СП РК 3.04-108-2014 ПРОЕКТИРОВАНИЕ, СТРОИТЕЛЬСТВО И ЭКСПЛУАТАЦИИ ГИДРОТЕХНИЧЕСКИХ СООРУЖЕНИЙ (ҚР ЕЖ 3.04-108-2014)

Сәулет, қала құрылысы және құрылыс
саласындағы мемлекеттік нормативтер
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ЕРЕЖЕЛЕР ЖИНАҒЫ

Государственные нормативы в области
архитектуры, градостроительства и строительства
СВОД ПРАВИЛ РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН

ТАУ ЖҰМЫСТАРЫНЫҢ ӨҢДЕЛЕТІН
АУМАҚТАРЫНДА ГИДРОТЕХНИКАЛЫҚ

ИМАРАТТАРДЫ ЖОБАЛАУ, ҚҰРЫЛЫСЫН САЛУ
ЖӘНЕ ПАЙДАЛАНУҒА БЕРУ

ПРОЕКТИРОВАНИЕ, СТРОИТЕЛЬСТВО И

ЭКСПЛУАТАЦИИ ГИДРОТЕХНИЧЕСКИХ
СООРУЖЕНИЙ НА ПОДРАБАТЫВАЕМЫХ

ГОРНЫМИ РАБОТАМИ ТЕРРИТОРИЯХ

ҚР ЕЖ 3.04-108-2014
СП РК 3.04-108-2014

Ресми басылым
Издание официальное

Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі
Құрылыс, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық істері және жер
ресурстарын басқару комитеті

Комитет по делам строительства и жилищно–коммунального
хозяйства

и управления земельными ресурсами Министерство

национальной экономики Республики Казахстан

Астана 2015

ҚР ЕЖ 3.04-108-2014
СП РК 3.04-108-2014

АЛҒЫ

СӨЗ

ӘЗІРЛЕГЕН:

«ҚазҚСҒЗИ» АҚ

ҚазКСЖДИ ҚарМТУ

ҰСЫНҒАН:

Қазақстан

Республикасы

Ұлттық

экономика

министрлігінің Құрылыс, тұрғын үй-коммуналдық
шаруашылық істері және жер ресурстарын басқару
комитеті

ні

Техникалы

реттеу

және

нормалау

бас

армасы

БЕКІТІЛГЕН

ЖӘНЕ

ҚОЛДАНЫСҚА

ЕНГІЗІЛГЕН:

Қазақстан  Республикасы  Ұлттық  экономика  министрлігі
Құрылыс,  тұрғын  үй-коммуналдық  шаруашылық  істері
және жер ресурстарын басқару  комитетінің
2014  жылғы  29-желтоқсандағы  №  156-НҚ  бұйрығымен
2015 жылғы 1-шілдеден  бастап

ПРЕДИСЛОВИЕ

РАЗРАБОТАН:

АО «КазНИИСА, КазМИРР при РГП на ПХВ КарГТУ

ПРЕДСТАВЛЕН:

Управлением

технического

регулирования

нормирования Комитета по делам строительства,
жилищно-коммунального

хозяйства

управления

земельными ресурсами Министерства национальной
экономики Республики Казахстан

УТВЕРЖДЕН

ВВЕДЕН

ДЕЙСТВИЕ:

Приказом  Комитета  по  делам  строительства,  жилищно-
коммунального  хозяйства  и  управления  земельными
ресурсами  Министерства  национальной  экономики
Республики Казахстан «29»  декабря 2014 года
№ 156-НҚ с 1 июля 2015 года

Осы мемлекеттік нормативті ҚР сәулет, қала құрылысы және құрылыс істері

жөніндегі уәкілетті мемлекеттік органының рұқсатынсыз ресми басылым ретінде толық
немесе ішінара қайта басуға, көбейтуге және таратуға болмайды

Настоящий государственный норматив не может быть полностью или частично

воспроизведен, тиражирован и распространен в качестве официального издания без
разрешения уполномоченного государственного органа по делам архитектуры,
градостроительства и строительства РК

ҚР ЕЖ 3.04-108-2014

КІРІСПЕ

Осы

ережелер

жинағын

өндеу

барысында

қолданыстағы

құрылыстық

нормаларының,  мемлекеттік  және  мемлекеттер  аралық  стандарттардың  талаптары,
ведомствалық  нормативтік  талаптары  мен  тау-кен  жұмыстарымен өндірілген және бұрын
өндірілген  аймақтарда  тұрғызылатын  гидротехникалық  ғимараттарды  жобалау,  тұрғызу
және  пайдалануға  беру  саласындағы  ғылыми-зерттеулік  және  жобалық  институттарының
жұмыс тәжірибесі  ескерілген.

Осы ережелер жинағы, құрылыс нормаларының ҚР ҚН 3.04-08-2014 “Тау-кен

жұмыстары  өндірілетін  аймақтардағы  гидротехникалық  ғимараттардың  жобалануы,
құрылысы  және  пайдаланылуы”  қызметтік  сипаттамаларына  қойылатын  талаптарының,
тек бір орындау тәсілі  болып, олардың қолайлы шешімдері  мен өлшемдерін  белгілейді.

Осы ережелер жинағы бақылаушы өнеркәсіптердің және қадағалаушы органдардың

жұмысшыларына, жобалық және енгізуші ұйымдардың сарапшыларына арналған.

ҚР ЕЖ 3.04-108-2014

СП РК 3.04-108-2014

_____________________________________________________________________________

Издание официальное

ҚАЗАҚСТАН

РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ЕРЕЖЕЛЕР ЖИНАҒЫ

СВОД ПРАВИЛ РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН

ТАУ ЖҰМЫСТАРЫНЫҢ ӨҢДЕЛЕТІН АУМАҚТАРЫНДА

ГИДРОТЕХНИКАЛЫҚ ИМАРАТТАРДЫ ЖОБАЛАУ, ҚҰРЫЛЫСЫН САЛУ

ЖӘНЕ ПАЙДАЛАНУҒА БЕРУ

ПРОЕКТИРОВАНИЕ, СТРОИТЕЛЬСТВО И ЭКСПЛУАТАЦИИ

ГИДРОТЕХНИЧЕСКИХ СООРУЖЕНИЙ НА ПОДРАБАТЫВАЕМЫХ ГОРНЫМИ

РАБОТАМИ ТЕРРИТОРИЯХ

Енгізілген күні - 2015-07-01

1 ҚОЛДАНУ САЛАСЫ

1.1 Осы ережелер жинағы тау-кен жұмыстары өндірілетін немесе бұрын өндірілген

аймақтарда  тұрғызылған,  кеңейтіліп  және  қалпына  келтіріліп  жатқан  гидротехникалық
ғимараттарды  жобалауға,  тұрғызуға  және  қайта  салуға  арналған  нормативтік  талаптарды,
егер  жерастын  өндеу  кезінде  жер  бетінде  пайда  болған  деформациялардың  шамасы  мен
сипатын болжау мүмкін  болған жағдайда орнатады.

1.2 Осы ережелердің негізгі жағдайлары мен қолайлы техникалық шешімдері

өндірілетін аймақтарда калий кен орындары бар болған жағдайда, ауданының
сейсмикалығы 7 және одан да жоғары балл болатын гидротехникалық ғимараттар үшін
таратылмайды.

1.3 Тасты жұмыстармен өндірілетін аймақтарда тұрғызылатын гидротехникалық

ғимараттардың қатарына жатады: бөгеттер, тоғандар, суағытқыштар, су қоймалар,
қалдық- және ілме қоймалар

және ағыс суларды жинағыштар, арықтар, туннельдер және

ондағы ғимараттар, тұрмыстық-ішерлік сумен қамтамассыз ететін жүйелер, мелиоративті
жүйелер.

2 НОРМАТИВТІК СІЛТЕМЕЛЕР

Ұсынылған ережелер жинағын қолдану үшін келесі сілтемелік нормативтік құжаттар

қажет:

ҚР ҚН 3.04-08-2014 Тау жұмыстарының өңделетін аумақтарында гидротехникалық

имараттарды жобалау, құрылысын салу және пайдалануға беру.

ҚР ҚН 1.02-18-2007 Құрылыстағы инженерлік геологиялық іздестірулер.
ҚР ЕЖ 2.03-101-2012 Аймақтарда жэне отырмалы топырақтарда орналасқан

гимараттар мен имараттар.

ҚР ЕЖ 3.04-109-2014 Гидротехникалык теңіз жэне өзен көлік имараттары.
ҚР ҚНжЕ 3.04-03-2008 Бетонды және темірбетонды тоғандар.

ҚР ЕЖ 3.04-108-2014

ҚР ҚНжЕ 3.04-40-2006 Гидротехникалық ғимараттарға түсетін жүктемелер мен

әсерлер (толқындық, мұздық және кемеден).

Ескерту - Ұсынылған ережелер жинағын қолдануда, сілтеме жасалған құжаттарды жыл сайын

жаңартылып  отыратын  «Қазақстан  Республикасы  шекарасында  қызмет  атқаратын  сәулет,  қала  құрылысы
және  құрылыс  саласындағы  нормативтік  құқықтық  және  нормативтік-техникалық  тізім»,  «Қазақстан
Республикасының  стандарттау  бойынша  нормативтік  құжаттарға  сілтеу»,  «Қазақстан  Республикасының
мемлекет  аралық  нормативтік  құжаттарға  сілтеу»  құжаттары  бойынша  тексерген  жөн.  Егер  сілтеме  құжаты
ауыстырылған  (өзгертілген)  болса,  онда  ұсынылған  құрылыс  нормасын  қолданғанда  ауыстырылған
(өзгертілген)  құжатты  қолданған  жөн.  Егер  сілтеме  құжаты  ауыстырымсыз  алынып  тасталса,  онда  оған
сілтеме  берілген ереженің бөлігі  ғана қолданылады.

3 АТАУЛАР МЕН АНЫҚТАМАЛАР

Осы ережелер жинағында бір атаулы ҚР ҚН 3.04-08 атаулары мен анықтамалары

қолданылады.

4 ЖАЛПЫ ЖАҒДАЙЛАР

4.1 Тау-кен жұмыстарымен өндірілген гидротехникалық ғимараттардың жобалануы,

құрылысы және пайдаланылуы кезінде осы ережелерге тиесілі ҚР ҚН 3.04-08 талаптарын
ескеру қажет.

4.2 Өндірілетін кеңістікте бүтіндерсіз өндеу жүйесі кезінде 20 – ға бөлінетін қуат

қыртысында  (бірақ  25 м  кем  емес)  80 м  дейін  тереңдікте  орналасқан,  бұрын  тазалау
қазбалары  жүргізілген  алаңдарды,  ҚР  ЕЖ  2.03-101  сәйкес,  IV топқа жатқызады.  Егер бұл
алаңдар  басқа  қыртыстармен  өндірілетін  болса,  онда  күтілетін  (мүмкіндік),  қыртыс
өндірісі  жобаланатын  деформацияларға,  бұрын  өндірілген  аймақтардағы  жыныстар
жылжуларының белсенділігі  негізінде  туатын деформациялар  қосылады.

4.3 Диаметрі 1 м аспайтын, жер бетіне шығыңқы жатқан жойылған тік қазбалар

үстіндегі  аймақтарды  және  оларды  айнала  20  м  радиуста  жер  бетіне  шығыңқы  жолы  бар
аймақтарды  құрылыс  алаңынан  алып  тастау  қажет,  және  де  ол  жерлерге  арыңды
гидротехникалық  ғимараттарын орналастыруға болмайды.

4.4 Көлденең және бойлық дайындық қазбалар, сонымен қатар бойлық шахта діңдері

(

– қазбаның толық биіктігі) тереңдікте орналасқан алаңдар үстіндегі

гидротехникалық ғимараттардың құрылысын жүргізу, қалған кеуектерді мұқият іздеп
тауып, жою жағдайында ғана рұқсат етіледі.

Су қоймаларын салу және орналастыру жағдайларын алып тастаған қауіпті алаңдар,

қазбалар проекциясы мен еңі 20 м болатын бермалардан тұрады.

тереңдіктен 80 м тереңдікке дейін өткен дайындық қазбаларының үстінде

суланған  жұмсақ  цементтелген  жыныстар  табылған  жағдайда,  гидротехникалық
ғимараттарды  жобалау,  топырақты  тау-кен  қазбаларына  әкелу  салдарынан  жер  бетінде
ойыстардың  пайда  болуы  мүмкін  емес  екенің  дәлелдейтін,  арнайы  ұйым  жасаған
қорытындысы негізінде  жүргізіледі.

ҚР ЕЖ 3.04-108-2014

Ескерту - Технологиялық бұзылулар көрінген алаңдар (синклиналды қатпарлар сызығы) астын

тандағанда, бұзылған жерлер (қатпарлар сызығы) жоспарда белгіленген, екі жағынан да ағызғыш
белгіленген, еңі 60 м дейін қосындылары бар алаңдар тандалады.

5 ИНЖЕНЕРЛІК-ГЕОЛОГИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ГИДРОГЕОЛОГИЯЛЫҚ

ІЗДЕСТІРУЛЕР

5.1 Құрылыс алаңының инженерлік-геологиялық және гидрогеологиялық ізденістері

ҚР ҚН 1.02-18 сәйкес жүргізіледі.

5.2 Өндірілетін аймақтарда салынатын гидроғимараттар негіз топырақтарындағы

реологиялық үрдістерді ескеру кезінде, А Қосымшасына сәйкес қабылданатын,
топырақтардың ұзақ деформациялануы сипаттамалары қолданылады.

5.3 Негіз топырақтары үшін сүзілу еселігін, шекті градиентін, сүзілудің шекті

жылдамдығын,  өндіру  салдарынан  топырақ  қасиеттерінің  өзгеру  мүмкіндігін  ескеру
арқылы,  гидротехникалық  ғимараттар  негіздерін  жобалау  бойынша  қолданыстағы
нормативтік техникалық  құжаттарға  сәйкес анықтау  қажет.

6 ЖЕР БЕТІ ДЕФОРМАЦИЯСЫН ЖӘНЕ СУӨТКІЗГІШТІК ЖАРЫЛУЛАРДЫҢ

ТАРАЛУЫН БОЛЖАУ

6.1 Жер бетінің жылжуын және деформациялануын болжап көрсететін шамаларға,

келесі шамалар жатады:



шөгу

, мм;



еңістер

, мм/м;



қиғаштану

, 1/м (қиғаштану радиусы

, км);



көлденең жылжулар

, мм;



созылу және сығылу көлденең деформациялары

, мм/м;



жарылуларды ашу шамалары және еңіс биіктіктері

, см;



жылжу үрдісінің жалпы ұзақтылығы, қауіпті деформациялар кезеңі, сонымен

қатар су өткізгіштік жарылулардың, түсулердің және ірі жарылулардың
орналасу шекаралары.

Гидротехникалық ғимараттарды жобалауға арналған бастапқы мәліметтері ретінде,

қыртыстар мен көкжиектерді өндеу әртүрлі кезеңдерінде алынған, жер бетінің күтілетін
жылжулары мен деформацияларының ең үлкен шамалары қабылданады.

6.2 Егер

<1 мм/м,

>20 км,

<10 мм,

<3 мм/м мәндерінде, өндірілетін

аймақтарда  орналастырылатын  гидротехникалық  ғимараттарды  жобалау  барысында
арнайы  қорғау  шараларын  қарастырмау  рұқсат  етіледі,  тек  бұл  жағдай  су  өткізгіш  өзі
ағатын арықтарға  тиесілі  емес.

6.3 Жер бетіндегі түсулер мен ірі жарылулардың пайда болу мүмкіндік жағдайлары,

сонымен қатар олардың шекаралары [1], [2] талаптарына сәйкес және осы ережелер

ҚР ЕЖ 3.04-108-2014

жинағының 6.5–6.9 тармақтарында қарастырылған талаптарға сәйкес орнатылады.

6.4 Құлау бұрыштары

< 45° болатын қыртыстарды өндеу кезінде, өндірілетін

кеңістікте кентіректерді қалдырмай, жер бетінде опырылған жерлер (шұңқырлар) ереже
бойынша, 12

кем емес жерлерде пайда болады, мұнда

– қыртыстан алынатын

қуаттылық.

Мүмкін болатын шұңқырлар мен ірі жарылулар аймақтардың шекаралары ретінде

бұл жағдайда, жоспарда тазаланған қазбалар нұсқасынан 15

қашықтықта жатқан

нұсқалар қабылданады. Егер тау-кен қазбаларының төменгі шекарасы 12

асатын

тереңдікте орналасатын болса, онда қыртыстың құлау жағынан тазалау қазбаларының
нұсқасы қыртыстың изогипсінен қабылданады, сәйкес келетін тереңдігі 12

6.5 Өндірілетін кеңістікте кентіректерді қалдыру арқылы өндеу жүйесі кезінде

(короткие  столбы,  камеры),  сонымен  қатар  егер  бұрын  қазбалардан  өткен  өндіру  жүйесі
белгісіз  жағдайда  немесе  құлама  жағынан  қазба  шекарасы  дұрыс  емес  болғанда,  онда
құлама  жағынан  мүмкін  болатын  құлаулар  мен  ірі  жарылулар  аймағының  шекарасы
ретінде  20

тереңдіктегі қыртыстың изогипстер көлденең проекциясы алынады, ал

4 м кіші болғанда–80 м тереңдікте алынады.

Тазартқыш қазбаларының шекараларында, егер олардың арасындағы кентіректер еңі

0,1

аспаса, мұнда

– жер бетінен кентірек жабынына дейінгі тік бойынша

арақашықтық, дайындық шекаралары да қосылады.

6.6 Құлау бұрышы

>45°болатын қыртыстарды өндеу кезінде, жер бетінде құлаулар

ереже  бойынша,  егер  үйінділер  астындағы  қыртыстар  шығуына  қалдырылған
кентіректердің  тік  биіктігі  "Көмір  кен  орындарындағы  жерасты  тау-кен  жұмыстары
зиянды  әсерінен  ғимараттарды  және  табиғи  нысандарды  қорғау  ережелері"  бойынша
анықталған

шамасынан аз болса пайда болады, ал қарастырылатын бассейн (кен

орындары) үшін мұндай мәндер болмаған жағдайда,

мәнің қыртыстардың

қуаттылығына байланысты Кесте 1 бойынша қабылдайды.

Қуатты қыртыстарды өндірілген кеністіктерді салмай қабаттармен өндеу кезінде

мәні қыртыстар қуаттылығының қосындысы бойынша анықталынады.

Кесте 1

–

Кентіректердің тік биіктігін анықтау

Қыртыс

қуаттылығы, м

2 және

одан аз

7 және одан

көп

100

6.7 Барлық көмір бассейндеріндегі құлау бұрышы

> 45 болатын қыртыстарды

өндеу кезінде жер бетінде мүмкін болатын құлаулар аймағының шекарасын, жоспарда
қабылдау керек:

а) қыртыстың жайылу бағыты бойынша – оның шекарасыныан қашықтықта жатқан

тазартқыш қазбалары шекараларынан тыс жүргізілген сызықтар, келесі формула бойынша
анықталынады:

пр

h ctgφ

 

, но не менее 15 м

(1)

ҚР ЕЖ 3.04-108-2014

мұндағы

–үйінділердің қуаттылығы, мм;

– үйінділердің жылжу бұрышы, [1], [2] сәйкес анықталынады;

б) жатыс бүйірі жағынан – жайылу сияқты анықталынатын, үйінді астында

арақашықтықта орналасқан топырақтар арқылы өтетін сызықтар;

в) ілме бүйірі жағынан – үйінді астында арақашықтықта орналасқан қыртыс

жабындары арқылы өтетін сызықтар, келесі формула бойынша анықталынады:









ctgα

h ctgφ ctgα







 



, бірақ 20 м кем емес

(2)

мұндағы

– жер бетінен қазбаның жоғары шекарасына дейінгі тік бойынша

арақашықтық;

– Кесте 2 бойынша анықталынатын шама.

Құлаулар шекарасына, ілме бүйірі жағынан еңі 30 м тең, ал жатыс бүйірі және

жайылу жағынан 20 м тең ірі жарылулар шекарасы түйіседі.

6.8 Сулы нысандар астындағы, [1], [2] талаптарына сәйкес анықталынатын

қыртыстар үшін, өндірулердің шынайы тереңдігі өндірудің қауіпсіз тереңдігінен аз
болатын аймақтарда, су өткізгіш жарылулардың шекарасы жер бетіне дейін таралады.

Кесте 2

Қыртыс

қуаттылығы,

2 және

одан аз

8 және

одан көп

6.9 Жайылу бойынша су өткізгіш аймақтар шекарасы ретінде, жоспарда тазартқыш

қазба

контурынан

ПР

H ctgδ



арақашықтықта,

жоғарлауы

бойынша

H ctgγ



арақашықтықта және төмендеуі бойынша

H ctgβ



арақашықтықта жатқан ішкі контур

тандалады, мұндағы

ПР

– қазбалар шекарасында, жайылуы бойынша оны бойлай

жүретін сәйкес нүктелерде жатқан қыртыстың жату тереңдігі;

және

– қазбалар

шекарасында жоғарлау және төмендеу бүйірлеріне сәйкес жүргізілген қыртыстың жату
тереңдіктері;

 







– жарылулар бұрыштары.

Жарылулар бұрыш шамалары [1], [2] талаптарына сәйкес анықталынады.

Жарылулардың бұрыштары жөнінде мәліметтер болмаған жағдайда, байырғы
жыныстардың жылжу бұрыштарын 10° көп етіп, бірақ 90° асырмай қабылдау қажет.

ҚР ЕЖ 3.04-108-2014

7 ГИДРОТЕХНИКАЛЫҚ ҒИМАРАТТАРДЫ ЖОБАЛАУ ЖӘНЕ ЕСЕПТЕУ

ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

7.1 Өндірілетін аймақтарда топырақ материалдарынан орнатылатын тоғандарды,

тау-кен  қорғаныс  шараларын  қолданбай  тұрғызу,  жер  бетіндегі  күтілетін  көлденең
деформациялары  кезінде  созылуы  шамалары  3 мм/м  аспаса  және  ойықтардың  биіктігі
100 мм аспаса рұқсат етіледі.

7.2

Өндірілетін

негіз

деформациясының

әсері

кезінде

гидротехникалық

ғимараттарда, олардың құрылымдары мен негіздерінде бірінші топтың шекті күйлерін
бағалау, келесі шарттын орындалуымен жүргізілуі тиіс:

0.9



(3)

мұндағы

– ішкі әсердің қосынды есептік мәні;

– материал бойынша беріктік еселігін

ескеру бойынша анықталынатын, ғимараттың

немесе оның құрылымы мен негізінің көтеру қабілетінің есептік мәні;

– жұмыс жағдайының еселігі;

– күрделілігі бойынша беріктілік еселігі.

және

еселіктерінің мәндері ҚР ЕЖ 3.04-109 талаптарына сәйкес

анықталынады.

7.3 Гидротехникалық ғимараттар құрылымдарын топырақ сілемінің тік және

көлденең  орын  ауыстыруларына  әсерін  есептеу  барысында,  негізді  тұрақты  немесе
ауыспалы  қаттылық  еселіктерімен  сипатталатын,  сызықтық  немесе  сызықтық  емес
деформацияланатын етіп  қабылдау  керек.

Ғимараттың іргетастары және жерасты бөліктерімен байланыстағы негіздің

деформациялық қасиеттері, тау-кен қазбалары әсерімен негізделген әсерлердің сипатына
байланысты, ҚР ЕЖ 2.03-101 талаптарына сәйкес анықталынатын, сығылу кезінде (

немесе

yдл

) және жылжу кезінде (

немесе

хдл

) қаттылық еселіктерімен сипатталады.

7.4 Тау-кен жұмыстарымен өндірілген аймақтардағы гидротехникалық ғимараттарға

түсетін жүктемелер мен әсерлер, тек осы ұсынылған ережелер жинағында келтірілген
шамалардан басқасы, ҚР ҚНжЕ 3.04-40 сәйкес анықталынады.

7.5 Әркелкі тік және көлденең деформациялар әсерінен туындаған гидротехникалық

ғимараттарға түсетін қосымша жүктемелерді, негіз топырақтарының реологиялық
қасиеттерін ескеру арқылы, А Қосымшасына сәйкес анықтауға рұқсат етеледі.

ҚР ЕЖ 3.04-108-2014

8 ЖЕР БЕТІ ДЕФОРМАЦИЯСЫНЫҢ ГИДРОТЕХНИКАЛЫҚ ҒИМАРАТТАР

ҚҰРЫЛЫМДАРЫНА ӘСЕРІНІҢ ТӨМЕНДЕУІ

8.1 Бетонды құрылымдарды жобалау барысында, өндіру жұмыстарында пайда

болатын әркелкі көлденең жылжуларды өтеуге қажетті, жекеленген секциялар арасындағы
жапсарлардың енің

, келесі формула бойынша анықтауға болады:

n m εL





(4)

мұндағы

– іргелес секциялар орталық сызықтары арасындағы арақашықтық;

– ғимараттың биіктігі;

– өндеу жұмыстары салдарынан туатын салыстырмалы созылу деформациялары;

Θ –секциялардың есептік жантаю, келесі формула бойынша анықталынады:

n m



немесе

(5)



(6)

мұндағы

– ғимарат секциясының ұзындығы;

– ойыс биіктігі;

– қисайған жердің радиусы;

, – жүктеме бойынша беріктік еселіктері;

– ҚР ЕЖ 2.03-101 келтірілген талаптарға сәйкес қабылданатын жұмыс

жағдайының еселіктері.

8.2 Бетонды және темірбетонды тоғандардың деформациялық жапсарларын

нығыздауды ҚР ҚНжЕ 3.04-109 талаптарына сәйкес орындау қажет. Бұл жағдайда
жапсардың ені

(4) формуласы бойынша анықталынады.

8.3 Бетонды немесе темірбетонды галереялар салынған сұбырлы суағызғыштарын

жобалау барысында, жекеленген секциялар арасындағы жапсар енің

келесі шарт

негізінде белгілеу керек:

n m ε

n m R

















(7)

мұн

– жылжу деформацияларының өлшемдері;

– ернемек арқылы жалғасқан галереясының диаметрі;

– іргелес секциялардың орталық сызықтары арасындағы арақашықтық;

ҚР ЕЖ 3.04-108-2014

– жүктеме және жұмыс жағдайларының беріктік еселіктері, 8.1 Бөлім

талаптарына сәйкес анықталынады.

8.4 Өндірілетін аймақтар алаңдары арқылы өтетін су өткізгіш арықтары мен су

жинағыш өзі ағатын сызықтарды жобалау барысында, олардың еңістерін

, өндіру

жұмыстары кезінде пайда болатын жылжу деформацияларының әсерінен рельефтің
өзгеруін ескеру арқылы , келесі формула бойынша анықтау керек:

расч

i сдв

n m i





(8)

мұндағы

расч

– өндіру жұмыстарысыз қалыпты жұмысты қамтамассыз ететін есептік еңіс;

сдв

– қарастырылатын алаңдағы өндіру жұмыстары салдарынан пайда болатын күтілетін

көлбеу;

– жүктеме және жұмыс жағдайлары бойынша беріктік еселіктер.

9 ЖЕРАСТЫ ӨНДІРУЛЕРІ ӘСЕР ЕТЕТІН АЙМАҚ ШЕКАРАЛАРЫН ЖӘНЕ

ЖЫЛЖУ ҮРДІСІНІҢ ҰЗАҚТЫЛЫҒЫН АНЫҚТАУ

9.1 Көмір қыртыстарын өндеу, сілемде және жер бетінде жылжу шекараларының

пайда  болуымен  байқалатын  тау  жыныстарының  кернеулік  жағдайының  өзгеруіне  және
олардың  жылжуына  әкеліп  соқтырады.  Жекеленген  тазартқыш  қазбалары  әсерінен  пайда
болған жер бетіндегі  жылжу шекарасы  жылжу ойысы деп аталады.

Жылжу ойысындағы жеке нүктелер қарастырылатын уақытта әртүрлі шамаларға

жылжиды,  нәтижесінде  тік  (көлбеулер,  қисықтар,  бұраулар)  және  көлденең  (созылулар,
сығылулар,  жылжулар)  деформациялар,  сонымен  қатар  құлаулар  және  топталған
деформациялар  –  тік  жағынан  жарылулар  мен  кемерлер,    көлденең  кеңістікте  жылжулар
пайда болады.

Тау жыныстары мен жер бетінің жылжуы мен деформациялары нысандарда

бұзылулар,  өндірілген  кеңістік  үстіндегі  жыныстардың  су  және  газ  өткізгіштерінің
ұлғаюын,  беттік  және  топырақ  суларының  гидрогеологиялық  режимінің  бұзылуын,
жылжымалық үрдістердің  белсенділігін  туғызуы  мүмкін.

Жерасты өндірулері әсер ететін аймақтардың өлшемдері, деформациялардың

шамалары мен деформациялары, деформациялардың ұлғаю жылдамдығы және тау
жыныстары мен жер бетінің жылжу үрдісінің ұзақтылығы келесі негізгі факторларға
байланысты:

а) өндірілетін қыртыстардың қуаттылығына, құлау бұрышы мен тереңдігіне;
б) тазартқыш қазбалардың өлшемдеріне, бір немесе кен қабаттарындағы қыртыс

тазартқыш қазбаларының өту тізбектілігіне;

в)

тау

жыныстары

сілемдерінің

құрылымдық

ерекшеліктеріне

(сыятын

жыныстардың құрылысы, айырмалы және пликативті бұзылулардың болуы,
жыныстардың жатысының және физикалық механикалық қасиеттерінің өзгеруі);

г) тау-кен қысымын басқару әдісіне;

ҚР ЕЖ 3.04-108-2014

д) забойдың жылжу жылдамдығы және қиғаш жайылу жұмыстарының

жылдамдығына.

9.2 Бақылаулар мәліметтері бойынша жерасты өндірулерді әсер ететін аймақтардың

шекараларын анықтау кезінде, қада белгілер арасындағы арақашықтық 15-20 м болғанда,
жер беті деформацияларының келесі мәндері қабылданады: көлбеулер

0,5 10







созылулар

0,5 10









Жерасты өндірулері әсер ететін аймақтардың шекаралары шекаралық бұрыштар

бойынша  анықталынады.  Шекаралық  бұрыштар  дегеніміз  жер  бетінде  тазартқыш
шекарасын  жерасты  өндірулері  әсер  ететін  аймақ  шекарасымен  байланыстыратын
көлденең  сызықтармен  және  байырғы  жыныстар,  мезозойлы  шөгінділер  мен  үйінділер
арқылы  өтетін  сызықтардың  жылжу  ойыстарының  басты  қималары  бойынша,  тік
кесулерде  пайда  болатын,  қазылған  кеңістіктерге  сәйкес  сыртқы  бұрыштарды  айтамыз
(Сурет 1).

Келесі шекаралық бұрыштар белгілі:
а) үйінділерде (өндіріетін қыртыстар сыймайтын төрттік және үштік көлденең

жатқан жыныстар)



, олар барлық бағыттарда бірдей болып қабылданады және

үйінділердің қуаттылығы 5 м астам болғанда ескеріледі;

б) палеозойлық жастағы кен орындарындағы мезозойлы шөгінділерде -



;



;



;

в) байырғы жыныстарда, оларға көмір қыртыстарында өндірілетін сол жастағы

жыныстар жатады -









;



және



бұрыштары арқылы жерасты өндірулері

әсер ететін аймақтардың шекаралары қыртыстардың жайылуы бойынша анықталынады;



;



;



және



бұрыштарымен – құлау және тұру бүйірлік жақтары бойынша

қыртыстың қиғаш жайылуы;



бұрышымен құлау бұрышы



шекті мәндерден



көп

болған жағдайда қыртыстың жатыс бүйіріндегі аймақ шекарасы анықталынады.

Дара қыртыстар мен кен қабаттарын қазу кезінде шекаралық бұрыштар

ажыратылады.  Әртүрлі  қыртыстарда  қазбалар  шекараларының  орналасуына  байланысты
қыртыс  кен  орындарын  қазу  кезінде,  шекаралық  бұрыштардың  бір  қыртыстағы  жеке
қазбалар  әсерінен мәндері не кіші,  не үлкен болуы мүмкін.

ҚР ЕЖ 3.04-108-2014



дейін қыртыстың құлау бұрышы кезіндегі қиғаш жайылу ;

– қыртыстың жайылуы бойынша;



үлкен қыртыстың құлау бұрышы кезіндегі қиғаш жайылу;

- үйінділер;

– мезозойлік шөгінділер;

–

байырғы жыныстар;

- тазартқыш қазбасының әсер ету аймағы;

- қауіпті әсер ету аймағы;

жарылулар аймағы;

- түсулер аймағы

Сурет 1 – Тік қималардағы жеке тазартқыш қазбаларының әсер ету аймағы

9.3 Жерасты өндірулері әсер ететін аймақтар шегінде қауіпті әсер ететін аймақты

белгілейді. Қауіпті әсер ететін аймақтың шекарасын анықтау үшін, келесі жер бетінің
деформациялық мәндері қабылданған: көлбеу

4 10



 

; қиғаштану

0, 2 10







1/м;

созылу

2 10





 

(орташа аралықта 15-20 м).

Қауіпті әсер ететін аймақтың шекарасы жылжу бұрыштарымен анықталынады.

Жылжу  бұрыштар  дегеніміз  жер  беті  қауіпті  аймағын  жерасты  өндірулері  әсер  ететін
аймақ  шекарасымен  байланыстыратын  көлденең  сызықтармен  және  байырғы  жыныстар,
мезозойлы  шөгінділер  мен  үйінділер  арқылы  өтетін  сызықтардың  жылжу  ойыстарының
басты  қималары  бойынша,  тік  кесулерде  пайда  болатын,  қазылған  кеңістіктерге  сәйкес
сыртқы бұрыштарды  айтамыз.

Жылжу бұрыштары ажыратылады (Сурет 1 қара):

ҚР ЕЖ 3.04-108-2014

а) үйінділерде -



(үйінділердің қуаттылығы 5 м және одан астам болғанда барлық

бағыттарда бірдей болып қабылданады, аз қуаттылық кезінде жылжу ойыстары жайылу
жыныстарындағыдай болып қабылданады);

б) мезозойлы шөгінділерде-







;

в) байырғы жыныстарда -









Кен қабаттарын қазу кезінде жылжу бұрыш мәндерін анықтау үшін – қыртыс кен

қабаттары келесі топтарға бөлінеді (Сурет 2):

а) сақтандырғыш кентіректерді тау-кен қазбаларымен сұлбалау кезінде және құлау

бұрышы 25° дейін қыртыс кен қабаттарын өндеу кезінде (Сурет 2,

) топтарға, жоғарғы

және төменгі қыртыстар арасындағы қалыпты қыртыс бойынша арақашықтық



жер

бетінен топтағы жоғарғы қыртыс кентірек шекарасына дейінгі арақашықтықтан кіші
болғанда, қыртыс кен қабаттары біріктіріледі (

 

- қазбалардың жоғары

шекараларында,

 

- төменгі шекараларында, Сурет 2, а, б қара);

б) құлау бұрышы



> 25° болатын қыртыс кен қабаттарын өндеу кезінде, төменгі

қазбалар шекараларындағы жоғары және төменгі қыртыстар арасындағы көлденең
бойынша арақашықтық көкжиектің тереңдігінен аз болса, қыртыс топтарына біріктіріледі
(

HГ

 

, Сурет 2,

). Қазбалардың жоғарғы шекаралары жағынан, жоғарғы және

төменгі қыртыстар арасындағы арақашықтық қазбалардың жоғарғы шекаралары
тереңдігінен аз болғанда, қыртыстарды топтарға біріктіреді (

BГ

 

, Сурет 2,

Тау-кен қазбаларымен сақтандырғыш кентіректерін сұлбалау кезінде, екінші, үшінші

және арғы қарай өнделетін қыртыстардың бірінші тобы бойынша бұрыштар арқылы
анықталынады



 

(жайылуы бойынша),



 

;



 

(қиғаш жайылу қимасында).

Құлау бұрышы 25

дейін қыртыс кен қабаттарын өндеу барысында (Сурет 2,

қара),

қатпарланумен  әртүрлі  қыртыстардағы  қазбалар  шекараларының  проекциясы  арасындағы
арақашықтық  (9)  шартын  қанағаттандыратын  жағдайда,  байырғы  жыныстардағы  жылжу
бұрыштарының  мәндері  әр  қыртыс  тобындағы  бұрыштар  (жайылу  бойынша)  және  2,

Суреттегі схемаға сәйкес бұрыштары (қиғаш жайылу қимасында) бойынша
анықталынады.

< 0,3

(9)

мұндағы

және

– жоғарғы қыртыстағы қазбалардың жоғарғы және төменгі

шекараларының тереңдіктері.

ҚР ЕЖ 3.04-108-2014

– сақтандырғыш кентіректерді сұлбалау кезіндегі қиғаш жайылу;

– жазық қыртыстарды өндеу кезіндегі

қиғаш жайылу;

– қыртыстарды өндеу бәсендеуінің тәртібі кезінде қиғаш жайылу ;

- солай, көтерілуі

кезінде;

– бірінші қыртыстан;

– екінші қыртыстан;

– үшінші қыртыстан

Сурет 2 – Қыртыс кен қабаттарын өндеу кезіндегі тік қималардағы қазбалардың

қауіпті әсер ету аймағы

Кентіректерді құру кезіндегі





BГ

және





НГ

тереңдіктері жер бетінен

қыртыстың жоғарғы жылжу бұрыштары арқылы өтетін жазықтықтармен қиылысқан
нүктелерге дейінгі арақашықтық ретінде анықталынады (Сурет 2,

қара).

Қауіпті әсер ету аймағын анықтау барысында





BГ

және





НГ

шамаларын, қазбалардың шекараларынан жер бетіне дейінгі тік арақашықтық бойынша
анықтайды (Сурет 2,

қара).

Құлау бұрышы



> 25

болатын қыртыстар кен қабаттарын өндеу кезінде, көлбеу

бойынша қыртыстар арасындағы қуаттылық, келесі шарттарды қаңағаттандырса:

- қазбалардың төменгі шекараларында;
- қазбалардың жоғарғы шекараларында,

(10)

қауіпті әсер ету аймақ шекаралары, өндірудің бәсендеуі тәртібінде қыртыстардағы екінші,
үшінші және арғы қарай кезектегі өндірулер



 

;



 

бұрыштары бойынша (қиғаш

жайылу қимасында, Сурет 2,

қара), ал өндірудің жоғарлауы тәртібінде - сәйкес



 

;



 

бұрыштары бойынша (Сурет 2,

қара) анықталынады.

СП РК 3.04-108-2014 ПРОЕКТИРОВАНИЕ, СТРОИТЕЛЬСТВО И ЭКСПЛУАТАЦИИ ГИДРОТЕХНИЧЕСКИХ СООРУЖЕНИЙ (ҚР ЕЖ 3.04-108-2014) - 1