеше  сипаттық  моменттер  үшін  су 

өткізгіш  жарылулар  аймақтарының  өлшемдері  анықталынады  (негізгі  жабындыны  алғаш 
жайғандағы, өндірілген  кеңістіктің  ең ұлкен мәндері кезінде,  аралық жағдайда). 

Су  өткізгіш  жарылулар  аймағының  жоғарғы  шекарасы  ретінде  қатпарлануға 

параллель  болатын,  өндірілетін  қыртыстан  осы  шекараның  ең  ұлкен  биіктігіне  тең 
арақашықтықта  жатқан  бет алынады. 

Жоғарлау,  төмендеу  және  жайылу  жағынан  су  өткізгіштік  жарылулар  аймағының 

шекарасы,  айырулар  бұрыштары  астындағы  өндірілген  кеңістік  шекаралары  арқылы 
өтетін, тік  қима сызықтарына сәйкес анықталынады. 

Су  өткізгіш  жарылулар  аймағының  ең  үлкен  биіктігі  нақты  мәліметтер  болмаған 

жағдайда,  өндірудің  қауіпсіз  биіктігіне  тең  етіп  алынады,  ол  "Ғимараттар  мен  табиғи 
нысандарды,  көмір  кен  орындарында,  жерасты  тау-кен  жұмыстарының  зиянды  әсерінен 
қорғау  ережелері"  сәйкес анықталынады. 

Б.2  Тау-кен  өндірісі  кезінде  немесе  су  өткізгіш  жарылулар  аймағының  үстінде  пайда 

болатын  жеке  суағар  көкжиектері  белгіленеді.  Әр  ерекшеленген  суағар  көкжиегінде  оның 
сүзілгіштік  өлшемдері  орнатылады:  сүзілу  еселігі  (

ф

К

,  м/тәу),  көкжиек  қуаттылығы  (

М

, 

м), оның өткізгіштігі  (

Т

, м

2

/тәу), суағар  (

μ

). 

Бірнеше  суағар  көкжиектерін  сүзілгіштік  көрсеткіштері  жақын  өлшемдерімен, 

көрсетілген  өлшемдердің  орташа  мәндерімен  сипатталатын,  бір  суағар  көкжиегіне 
біріктіру  рұқсат етіледі. 

Б.3  Суағар  көкжиектері  үшін  сүзілу  саласында  сыртқы  аймақтардың  контуры 

орнатылады,  оларға  көбінесе  су  жинағыштар  мен  су  қоймалары  астындағы  суағар 
көкжиектерінің  шығу  жерлері  болып  табылады:  бұл  контурларды  суағар  көкжиектеріне 
сәйкес келетін  қамсыздандырылған аймақ ретінде  қарастыруға  болады. 

Б.4  Суағар  көкжиектері  үшін  құрғатқыштар  контуры  орнатылады,  олар  әр  суағар 

көкжиектері  өндірілетін  кеңістік  аймағымен  немесе  су  өткізгіш  жарылулар  аймағымен 
топырақтың қиылысқан сызығына сәйкес келеді. 

Б.5  Құрғатқыштың  контуры  мен  толығу  аймағында  пьезометрлік  ағындар 

анықталынады;  арыңдар  бірлік  салыстыру  шартты  көлденең  кеңістігінен  бастап  саналады 
(проведенной,  мысалы,  тау-кен  қазбаларының  ең  төмен  белгісі  деңгейінен  жүргізілген) 
және уақыт бойынша тұрақты болып қабылданады.  

Б.6  Сүзілу  режимінің  тау-кен  қазбасына  (әр  суағар  көкжиегі  үшін)  орныққан 

бойынша уақыты  (стационарлы) келесі  формуламен  анықталынады 

 

ҚР ЕЖ 3.04-108-2014 

32 

 

2

min

ст

y

L

t

a



 

(Б.1) 

 
мұндағы 

ст

t

  –  сүзілу  режимінің  тұрақтану  уақыты,  қарастырылатын  қазбаның  негізгі 

жабындысының бірінші  орныққан моментінен бастап саналады, тәу; 

min

L

  –  қазбаның  негізгі  жабындысының  бірінші  орныққан  моментінен  бастап,  суағар 

көкжиегінің  толығуын қамтамассыз ететін аймаққа  дейінгі  ең кіші  арақашықтық,  м; 

y

a

  –пьезоөткізгіштік  еселігі  (деңгей  өткізгіштік),  м

2

/тәу.,  келесі  формула  бойынша 

анықталынады:  
 

 

y

Т

a

μ



 

(Б.2) 

 

Б.7  Қазбаларға  немесе  қазбалар  тобына  ағыс  есептелінген  жағдайларында,  уақыт 

моментінде 

t

  > 

ст

t

,  ағыстарды  есептеу  орныққан  сүзілулерге  арналған  формулалар 

бойынша  жүзеге  асырған  жөн,  ал  егер 

t

  < 

ст

t

  болғанда  –  орнықсыз  сүзілулер 

формулалары  бойынша;  ақырғы  нұсқа  су  қоймалары  немесе  су  жинағыштары  жақын 
өткізілген  қазбалардағы  суағарларды  есептеуге  арналған  болып  табылады.  Қажет  болған  
жағдайда,  сүзілулердің  орнықсыз  режимі  кезінде,  қазбаларға  түсетін  суағарларды  есептеу, 
осы қосымшалардың  Б.21–Б.27 тармақтарына сәйкес жүргізуге  болады. 

Б.8  Су  нысандарындағы  бірлік  қазбаларда  (немесе  қазбалар  тобында,  бірлік  қазба 

ретінде  қарастырылатын)  орныққан  ағыс  әртүрлі  аймақтарда,  толықтырудың  тік  сызықты 
контурына  параллель  орналасқан  (Сурет  Б.1)  қазбалар  арқылы  суағар  көкжиектерінен 
немесе  оның  ұстінде  су  өткізгіштк  жарылулардың  пайда  болуы  есебінде,  жақындату 
формулалары  арқылы анықталынады. 

Контур питания (

Н

1

)

A

   

L

n

         Г

Н

2

   Д

Н

3

         Н

3

   В

Н

4

        Ж

      Е

 

 

Сурет Б.1 – Дара қазбаларға  келіп түсетін суағарларды есептеуге арналған схема  

 

Б.9 

ГД

  аймағы  үшін  қазба  контуры  (Сурет  Б.1  қара),  суағар  көкжиегінің  толығу 

контурына бағытталған, ағың келесі  формула  бойынша анықталынады: 

ҚР ЕЖ 3.04-108-2014 

33 

 

 

1

1

2

(

)

n

A

Q

T H

H

L





 

(Б.3) 

 

мұндағы 

1

Q

 –

ГД

 аймағындағы арың, м

3

/тәу; 

T

 – суағар  көкжиегінің  өткізгіштігі,  м

2

/тәу; 

1

H

, 

2

H

 – толықтыру және құрғатқыштар  контурына сәйкес келетін  арыңдар (

ГД

), м; 

A

 – аймақ ұзындығы 

ГД

, м; 

n

L

 – толығу аймағынан құрғатқыш  контурына дейінгі  арақашықтық,  м. 

Т

 шамасы келесі  жағдайлар арқылы анықталынады: 

а) арыңды суағар  көкжиегі  үшін,  келесі  формуламен 
 

 

ф

T

К М



 

(Б.4) 

 

мұндағы 

ф

К

 – сүзілу  еселігі,  м/тәу; 

М

 

– суағар  көкжиегінің  қуаттылығы, м; 

б) арыңсыз суағар  көкжиегі  үшін,  келесі  формуламен 
 

 





1

2

ф

n

К h

h

T





 

(Б.5) 

 

мұндағы 

1

h

  және 

n

h

  –  арыңсыз  ағыс  тереңдігі,  салыстырмалы  суға  төзімділікпен 

саналады, толығыу және құрғатқыш  контурына сәйкес келеді. 

(Б.5)  формуласы  арқылы  көлбеу  су  төзімділігі  және  жайылатын  суағар  көкжиектері 

үшін  қолдануға  болады. 

Б.10  Қазбалардың 

ГЖ

  және 

ДЕ

  көлденең  аймақтары  үшін  (Сурет  Б.1  қара)  ағың 

келесі  формуламен  анықталынады: 

 

 







 



2

1

3

2

2

1.5

0.5

n

n

n

L

B

B

Q

T H

H

B

L

B

L

























 

(Б.6) 

 

мұндағы 

2

Q

 –

ГЖ

 және 

ДЕ

 аймақтарына келетін  ағың, м

3

/тәу; 

B

 – қазбаның көлденең ұзындығының аймағы, м; 

3

H

 –

ГЖ

 немесе 

ДЕ

 аймақтарында арыңның орташа шамасы. 

Б.11  Толығу  аймағының  қарама-қарсы  жағына  бағытталған  арыңды  келесі 

формуламен  анықтаймыз: 

 

 





3

1

4

1.5

1.5

0.5

n

A

Q

H

H

B

L

A









 

(Б.7) 

ҚР ЕЖ 3.04-108-2014 

34 

 

мұндағы 

3

Q

 –

ЕЖ

, аймағына түсетін арың, м

3

/тәу; 

4

H

 – құрғатқыш  контурының 

ЕЖ

 аймағына түсетін орташа арың. 

Б.12  Қарастырылатын  суағар  көкжиегіне  сәйкес  қазбаға  түсетін  жалпы  арың  (

c

Q

, 

м

3

/тәу) барлық аймақтар бойынша суағарларды  қосу  жолымен анықталынады: 

 

 

1

2

3

c

EЖ

Q

Q

Q

Q







 

(Б.8) 

 

Егер  су  өткізгіш  жарылулар  аймағымен  бірнеше  еркің  суағар  көкжиектері  ашылатын 

болса,  онда  қазбадағы  су  түсім  барлық  көкжиектер  бойынша  түсімдерді  қосы  арқылы 
табылады. 

Су  өоймаларына  судың  жоғалуы  (Б.8)  формуласы  бойынша  анықталынуы  мүмкін, 

егер тау-кен қазбасы құрғатқыштың  жалғыз ғана саласы болғанда. 

Б.13  Жоспарда  қазба  контуры  немесе  су  өткізгіш  жарылулар  аймағы  контуры 

бойына  түсетін  түсімдерден  басқа,  тау-кен  қазбасына  су  өткізгіш  жарылулар  аймағының 
үстінде орналасқан су жинағыштың ауданы бойынша түсімдер  келуі  мүмкін.     

Бұл түсім  (

F

Q

, м/тәу)  келесі  формуламен  анықталынады:  

 

 

ф

z

B

F

K H F

Q

z



 

(Б.9) 

 

мұндағы 

ф

K

  –  су  өткізгіш  жарылулар  аймағының  үстінде  тік  бойынша  орналасқан 

жыныстардың орташа сүзілу  еселігі,  м/тәу; 

z

H

  –  су  қоймадағы  арың,  қазба  контурында  су  өткізгіш  жарылулар  аймағының  үстінен 

саналады, м; 

B

F

 – жоспарда қазбалар  ауданы, м

2

; 

z

  –  жынысты  кеңтіректердің  қуаттылығы,  су  өткізгіш  жарылулар  мен  су  қоймалар 

аймағының үстінен тік  бойынша, м. 

Б.14  Б.8  тармағында  көрсетілген  жағдайларда  (толықтыру  саласының  және 

құрғатқыш  контурының  қиын  конфигурациясы,  оларды  өзара  еркің  орналасуы,  бірнеше 
өзара  байланысатын  қазбалардың  болуы),  лента  тоқтары  немесе  математикалық сұлбалау 
бойынша  суағыстарды  болжау  әдістемесін  қолдану  керек.  Ленталар  тоғы бойынша түсімді 
есептеу Б.15– Б.17 тармақтары бойынша жүргізіледі. 

Б.15  Толықтырғыш  аймағы  мен  құрғатқыш  контурынан  тұратын  қарастырылатын 

аймақтың  жоспарында,  сонымен  қатар,  мүмкін  болғанша,  гидроизогипстер (изопьезалар), 
құрғатқыш  контуры сипатты аймағынан белгіленген аймақтардан толықтыру аймақтарына 
бағытталған  тоқ  сызықтары  жүргізіледі,  олар  сілтелген  аймақтар  мен  аралық  
гидроизогипстеріне  (изопьезаларға)  нормал  бойынша  орналасады.  Әр  екі  түйіскен 
сызықтар  лента  тоқтарына  сәйкес  келетін  бүйірлік  аймақтар  болып  табылады,  олар 
бойынша сүзілу  шығыңдары анықталынады. 

ҚР ЕЖ 3.04-108-2014 

35 

Б.16  Әр  лента  тоқтары  бойынша  есептеу  (

л

q

,  м

3

/тәу)  келесі  формула  арқылы 

жүргізіледі: 

 

 





1

2

л

b

q

Т

H

H

l

 



 

(Б.10) 

 

мұндағы 

l

  –  құрғатқыш  контурынан  толықтыру  аймағына  дейінгі  лента  бойынша  орташа 

арақашықтық,  м; 

b

 – лентаның орташа ені, м 

Б.17  Тау-кен  қазбасына  түсетін  жалпы  түсім,  есептік  суағар  көкжиегін  ескере, 

барлық  лента  тоқтары  бойынша  шығыңдардың  қосындысы  арқылы,  келесі  формуламен 
анықталынады: 

 

 

1

l

l

Q

q i





 

(Б.11) 

 
Б.18  Су  түбінде  жасанды  су  қоймасын  немесе  тұтас  сазды  қалқан  арығын  құру 

немесе  қимада  сазды  құрамды  жыныстар  қабаттарында  жоғарғы  қабат  шөгінділері  болған 
жағдайда  (саздар  ,саздақтар),  сулы  нысандардан  судың  көлемді  жоғалуын  жоятын  және 
тау-кен қазбаларына судың түсуін  шектейтін  құбылыстар пайда болады. 

Су  қоймасын  (арығын)  салуда  (немесе  жобалауда)  оның  түбінде,  тау-кен 

қазбаларымен  құрғатылатын  суағар  көкжиекті  толықтыру  аймағынан  бөлетін,  саздақ 
қабаттың  болуы  (қалқанның)  кезінде,  тау-кен  қазбаларына  судың  түсуін  (Б.3)  –  (Б.4) 
формулалар  бойынша  есептелінеді,  ондағы 

n

L

  шамасы  келесі  формула  бойынша 

анықталынады  

 

 

0

1

1

0

ф

n

ф

m K

L

L

К





 

(Б.12) 

 
мұндағы 

1

L

  –  құрғатқыш  контурынан  сазды  қабаттың  табанына  (қалқаны)  дейінгі 

арақашықтық,  м; 

0

m

, 

0

ф

K

 – сазды қабаттың қуаттылығы  (м) және сүзілу  еселігі  (м/тәу); 

1

ф

K

 – құрғатылатын көкжиектердегі  жыныстардың сүзілу  еселігі  (м/тәу). 

Лента  тоқтары  бойынша  тау-кен  қазбаларындағы  су  түсімін  есептеу  кезінде 

l

 

өлшемін  (Б.10) формуласына  келесі  түрде есептеп, қабылдаймыз: 

 

 

0

1

1

0

ф

ф

m K

l

l

К

 

 

(Б.13) 

 

мұндағы 

1

l

  –  лента  тоқтары  бойынша  ққұрғатқыш  контурынан  сазды  қабат  табанына 

(қалқаны)  дейінгі  арақашықтық. 

ҚР ЕЖ 3.04-108-2014 

36 

Су  қоймаларынан  немесе  арықтардан  судың  жоғалуын  есептеу  (Б.8)  формуласы 

бойынша  жүргізіледі,  ондағы  қосылғыштар  (Б.12)  және  (Б.13)  формулаларын  ескеру 
арқылы анықталынады. 

Б.19  Су  қоймаларының  қалқандауының  үстінде  орналасқан  тау-кен  қазбаларында 

судың  түсуін  есептеуді  (9)  формула  бойынша  жүргізген  жөн,  ондағы 

z

  шамасы  келесі 

формуламен  анықталынады: 

 

 

0

1

1

0

ф

ф

m K

z

z

К

 

 

(Б.14) 

 

мұндағы 

1

z

  –  жыныстық  кентіректің  қуаттылығы  (м)  сүзілу  еселігімен  бірге 

1

ф

K

  (су 

өткізгіш  жарылулар  аймағының  жоғарғы  шекарасы  мен  сазды  топырақтардың  табаны 
арасындағы). 

Б.20  Тау-кен  қазбаларына  келіп  түсетін  арықтар  астымен  өткен  (судың  жоғалуын 

есептеу)  су  түсімін  анықтау,  (Б.14)  байланысын  ескеру  арқылы  (Б.9)  формуласы бойынша 
жүргізген  жөн,  онда 

B

F

  шамасы  ретінде  тазартқыш  қазбаларының  контурындағы  арық 

аймағының ауданың алуға болады.  

Б.21  Тау-кен  қазбаларына түсетін орнықсыз түсімді есептеу есептік уақыттың 

t

 < 

cт

t

 

бірнеше  мәндері  арқылы  жүргізіледі,  олар  үшін  су  қоймасының  болуы,  қазбалардағы  су 
түсімдерінің  шамаларына  әсер  етпейді,  ал  су  түсімдерінің  болуы,  су  қоймасынан  судың 
жоғалу  шамасына да әсер етпейді.  

Б.22  Дара  қазбаға  түсетін  жалпы  орнықсыз  түсім  (м

3

/тәу)  келесі  формула  арқылы 

анықталынады: 

 

 





1

2

2

t

y

n

В

πT H

H

Q

a t

l

π

F





















 

(Б.15) 

 

мұндағы 

B

F

 –  0,5

t

 уақыт  моментінде қазба  ауданы , м

2

. 

Б.23  Орнықсыз  түсімді  қозғалыстағы  тазартқыш  забойына  есептеуді,  тазартқыш 

забойының  қозғалу  жылдамдығын  ескеріп 

c

  (м/тәу),  келесі  шарттың  орындалуымен 

жүргізеді: 

 

 

2

0.1

y

c t

a



 

(Б.16) 

 
мұндағы 

t

  –  бірінші  негізгі  жабынды  орнату  моментінен,  түсімді  есептеуге  дейін 

жүргізілетін  моментке дейін уақыт аралығы, тәу. 

Лава  забойының  1  м  ұзындықта  меншікті  түсімі 

t

q

  (м

3

/тәу)  келесі  формуламен 

анықталынады: 

 

ҚР ЕЖ 3.04-108-2014 

37 

 





1

2

0

t

y

T H

H

q

c

a l





 

(Б.17) 

 

мұндағы 

0

l

 – график бойынша (Сурет Б.2)  

0

t

 шамасына байланысты анықталынады, ал ол 

келесі  формула  бойынша анықталынады: 
 

 

2

0

2

y

c t

t

a



 

(Б.18) 

 

 

2

0.1

y

c t

a



 болғанда, забойдың қозғалыс жылдамдығын елемеуге  болады. 

0.0

0.1

0.2

0.3

0.4

0.5

0.6

0.7

0.8

0.9

1.0

1.1

-4

-3

-2

-1

0

1

l

o

l

g

t

 

Сурет Б.2 

– 

 

0

l

 мәнің анықтауға арналған  график

 

 

Б.24  Толықтыру  саласының  және  құрғатқыш  контурының  қиын  конфигурациясы 

кезінде  орнықсыз  түсімді  есептеуді,  есептік  тау-кен  қазбаларын  іске  қосу  мезетінде 
құрастырылған,  карта  гидроизогипс  арқылы  салынған  лента  тоқтары  бойынша  жүргізуге 
болады.  

Б.25  Есептік  кезеңнің  аяғында  анықталған,  әр  белгіленген  лента  тоқтары  бойынша 

орнықсыз  түсімді  есептеу  (Б.10)  формуласы  бойынша  жүргізіледі,  онда 

l

  шамасы  келесі 

формула  арқылы анықталынады: 

 

 

1

y

l

l

πa t

 

 

(Б.19) 

 

мұндағы 

t

 – түсім анықталынатын, есептік құрғатқыш контурының пайда болу уақытынан 

бастап саналатын есептік уақыт  (тәу). 

(Б.10)  формуласындағы 

b

  шамасы,  бұл  жағдайда  лентаның  ұзындығы 

t

l

  үшін 

анықталынады.  Арың  ретінде 

1

H

,  есептік  құрғатқыш  контурының  пайда  болу  кезеңінде 

ҚР ЕЖ 3.04-108-2014 

38 

құрғатқыш  контурынан  лента  арақашықтығы 

t

l

  бойынша  гидроизогипске  сәйкес  келетін, 

(Б.10) формуласындағы  арың қабылданады. 

Б.26  Лента  тоқтары  бойынша  орнықсыз  шығыңды  есептеуді 

2

0.3

л

y

l

t

a



  шартының 

орындалуы  негізінде  жүргізу  керек,  мұндағы 

л

l

  –  ленталар  бойынша  құрғатқыш 

аймағынан  толығу  саласына  дейінгі  шынайы  арақашықтық. 

2

0.3

л

y

l

t

a



  кезінде,  сәйкес 

лента бойынша түсім  орныққан болып саналады.  

Б.27  Есептік  уақыт  моментінде  қазбаға  түсетін  жалпы  түсім  барлық  лента  тоқтары 

және  қазбалармен,  су  өткізгіш  жарылулар  аймағымен  құрғатылатын  барлық  суағар 
көкжиектері  бойынша шығыңдарды қосу  арқылы анықталынады.  

Б.28  Қыртыстардың  кен  қабаттарын  өндіру  кезінде,  егер  осы  қыртыстар  арасында 

салыстырмалы  су  тежегіштер  бар болса, төменде жатқан қыртыстар суағыстары жоғарыда 
жатқан  қыртыстардың  өзара  әсерін  ескермей  есептелінеді,  ал  төменде  жатқан қыртыстың 
қазбалары  үстіндегі  су  өткізгіш  жарылулар  қазбаның  бетінде  жатқан  қыртысына 
таралмайды. 

Б.29  Егер  төменгі  қыртыста  жатқан  қазбалардың  үстіндегі  су  өткізгіш  жарылулар 

аймағы  жоғары  қыртыста  жатқан  қазбаларға  деән  жеткенде,  барлық  қазбаларды,  оларда 
пайда  болған  су  өткізгіштік  жарылуларымен  қоса,  сәйкес  конфигурациясы  бар  бір  дара 
қазба  ретінде  қарастырылады,  ондағы  қосынды  су  түсімі  жоғарыда  келтірілген  әдістемеге 
сәйкес анықталынады.  

 

ҚР ЕЖ 3.04-108-2014 

39 

Әдебиеттер тізімі 

 

[1]  Временные  правила  охраны  сооружений  и  природных  объектов  от  вредного 

влияния  подземных  горных  разработок  месторождений  руд  цветных  металлов  с 
неизученным процессом сдвижения горных пород - Ленинград, 1986. 

[2]  ПБ  07-269-98  Правила  охраны  сооружений  и  природных  объектов  от  вредного 

влияния подземных горных разработок  на угольных  месторождениях. 

 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 

ҚР ЕЖ 3.04-108-2014 

40 

 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 _____________________________________________________________________________  

ӘОЖ 626/627(083.74) 

МСЖ 93.160 

 _____________________________________________________________________________  

 
Түйін  сөздер: 

гидротехникалық ғимараттар, өндірілетін  аймақтар, жобалау, құрылыс, 

пайдалануға беру 
 

СП РК 3.04-108-2014 

III 

СОДЕРЖАНИЕ 

 
ВВЕДЕНИЕ.................................................................................................................................. IV

 

1 ОБЛАСТЬ ПРИМЕНЕНИЯ ....................................................................................................... 1

 

2 НОРМАТИВНЫЕ ССЫЛКИ .................................................................................................... 1

 

3 ТЕРМИНЫ И ОПРЕДЕЛЕНИЯ ................................................................................................ 2

 

4 ОБЩИЕ ПОЛОЖЕНИЯ ............................................................................................................ 2

 

5 ИНЖЕНЕРНО-ГЕОЛОГИЧЕСКИЕ И ГИДРОГЕОЛОГИЧЕСКИЕ ИЗЫСКАНИЯ ........... 3

 

6 ПРОГНОЗ ДЕФОРМАЦИЙ  ЗЕМНОЙ ПОВЕРХНОСТИ  И РАСПРОСТРАНЕНИЯ 
ВОДОПРОВОДЯЩИХ ТРЕЩИН ............................................................................................... 3

 

7 ОСОБЕННОСТИ ПРОЕКТИРОВАНИЯ  И РАСЧЕТА  ГИДРОТЕХНИЧЕСКИХ 
СООРУЖЕНИЙ............................................................................................................................. 5

 

8 СНИЖЕНИЕ  ВЛИЯНИЯ ДЕФОРМАЦИЙ  ЗЕМНОЙ ПОВЕРХНОСТИ  НА 
КОНСТРУКЦИИ ГИДРОТЕХНИЧЕСКИХ СООРУЖЕНИЙ .................................................. 6

 

9 ОПРЕДЕЛЕНИЕ  ГРАНИЦ  ЗОН ВЛИЯНИЯ ПОДЗЕМНЫХ  РАЗРАБОТОК И 
ПРОДОЛЖИТЕЛЬНОСТИ ПРОЦЕССА СДВИЖЕНИЯ  ......................................................... 8

 

10. РАСЧЕТНЫЕ,  ДОПУСТИМЫЕ  И ПРЕДЕЛЬНЫЕ  ПОКАЗАТЕЛИ  ДЕФОРМАЦИЙ 
ЗЕМНОЙ  ПОВЕРХНОСТИ  ДЛЯ ГИДРОТЕХНИЧЕСКИХ  СООРУЖЕНИЙ  НА 
ПОДРАБАТЫВАЕМЫХ ТЕРРИТОРИЯХ ............................................................................... 21

 

Приложение А 

(обязательное) 

Учет реологических  свойств грунтов при расчете 

гидросооружений на подрабатываемых территориях ............................................................. 25

 

Приложение Б 

(обязательное) 

Прогноз водопритоков в горные выработки при подработке 

водоемов и водотоков. Оценка потерь воды из водохранилищ и каналов, создаваемых на 
подрабатываемых территориях.................................................................................................. 29

 

БИБЛИОГРАФИЯ............................................................. 

Ошибка!  Закладка не определена.

 

 

 

СП РК 3.04-108-2014 

IV 

ВВЕДЕНИЕ 

 

При  разработке  настоящего  свода  правил  учтены  требования  действующих 

строительных  норм  и  правил,  государственных  и  межгосударственных  стандартов, 
ведомственных  нормативных  требований  и  опыт  работы  научно-исследовательских  и 
проектных  институтов  в  области  проектирования,  строительства  и  эксплуатации 
гидротехнических  сооружений,  возводимых  на  подрабатываемых и ранее подработанных 
горными работами территориях. 

Настоящий  свод  правил  включает  параметры,  которые  являются  приемлемыми 

решениями,  но  не  являются  единственным  способом  выполнения  требований 
строительных  норм  СН РК 3.04-08-2014 «Проектирование, строительство и эксплуатация 
гидротехнических  сооружений на подрабатываемых горными работами территориях». 

Настоящий 

свод 

правил 

предназначен 

для 

работников 

предприятий, 

контролирующих  и  надзорных  органов,  экспертов,  проектных  и  внедренческих 
организаций. 

 
 
 
 

ҚР ЕЖ 3.04-108-2014 

СП РК 3.04-108-2014 

1

 

ҚАЗАҚСТАН

 

РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ  ЕРЕЖЕЛЕР  ЖИНАҒЫ 

СВОД ПРАВИЛ  РЕСПУБЛИКИ  КАЗАХСТАН 

ПРОЕКТИРОВАНИЕ,  СТРОИТЕЛЬСТВО  И ЭКСПЛУАТАЦИИ 

ГИДРОТЕХНИЧЕСКИХ  СООРУЖЕНИЙ  НА ПОДРАБАТЫВАЕМЫХ  ГОРНЫМИ 

РАБОТАМИ  ТЕРРИТОРИЯХ 

DESIGN, CONSTRUCTION  AND MAINTENANCE  OF HYDRAULIC  STRUCTURES 

ON UNDERMINED MINING TERRITORY 

 

Дата введения  2015-07-01 

 

1 ОБЛАСТЬ ПРИМЕНЕНИЯ 

 

1.1 Настоящий свод правил содержит основные положения и приемлемые технические 

решения для проектирования, строительства и эксплуатации вновь строящихся, расширяемых и 
реконструируемых гидротехнических сооружений, возводимых на подрабатываемых и ранее 
подработанных горными работами территориях, при условии возможности прогнозирования 
характера и величины деформаций земной поверхности от их подземной разработки. 

1.2  Основные  положения  и  приемлемые  технические  решения  настоящего  свода 

правил  не  распространяются  на  гидротехнические  сооружения,  возводимые  и 
эксплуатируемые на подрабатываемых территориях калийных месторождений и в районах 
с сейсмичностью 7 и более баллов. 

1.3  К  числу  гидротехнических  сооружений,  строящихся  на  подрабатываемых 

горными работами территориях, относятся: плотины, дамбы, водосбросы, водохранилища, 
шламо- и хвостохранилища и накопители сточных вод, каналы, тоннели и сооружения на 
них, системы хозяйственно-питьевого водоснабжения, мелиоративные системы. 

 

2 НОРМАТИВНЫЕ  ССЫЛКИ 

 

Для  применения  настоящего  свода  правил  необходимы  следующие  ссылочные 

нормативные документы: 

СН 

РК 

3.04-08-2014 

Проектирование, 

строительство 

и 

эксплуатация 

гидротехнических  сооружений на подрабатываемых горными работами территориях. 

СН РК 1.02-18-2007 Инженерно геологические изыскания для строительства. 
СНиП РК 3.04-03-2008 Плотины бетонные и железобетонные. 
СНиП РК 3.04-40-2006 Нагрузки  и  воздействия  на  гидротехнические  сооружения 

(волновые, ледовые и от судов).

 

СП РК 2.03-101-2012 Здания  и  сооружения  на  подрабатываемых  территориях  и 

просадочных грунтах. 

СП РК 3.04-109-2012 Гидротехнические сооружения речные. 

_____________________________________________________________________________ 

Издание официальное

 

СП РК 3.04-108-2014 

2 

 

Примечание  -  При  пользовании  настоящим  государственным  нормативом  целесообразно  проверить 

действие  ссылочных  документов  по  информационным  «Перечню  нормативных  правовых  и  нормативно -
технических  актов  в  сфере  архитектуры,  градостроительства  и  строительства,  действующих  на  территории 
Республики  Казахстан»,  «Указателю  нормативных  документов  по  стандартизации  Республики  Казахстан  и 
«Указателю  межгосударственных  нормативных  документов»,  составляемых  ежегодно  по  состоянию  на 
текущий  год.  Если  ссылочный  документ  заменен  (изменен),  то  при  пользовании  настоящим  нормативам 
следует  руководствоваться  замененным  (измененным)  документом.  Если  ссылочный  документ  отменен  без 
замены, то положение, в котором дана ссылка на него, применяется в части, не затра гивающей  эту ссылку. 

 

3 ТЕРМИНЫ  И ОПРЕДЕЛЕНИЯ 

 

В  настоящем  своде  правил  применяются  термины  и  соответсвующие  определения 

СН РК 3.04-08. 
 

4 ОБЩИЕ ПОЛОЖЕНИЯ 

 

4.1  При  проектировании,  строительстве  и  эксплуатации  гидротехнических 

сооружений  на  подрабатываемых  горными  работами территориях необходимо учитывать 
требования норм СН РК 3.04-08. 

4.2  Площадки  над  ранее  пройденными  очистными  выработками,  расположенными 

на  глубине,  от  20  –  кратной  мощности  пласта  (но  не  менее  25 м)  до  80 м  при  системе 
разработки  без  целиков  в  выработанном  пространстве,  относятся  к  группе  IV  согласно 
СП РК 2.03-101.  Если  эти  площадки  будут  подрабатываться  другими  пластами,  то  к 
ожидаемым  (вероятным)  деформациям  от  проектируемых  к  отработке  пластов 
добавляются деформации, вызываемые активизацией процесса сдвижения пород от ранее 
пройденных выработок. 

4.3  Площадки  над  ликвидированными  вертикальными  выработками  диаметром 

более 1 м, имеющими выход на земную поверхность, и вокруг них в радиусе 20 м следует 
исключать из площади застройки и размещения гидротехнических  напорных сооружений. 

4.4  Строительство  гидротехнических  сооружений  на  территориях,  расположенных 

над  участками  горизонтальных  и  наклонных  подготовительных  выработок,  а  также 
наклонных  шахтных  стволов,  заложенных  на  глубине  менее  10 

в

h

  (

в

h

  –  полная  высота 

выработки),  допускается  предусматривать  при  условии  тщательного  выявления  и 
ликвидации оставшихся пустот. 

Опасные участки, исключаемые из площади застройки и размещения водохранилищ, 

включают в себя проекции выработок и бермы шириной 20 м. 

При  наличии  над  подготовительными  выработками,  пройденными  на  глубине  от 

10 

в

h

 

до 

80 м, 

обводненных 

слабоцементированных  пород  проектирование 

гидротехнических сооружений допускается при наличии заключения специализированной 
организации,  подтверждающего  невозможность  образования  провалов  на  земной 
поверхности вследствие выноса грунта в горные выработки.  
 

Примечание  -  Под  участком  с  выходом  тектонического  нарушения  (оси  синклинальной  складки) 

принимается  участок,  включающий  обозначенный  на  плане  выход  сместителя  нарушения  (оси  складки)  с