СП РК 3.04-104-2014 ПЛОТИНЫ БЕТОННЫЕ И ЖЕЛЕЗОБЕТОННЫЕ (ҚР ЕЖ 3.04-104-2014)

ҚР ЕЖ 3.04-104-2014

Саз топырақтардан құрылған бөгет іргесі үшін байланыс кернеулерін оларды уақыт

бойынша қайта бөлудің есебімен анықтау керек.

9.7.4 I және II кластың бөгеттерінің секцияларын жалпы беріктілікке құрылыс

механикасының немесе серпінділік теориясының српінді іргесімен бірге сызат пайда
болғаннан кейін күшейтуді қайта бөлу есебімен кеңістіктік конструкциялар ретінде
есептеу керек.

І және ІІ кластарының бөгеттерінің беріктілігін алдын-ала есептеуде, ал ІІІ және IV

кластарының бөгеттері үшін барлық жағдайда олардың жұмыстарын 8.7.6-8.7.7
талаптарына сай көлденең (ағынның бойында) және бойлық (ағынға қарсы) бағыттарда
бөлек қарастыра отырып, жақын жүргізу керек.

9.7.5 Бөгетті жалпы беріктілікке есептеудің схемасы жеке элементтердің (іргетастық

тақтайша, діңгектер, суағызғыш ж.б.) жұмыстарының ерекшеліктерін және оларға
қосымшаланған жергілікті жүктемелерді ескермейтін жағдайда, көрсетілген элементтерді
жергілікті беріктілікке қосымша есептеу керек. Бөгеттің әртүрлі қиысуларындағы есептік
күшейтуді, кернеу мен арматура санын бөгет секциясының жалпы беріктілігіне, сонымен
қатар жеке элементердің жергілікті беріктілігіне есептеудің есебімен анықтау керек.

9.7.6 Көлденең бағыттағы бөгеттің жалпы беріктілігін есептеуді:
– қаттылық қабырғалары діңгектер мен жартылай діңгектер жататын қабырғалық

конструкция ретіндегі суды ағызатын бөгетте;

– екі ярустық бөгетке және қораптық түрдегі конструкция ретіндегі терең су ағызатын

бөгеттерде жүргізу керек.

Есептік қиысуға биіктіктегі діңгектер мен жартылай діңгектердің жартысын ғана

енгізу  керек.  Діңгектер  мен  жартылай  діңгектердің  есептік  биіктігін  горизонтальға  45°
бұрышпен  іргетастық  тақтайшамен  түйісудің  шеткі  нүктелері  арқылы  өтетін  еңісті
жазықтықпен шектеуге жол беріледі.

Аналогтық түрде су ағызудың есептік қиысуының биіктігі де шектелуі керек.
9.7.7 Бойлық бағыттағы бөгеттің жалпы беріктілігін есептеуді:
– серпінді іргедегі арқалықтар ретінде су ағызатын бөгетте;
– екі ярустық бөгетке және серпінді іргедегі рамалық конструкция ретіндегі терең су

ағызатын бөгеттерде жүргізу керек.

Су ағызу денесі мен діңгектердің және жартылай діңгектердің арасында

температуралық жіктер бар болған жағдайда есептік қиысуға жіктің іргесі арқылы
горизонтальға ды ғана енгізу керек. Діңгектер мен жартылай діңгектердің есептік биіктігін
горизонтальға 45° бұрышпен өтетін жазықтықпен шектелген су ағызудың бөлігін ғана
ендіру керек.

Бойлық бағыттағы екі ярустық бөгеттің немесе су түбіндегі су ағызғышы бар

бөгеттердің секцияларының жалпы беріктілігін есептеу кезінде есептік қиысуға іргетастық
тақтайшаны, су ағызудың аралық конструкцияларын, діңгектер мен жартылай діңгектерді
толық қосу керек.

ҚР ЕЖ 3.04-104-2014

9.8 Анкерлік понурды есептеу

9.8.1 Ірге топырағының түріне тәуелсіз анкерлік понур мен бөгет арасында толық

горизонталь жылжымалы күшті бөлуді топырақтың негізіндегі топырақтың серпінді
деформациясы мен понур арматурасының және соңғы тереңдіктегі серпінді қабаттың
жылжу коэффициентінің әдісі бойынша созылуының есебімен анықтау керек [9.8.1].

Жылжу коэффициентінің әдісімен анкерлік понур понурдың барлық бойында шекті

тепе-теңдік жағдайы жоқ болған, яғни төмендегі шарт сақталған жағдайдағы қабылдайтын
күшейтулер анықталады:



тах



lim

= Р

иа



+ c

(18)

мұнда



тах

–

понур астындағы ең үлкен қатыстық кернеу, МПа;



lim

–

шекті тепе-теңдікдің жағдайына сай келетін понур астындағы қатысты кернеу,

МПа;

иа

– понурға вертикаль қысымның түсуінің қарқындылығы, МПа;



, с –

сәйкесінше ішкі үйкеліс бұрышының есептік мәндері, град.; және ірге

топырағының салыстырмалық бекітілуінің есептік мәні, МПа.

Есептерде



тах

= 0,8



lim

қабылдауға жол беріледі

9.8.2 Глотзонталь күшті эылжытудың коэффициентінің әдісі бойынша, МН,

понурдың секциясы қабылдайтын, арматураның понурдың ұзындығы бойынша
қиысуының ауданына бөлудің сипатына байланысты төменде аталған геометриялық пішін
бойынша сәйкесінше формуласы бойынша қабылдау керек:

үшбұрыштың формуласы

;

)

(

)

(







(19)

тікбұрыштың формуласы

;

)

(

ctg







(20)

трапецияның формуласы

)

(

111







(21)

мұнда Q – бөгеттік секциясына әрекет ететін толық қозғалатын күш, МН;
K

, K

1,x

– сәйкесінше понур және бөгеттің топырақтары үшін қозғалту кезіндегі

төсемнің коэффициенттері, МН/м

;

, b – сәйкесінше понурдың ұзындығы және бөгет табанының ені, м;

, I

– шынайы қосалқы аргументтің функцияларының бесселері;

– сәйкесінше арматураның қиысу ауданының басы мен аяғы (бөгетке жанасқан

жердегі), м

;



– келесі формула бойынша анықталатын понур мен оның іргесінің серпінді

қасиеттерін сипаттайтын шама:

ҚР ЕЖ 3.04-104-2014





(22)

мұнда Еs – ҚР ҚНжЕ 2.06.08 сәйкес қабылданатын арматура серпінділігінің модулі,

МПа;

bda – сәйкесінше бөгет секциясының ұзындығына тең, понурдың есептік телімінің

ені.

Жылжыту кезіндегі төсемнің коэффициенті мына формула бойынша аныөталады:

Кх = Кy

, (23)

мұнда

– жылжыту кезіндегі төсемнің коэффициенті, МН/м3;

– топырақ Пуассонының коэффициенті;



– іргетас (понур немесе бөгет) табанының 12-кесте бойынша қабылданатын бөгет

секциясының ұзындығына la қарай жылжитын күштің әрекетінің бағытына (

немесе

)

қарай қатынасқа байланысты коэффициент.

Қысу кезіндегі төсемнің коэффициентінің

шамасын дала зерттеулерінің

деректерінің есебімен анықтау керек.

9.8.3 Понур қабылдайтын горизонталь күштің шамасын бөгет тұрақтылығын шекті

кедергінің жалпыландырылған күшінің есептік мәндерін анықтау кезінде жылжытуға
тексерген кезде ескеру керек.

12-кесте –



коэффициентінің мәні

Іргетас табаны жақтарының (

немесе

)

бөгет секциясының ұзындығына

қатынасы



коэффициенті

0,10

0,73

0,20

0,68

0,33

0,63

0,50

0,59

1,0

0,50

2,0

0,41

3,0

0,37

5,0

0,32

0,27

10 ЖАРТАСТЫ ІРГЕЛЕРДЕГІ ГРАВИТАЦИЯЛЫҚ БӨГЕТТЕР

10.1 Гравитациялық бөгеттер мен олардың элементтерін конструкциялау

10.1.1 Гравитациялық бөгеттер мен олардың элементтерін конструкциялауды 7-

бөлімге және осы бөлімнің нұсқауларына сай орындау керек.

ҚР ЕЖ 3.04-104-2014

10.1.2 Гравитациялық бөгеттерді жартасты іргелерде жобалау кезінде (14-сурет)

техникалық мүмкіндік пен экономикалық мақсатқа сай келуді 1 б-д суреттерінде берілген
бөгеттердің жеңілдетілген түрлерінің массивтік гравитациялық бөгеттерімен бірге
қолдануды қарастыру керек.

Массивтік гравитациялық бөгеттер үшін ішкі аймақтарына аз цементті қатты

бетонды қолдану мүмкіндігін қарастыру керек.

10.1.3 Ішінде



5 (мұнда

– бөгет жотасының деңгейіндегі хорда бойынша

шатқалдың ені,

h –

бөгеттің биіктігі) ысырмалар үшін тұрақты температуралық жіктері

бар бөгеттермен бірге жартылай немесе толық монолиттенген көлденең температуралық
жіктері бар немесе жіктері жоқ (кесілмеген бөгеттер) бөгеттермен қабылдау мақсатқа сай
келеді.

10.1.4 Гравитациялық бөгеттің шығыс көлденең пішін жоғарғы бьефтегі судың

дұрыс тірек деңгейінің белгісінде ұшы бар үшбұрыштың формасында болуы керек.

10.1.5 Сүзетін қысымға қарсылықты төмендету үшін гравитациялық бөгеттердің

іргесінде, қажет болғанда – бөгет табанының жергілікті жүктемелік қуыстарында ірге
дренажының құралын қарастыру керек (15-суретті қар.). Кеңейтілген жіктері бар бөгеттерде
жіктің қуысы бөгет секциясының енінің жартысынан аспауы керек.

10.1.6 Бөгеттің іргесі сүзудің орташа



0,1 м/тәу коэффициентімен құрылған

жағдайларда, бөгеттің жерастылық пішінінің құрамында сүзуге қарсы құрылғыларды
(цементтік бүркеу, понур) және дренажды қарастыру керек. Бұл жерде бөгеттің ағындық
шегінен цементтелген оське дейінгі қашықтық, әдетте, егер бөгеттің пішіні цементтелген
бүркеу мен дренаждан ғана тұратын болса, (0,05-0,1)

(мұнда

– бөгет табанының ені)

болуы керек.

Дренаждық және цементтелген ұңғымалардың арасындағы қашықтық цементтеудің

радиусынан артық емес және 4 м кем емес болуы керек.

Понурды қолдану мен бұл жағдайда цементтелген бүркеуді орналастыружы сүзу

зерттеулерінің нәтижелерімен және беріктілік есептерімен негіздеу керек.

Бөгеттің іргесін құрайтын топырақтар су сіңірмейтін немесе әлсіз су сіңіретін (К <

0,1  м/тәу)  болған  жағдайда,  жерастылық  пішіннің  құрамына  дренажбен  бірге
цементтелген  бүркеуді  қосу  сүзу  зерттеулерінің  нәтижелерімен  негізделуі  керек.  Егер
цементтелген  бүркеудің  құрылғысы  қарастырылмаған  болса,  онда  бөгет  байланысының
аймағын іргемен цементтеп бекіту қажеттілігі қарастырылуы керек.

10.1.7 Жартасты іргелердегі ірі ажырататын бұзылыстарды қалаудың тереңдігін

бөгеттің кернелген күйін іргенің біртексіздігінің есебімен (бұл жерде 10.2.7-т. бойынша
тұрақтылық шарттары орындалуы керек) есептеудің нәтижелері, сонымен қатар арнайы
зерттеулер бойынша анықталуы керек.

10.1.8 Жартылай жартасты іргелерді бөгеттердің іргелерін жобалау жартасты

топырақтардан құрылған іргелердегі бөгеттерге есептелінген сияқты орындалады, бірақ
мұндай бөгеттердің есептерінде жартылай жартастардың тиісті сипаттары енгізілуі керек.

10.1.9 Барлық кластың су ағызатын гравитациялық бөгеттерінің бьефтерінің

жанасуының негізгі схемалары имараттың биіктігі мен ысырманың еніне байланысты 13-
кесте бойынша қабылданады.

10.1.10 Биіктігі 40 м асатын І және ІІ кластың бөгеттеріне арналған суұрманың

конструкциясын гидравликалық есептер мен эксперименталдық зерттеулердің

ҚР ЕЖ 3.04-104-2014

нәтижелерімен негіздеу керек; биіктігі 40 м дейінгі барлық кластың бөгеттерінің
суұрмасын гидравликалық есептер мен аналогтардың нәтижелерінің негізінде жобалауға
жол беріледі.

Шайылатын формадағы суұрмалық қабырғаларды, суұрмалық құдықтарды немесе

эрозиясы жоқ сөндіргіштерді биіктігі 25 м асатын І, ІІ және ІІІ кластың бөгеттеріне
арналған энергия сөндіргіштер ретінде қолдануға болады. Биіктігі 25 м дейінгі барлық
кластың бөгеттері үшін 9.1.12-т. көрсетілген сөндіргіштерді қолдануға жол беріледі.

Суұрма тақтайшасының қалыңдығын кішірейту үшін:
– бөгеттің биіктігіне тәуелсіз, тақтайшалардың іргеге қарай анкерлік бекітпесін;
– дренаждық құдықтардың тақтайшасындағы құрылғыны – биіктігі 25 м дейін, ал

гидравликалық негіздеу кезінде – биіктігі 40 м дейінгі бөгеттер үшін қарастыру керек.

10.1.11 Бөгет пен іргенің байланыс маңындағы аймағында кернеулі жағдайды

жақсарту және температуралық сызат пайда болуды болдырмау үшін жіктерінде
тыңыздауы бар жоғарғы шектің жағынан бір немесе бірнеше горизонталь жік-кескінді
қарастыру керек.

А-А

14-сурет – Жартасты іргедегі гравитациялық бөгеттердің жеке бөліктері мен

элементтері

а – енжар бөгет; б – су ағызатын бөгет; 1 – жота; 2 – сүзуге қарсы тығыздау; 3 –

температуралық жіктер; 4 – жөндеуге қоршаудың ойығы; 5 – жұмыс ысырмасының

ойығы; 6 – су ағызатын бөгеттің аралық діңгегі; 7 – суағызғыштың ойығы; 8 – суағызатын

шек; 9 – қарау галереясы; 10 – бөгет денесінің дренасы; 11 – трамплин-тұмсық; 12 – табан;

13 – жүктемелік қуыс; 14* – дренаждық галерея; 15 – сүзуге қарсы (әдетте цементтелген)

бүркеу; 16 – астыңғы тірек; 17 – іргенің дренаждық ұңғымалары; 18 – жоғарғы тірек;

19* – цементтік глерея; 20 – ағындық шек; 21 – төменгі шек

ЕСКЕРТПЕ Цементтелген бүркеу мен бір галереядағы дренажды құруға жол беріледі.

ҚР ЕЖ 3.04-104-2014

13-кесте – Бьефтердің түйісуінің схемалары

Ысырманың қатысты

ені

Бөгеттің ені, м

Бьефтердің жанасу схемасы

> 3

40 дейін

Су түбіндегі гидравликалық секірме
Батырылмаған үстіңгі секірме*

40 жоғары

Ағысты трамплин-тұмсықтармен дақтыру



кез-келген

Су түбіндегі гидравликалық секірме

* Бьефтерді биіктігі 40 м асатын бөгеттер үшін батырылмаған үстіңгі секірме көмегімен
жанастыруға гидравликалық негіздеу кезінде жол беріледі

10.2 Гравитациялық бөгеттерді есептеу

10.2.1 Гравитациялық бөгеттер мен олардың элементтерін беріктілікке, тұрақтылық

пен сызат тұрақтылығына, сонымен қатар оның темірбетон конструкцияларын сызатты
ашуға есептеуді ҚНжЕ 2.06-.08, ҚР ҚНжЕ 3.04-04, 8-бөлімнің талаптарына және осы
бөлімнің нұсқауларына сай орындау керек

10.2.2 Жазық тұрақты көлденең жіктері бар кесілген конструкциялық гравитациялық

бөгеттерді тұрақтылық пен беріктілікке есептеуге бір секцияны жеке немесе бөгеттің
шартты түрде кесілген 1 м қарастыра отырып, жазық тапсырманың схемасы бойынша
жүргізу керек. Бөгеттің кернелген күйін оларды салу ерекшелігі мен статикалық жұмыстың
есебімен секцияның әрбір түріне (енжарлы, су ағызатын, станциялық) жеке анықтау керек.

Кесілмеген бөгеттердің тұрақтылығын есептеуді имарат үшін жалпы жүргізуге жол

беріледі. Кесілмеген бөгеттердің беріктілігін есептеуді 8-бөлімнің нұсқауларына, сонымен
қатар серпінділік теориясының көлемдік тапсырмасын шешу әдістеріне сәйкес аркалық
бөгеттердің есептеріне аналогтық түрде жүргізу жол беріледі.

Күрделі кеңістіктің жағдайларда (ысырманың симметриясыздығы, іргенің

қолданыстағы жүктемелері мен реакциялары, оның ішінде жағалық тіректерден) жұмыс
істейтін кесілмеген бөгеттердің кернелген күйін кеңістіктік тапсырмалар үшін анықтайтын
эксперименталдық немесе есептік әдістермен анықтау керек.

10.2.3 Бетон гравитациялық бөгеттердің жалпы беріктілігін есептеу, әдетте, негізгі

және ерекше үйлесімдердің жүктемелері мен әсерлері үшін толық құрамда орындалады.

Биіктігі 60 м асатын негізгі және ерекше үйлесімдердің жүктемелері мен әсерлері үшін

қысқартылған құрамда есептеуге – жобалаудың бастапқы сатысында, ал биіктігі 60 м кіші
бөгеттер үшін – жобалаудың барлық кезеңінің ішінде есептеуге жол беріледі.

10.2.4 Жүктемелер мен әсерлер үшін толық құрамда бөгеттерді есептеуде 8.1.2-8.1.5

нұсқауларына сәйкес жүктемелер мен әсерлер ескеріледі. Бұл жерде:

– температуралық әсер ретінде бетонның қатыуының бастапқы тәртібінің есебімен

анықталған

имараттың

температуралық

күйінің, құрылыс

жіктерінің

түйісу

температурасының,

бетон

қалаудың

орташа-көп

жылдық

пайдалануға

беру

температурасына дейін толық сууының, сыртқы ауа мен су қоймасындағы судың

ҚР ЕЖ 3.04-104-2014

тмпературалырының маусымдық өзгеруі және имараттың пайдалануға беру
жылытқышының бар болуы (егер жылытқыш қарастырылған болса) қарастырылады;

– бөгет денесі мен іргедегі сүзілетін судың күшпен әсер етуі 8.1.13 нұсқауларына сай

көлемдік және үстіңгі күштер түрінде қабылданады;

– сейсмикалық әсерлер статикалық әсерлерге имаратты есептеуде қабылданған

схемалауға сай есептеудің екі немесе үш өлшемдік схемалары үшін анықталады.

Пайдалануға беру кезеңінің жүктемелері мен әсерлерінің толық құрамын негіздеу

кезінде бөгеттің жоғарғы шегінің бетонының ісіп әсер етуін енгізуге жол беріледі.

10.2.5 Бөгеттердің жалпы тұрақтылығын жүктемелер мен әсерлердің толық

құрамына есептеуді:

1) оның сууы орташа-көп жылдық пайдалануға беру температурасына дейін жете

қоймаған, соғылған имараттың пайдалануға берудің алғашқы кезеңі үшін;

2) ол орташа-көп жылдық температураға дейін суыған, имараттың пайдалануға

берудің белгіленген кезеңі үшін жүргізу керек.

Екі жағдайдада бөгеттің жалпы тұрақтылығын тексеру шарттары, әдетте, ақпан және

тамыз айлары үшін орындалады.

10.2.6 Бөгеттерді пайдалануға беру кезеңінің жүктемелері мен әсерлерінің толық

құрамына есептеу имараттың астыңғы шектерінде құрылыс жіктерінің ашылу
мүмкіндігінің есебімен орындалады.

Астыңғы шекте жіктердің ашылу тереңдігі 8.1.11 нұсқауларына сай есеппен

анықталады.

Бөгеттің жоғарғы шегіндегі, сонымен қатар имарат іргесіндегі материал тұтас етіп

қабылданады, ал бөгеттің үстіңгі шегінде жіктердің ашылу мүмкіндігі, байланыс қиысуын
қоса, созылу аймағының тиісті шекті тереңдіктеріне сәйкес келетін мақсаттың
өлшемдерінде жанама түрде ескеріледі.

10.2.7 Пайдалануға беру кезеңінің жүктемелері мен әсерлерінің толық құрамына

есептелінген гравитациялық бөгеттерінің тұрақтылық шарттарын 14-кесте бойынша
қабылдау керек, мұнда



– 8.1.13 сәйкес қабылданатын коэффициенттер;



– максималдық негізгі қысатын кернеулер, МПа;

– бетонның қысуға есептік кедергісі, МПа;

– бөгеттің ірге бойынша ені, м;

– есептік горизонталь қиысудың ені, м;

– бөгет денесіндегі және байланыс қиысуындағы горизонталь қиысулардағы

созылу аймағының тереңдігі, бөгеттің жоғарғы шегінде бетонның созуға деген
жұмысының барысында анықталады, м;

– бөгет осьі бағытындағы секцияның өлшемі, м;

– кеңейтілген жіктер шегіндегі секция қабырғасының қалыңдығы

(контрфорстардың қалыңдығы), м;

– бүйір қиысу бойынша кеңейтілген жіктері бар секцияның ауыздығының

қалыңдығы, м;

– жоғарғы шектен бөгет денесінің дренажына дейінгі қашықтық, м;

– бөгеттің жоғарғы шегінен цементтелген бүркеудің осьіне дейінгі қашықтық, м;

ҚР ЕЖ 3.04-104-2014

– бөгеттің жоғарғы шегінен іргенің дренаждық ұңғымаларының бірінші қатарына

дейінгі қашықтық, м:

- өлшемсіз коэффициент.

10.2.8 Бөгет тұрақтылығын жүктемелер мен әсерлердің қысқартылған құрамына

есептеуде  температуралық  әсерлер  қарастырылмайды,  ал  сейсмикалық  әсерлер  имаратты
бір  өлшемдік  (консольдік)  схема  бойынша  есептеу  жағдайына  арналған  сызықтық-
спектральдік  теория  бойынша  анықталады,  бұл  жерде  сүзілетін  судың  күшпен  әсер  етуі
бетон-жартас байланысында қосымшаланған қысуға қарсы күш түрінде ғана ескеріледі.

Бөгеттің орналасқан ауданындағы сыртқы ауаның температурасының маусымдық

тербелістерінің амплитудасы 17°С асқан жағдайда, ауа температурасының көрсетілген
ықпалы бойынша имараттың астыңғы шегіндегі құрылыс жіктерін ашу есебінен бөгет
денесінің есептік горизонталь қиысуының немесе оның табанында енін кішірейтуді ескеру
керек.

Сыртқы ауаның температурасының маусымдық тербелістерінің амплитудасы 17°С

асатын аудандарға салынатын, биіктігі 60 м дейінгі барлық кластардың бөгеттерінің
имараттарының материал сыйымдылығын төмендету мақсатында 14-кестеде берілген
беріктілік жағдайының орындалуын қамтамасыз ете отырып, жүктемелер мен әсерлердің
толық құрамына серпінділік теориясының әдістерін есептеу керек.

10.2.9 Кернеудің пайдалануға беру кезеңіндегі жүктемелері мен әсерлерін қысқаруға

бөгеттің  тұрақтылығын  есептеуде  материалдардың  кедергісінің  әдістерімен  анықтайды,
бұл  жерде  имараттың  үстіңгі  және  астыңғы  шектеріндегі  кернеулердің  мәндерін,  МПа,
(15-сурет) төмендегі формулалар бойынша анықтау керек:

(24)

(25)

(26)

(27)

(28)

(29)

(30)

ҚР ЕЖ 3.04-104-2014

14-кесте – Созу аймағының тереңдігі

Барлық түрдегі бөгеттердің денесінің барлық нүктелерінде жүктемелер мен әсерлердің

негізгі және барлық ерекше үйлесімдері кезінде:









имараттың жоғарғы

шегінде

Бөгеттердің

конструктивтік

ерекшеліктері мен

есептік қиысулары

Жүктемелердің

ерекше үйлесімі

Төмендегіге сай ерекше үйлесімдер

сейсмикалық

әсерлерден

тұрмайтын

сейсмикалық

әсерлерден тұратын

1 Кеңейтілген жіктері
жоқ бөгеттер

Жоғарғы шекте
гидрооқшаулау экраны
жоқ бөгет денесінің
горизонталь қиысуы



0,25





0,133



0,286

Сол сияқты, жоғарғы
шекте

гидрооқшаулау

экраны бар



0,133



0,167



0,286

Бөгеттің жоғарғы шегінің
іргемен

байланысының

гидрооқшаулауы

жоқ

бөгеттің

байланыс

қиысуы



0,300

***



0,200

Сол сияқты, бөгеттің
жоғарғы шегінің іргемен
байланысының
гидрооқшаулауы бар



0,071



0,083



0,200

2 Кеңейтілген жіктері
бар бөгеттер

Бөгет

денесінің

горизонталь қиысуы



0,25





0,133





0,286



Байланыс қиысу



0,300





0,200



*  Егер  бөгеттің  ағындық  шегінің  кейбір  бөліктерінде  беріктіліктің  осы  шарттары  орындалмайтын
болса,  онда  жоғарғы  шектің  осы  телімінде  гидрооқшаулауға  және  құрылыс  жіктеріне  жол
берілмейтін ашпаларының алдын-алуға қатысты қосымша шараларды қарастыру керек.
**  Беріктіліктің  көрсетілген  шарттары  орындалмаған  кезде  9.22  нұсқауларын  басшылыққа  алу
керек.
***  Бөгеттің  жерастылық  пішінінің  цементтік  бүркеуі  жоқ  болған  жағдайларда,

орнына

кеңейтілген жіктері жоқ бөгеттер үшін

және кеңейтілген жіктері бар бөгеттер үшін

қабылданады

(31)

(32)

(33)

(34)

ҚР ЕЖ 3.04-104-2014

мұнда

– сәйкесінше үстіңгі және астыңғы шектердегі горизонталь және

вертикаль алаңдар бойынша дұрыс кернеулер, МПа;

– сәйкесінше үстіңгі және астыңғы шектердегі горизонталь және вертикаль

алаңдар бойынша қатыстық кернеулер, МПа;

– сәйкесінше бөгеттің үстіңгі және астыңғы шектердегі барыншы

созатын және барынша қысатын бас кернеулер, МПа;

– үстіңгі шектің байланыс қиысуының алаңдары бойынша әрекет ететін дұрыс

кернеулер, МПа;

– есептік қиысудан жоғарғы бөгетке осы қиысудың ауртпалық орталығына

қатысты қосымшаланған күштердің сәті, МН



м;

– есептік қиысудан жоғары бөгетке әркет ететін барлық күштердің есептік

қиысуына дұрыс проекциясының сомасына тең дұрыс күш, МН;

– есептік қиысудың ені, м;



– судың салыстырмалық салмағы, МН/м

;

, h

– сәйкесінше жоғарғы және төменгі бьефтердің жағынан есептік қиысудың

үстіндегі ағындар мен жоғарғы бьеф жақтағы жоғарғы шектің байланыс қиысудың үстіндегі
ағын, м;

, m

– сәйкесінше есептік қиысудың деңгейіндегі үстіңгі және астыңғы шектердің

еңістері;



– бөгеттің ағындық шегінің жазықтығы мен вертикаль жазықтығының арасындағы

бұрыш, град;



– бөгет табанының жазықтығы мен горизонталь жазықтықтың арасындағы бұрыш,

град.

Берілген формулаларда созатын күштер мен кернеулер «плюс» таңбасымен, қысатын

күштер мен кернеулер «минус» таңбасымен; сағат тілі бойынша иілетін сәті «плюс»
таңбасымен, сағат тілінен кері сәт «минус» таңбасымен қабылданған.

10.2.10 Пайдалануға беру кезеңіндегі жүктемелері мен әсерлердің қысқартылған

құрамына есептелінген гравитациялық бөгеттердің беріктілік шарттары (15-сурет) 14-
кесте бойынша қабылданады, мұнда





, R

, b, b

, d

, t,

, b

, а

см. 7.18;



– 7.20-т. қар.

10.2.11 Гравитациялық бөгеттердің жалпы тұрақтылығын сейсмикалық әсерлерден

тұратын ерекше үйлесімдерге есептеген жағдайда, бөгет денесінің жоғарғы шегіндегі
созылған аймақтың

тереңдігі оның 0,286

шекті мәнінен асатын:

- 0,286 <

0,320

кезінде – бетонның бөгеттің жоғарғы шегіндегі созылуға

жұмысының есебісіз кернеудің



мәндерін анықтаумен









шарты бойынша

қиысудағы имараттың тұрақтылығын бағалау;

> 0,320

кезінде – бөгет денесінің қиысуын темірбетонды деп қарастырып және

бетонның қысылған аймағының тұрақтылығын









шарты бойынша

қамтамасыз ету арқылы имараттың жоғарғы шегін арматуралау керек

Жүктемелер мен әсерлердің қысқартылған құрамына материалдың кедергі әдісімен

ҚР ЕЖ 3.04-104-2014

есептелінетін бөгеттер үшін имараттың төменгі шегіндегі максималдық негізгі қысатын
кернеулерді мына формула бойынша анықтауға жол беріледі:

(35)

мұнда

, т

– 6.20-т. қар.

Сейсмикалық әсерлерде бөгеттік кернелген күйін жеңілдету және имараттың жоғарғы

шегіндегі арматураның санын азайту үшін конструктивтік шараларды, оның ішінде бөгет
ауыздығының массасын азайтуды да қарастыру керек.

10.2.12 Тұрақтылық жағдайын 13 және 14-кестелерінде берілген саннан таңдау

кезінде  жоғарғы  шектің  гидрооқшаулауының  бар  болуы,  егер  гидрооқшаулау  экранды
сыртқы  механикалық  бұзылыстардан  қорғау  немесе  оны  жөндеу  мүмкіндігі
қарастырылған,  ал  бөгет  денесінің  дренажы  тікелей  экранның  артында  қарастырылған
болса,  ескеріледі;  гидрооқшаулау  байланысының  бар  болуы,  егер  понурдың  ұзындығы
0,166

кем емес болса, ал бөгеттің ағындық шегі понурға табанның 0,166

немесе 2

кем

емес биіктігіне жанасқан сүзуге қарсы экранмен қорғалған болса, қарастырылады.

15-сурет – Бөгетті беріктілікке есептеуге берілген белгілер\

а – массивтік; б – кеңейтілген жіктері және контрфорсы бар;

h –

бөгеттің биіктігі;

b –

бөгеттің ірге бойынша ені;

t –

секция ұзындығы;

– кеңейтілген жіктер шегіндегі

секцияның қалыңдығы (контрфорстың қалыңдығы);

–

ауыздықтың бүйір қиысуының

қалыңдығы;

–

бөгет денесінің дренажынан жоғағы шекке дейінгі қашықтығы;

–

цементтелген бүркеудің осьінен жоғарғы шекке дейінгі қашықтық;

– ірге дренажынан

жоғарғы шекке дейінгі қашықтық;

–

есептік қиысудың үстіндегі ағын;

–

есептік

қиысудың ені;

, m

–

бөгеттің сәйкесінше үстіңгі және астыңғы шектерінің еңістері;

– жоғарғы шектің горизонталь алаңдары бойынша, төменгі шекке перпендикуляр

алаңдар бойынша; бөгеттің жоғарғы шектегі іргемен байланыс қиысуының алаңы

бойынша сәйкесінше дұрыс кернеулер

ҚР ЕЖ 3.04-104-2014

10.2.13 Бөгеттің денесіндегі тесіктердің, ойықтар мен қуыстардың бойындағы

жергілікті кернеулер серпінділік теориясының әдісімен немесе эксперименталдық
зерттеулердің нәтижелері бойынша анықталады.

Ойықтардың кіріс бұрыштарындағы кернеулердің концентрациясы бөгет денесін

беріктілікке бағалау мен арматура санын белгілеуде ескерілмейді.

10.2.14 Бөгеттің жоғарғы және тереңдіктегі су ағызатын ойықтарын жобалаған

кезде ысырманың тірек конструкцияларының (ойықтардың, консольдерді ж.с.с.)
беріктілігін есептеу керек. Осы конструкциялардың беріктілігін есептеуді болат тірек
бөлшектері мен бетон іргенің бірлескен жұмысының есебімен серпінділік теориясының
әдістерімен орындау керек.

2500 кН/м асатын ойықтың тірек рельсіне жүктемелердің қарқындылығы кезінде

ойық конструкцияларының беріктілігін есептегеннен басқа осы конструкциялардың
модельдерінде эксперименталдық зерттеулерді орындауға кеңес беріледі.

10.2.15 Гравитациялық бөгеттерді жылжудың тұрақтығына есептеу

ҚР ҚНжЕ 3.04-

сай орындалады. Бөгеттің тұрақтылығын имараттың іргемен байланысы бойынша

да,  сонымен қатар  бөгет  табанынан толық  немесе  жартылай  төмен  өтетін  және іргеде
әлсіз  қатпарлардың,  сызаттардың,  шаю  аймақтарының,  қандай  да  бір  имараттың
бөгетінің  төменгі  бьефтерінде  орналастырудың  бар  екендігімен  анықталатын
жылжудың басқа ықтимал есептік беті бойынша қарастыру керек.

Жылжуға тұрақтылыққа есептеумен бірге іргенің бөгеттің астыңғы шек аймағындағы

қирауының шекті бұрылысының схемасы бойынша тұрақтылықты да қарастыру керек.

Жылжуға төмендетілген сипаттары бар бетоннан жасалған имараттар үшін, оның

ішінде оралған бетоннан салынған немесе горизонталь құрылыс жіктері арнайы өңдеуден
өтпеген бөгеттер үшін де, құрылыс жіктері бойынша жылжуға тұрақтылықты тексеру керек.

10.2.16 Бөгеттің тұрақтылығын тексеру кезінде оның ГЭС ғимаратының бірлескен

жұмысын немесе бөгетке төменгі бьеф жақтан тікелей түйіскен басқа массивтік
имараттардың жұмыстарын ескеру керек. Станция ғимаратына немесе басқа имаратқа өтетін
ортақ жылжитын күшейтудің үлесі бөгет пен оған түйіскен имараттың байланысының
кернеулі күйінің есебімен анықталады.

Станция ғимараты үшін жылжитын күшейтуді анықтауға қатысты есептік схемада

станция ғимаратының бөгеттің астыңғы шегімен жанасу конструкциясын ескеру керек.
Биіктігі 60 м асатын І және ІІ кластың имараттары үшін күрделі инженерлік-геологиялық
жағдайлар кезінде есепке қосымша, әдетте, модельдерге зерттеу жүргізу керек.

10.2.17 Кесілмеген бөгеттердің тұрақтылығын есебін барлық имарат үшін де, сонымен

қатар іргенің геологиялық құрылысының біртексіздігіне байланысты анықталатын оның
жеке бөліктері үшін, конструкция ерекшелігі мен бөгетті салудың шарттары үшін орындау
керек. Есептерде жылжудың имаратпен бірге және жартасты іргенің бөліктерінің
мүмкіндігін, сонымен қатар жағалық тіректердің реакциясын да ескеру керек.

10.2.18 Бөгеттерді құрылыс кезеңіндегі жүктемелер мен әсерлерге есептеу кезінде

бөгет денесінің барлық нүктелерінде төмендегідей беріктілік шарттары орындалуы керек:









; (36)









, (37)

ҚР ЕЖ 3.04-104-2014

мұнда



–

8.1.13-т. нұсқауларына сай анықталатын коэффициенттер;



, R

–

9.18-т. қар;



–

максималдық негізгі созылатын кернеу, МПа;

–

бетонның созылуға есептік кедергісі, МПа.

Құрылыс салудың барлық кезеңдерінде бөгеттің жеке элементтерінің (көбінесе

бағандардың) жылжу мен сілкінуге тұрақтылығы қамтамасыз етілуі керек.

Бөгеттерді кезек бойынша салған кезде оның беріктілігі, әдетте, кезек арасында

құрылыстық жіктерді монолиттеусіз қамтамасыз етілуі керек.

10.2.19 Барлық кластың бөгеттерін сызаттың пайда болуына есептеу пайдалануға

беру кезеңінде сыртқа ауаның температуралық әсеріне ұшыраған барлық бетон беттер
үшін, сонымен қатар құрылыс кезеңіндегі температуралық әсерлерге бетондау блоктары
үшін орындалады.

Сызатқа тұрақтылықты есептеу жіңішке қирау механизмінің әдістерін қолданумен

және ірі масштабтық үлгілерді сынау жолымен алынған бетон сипаттарын пайдаланумен
орындалады. І және  ІІ кластың бөгеттері үшін  – жобалаудың бастапқы сатысында, ал  ІІІ
және  IV  кластарының  бөгеттері  үшін  –  жобалаудың  барлық  кезеңінде  бетон
конструкциялардың  температуралық  әсерлер  кезіндегі  сызатқа  тұрақтылығын  бағалауды
ҚР ҚН....2014 «Гидротехникалық имараттардың бетон және темірбетон конструкциялары»
сай жүргізуге жол беріледі.

Бөгеттің астыңғы шектерінде жіктерді ашу тереңдігін анықтаған кезде қатырылған

бетонға арналған сызықтық кеңейту коэффициентін есепке алуға жол беріледі.

11 ЖАРТАСТЫ ІРГЕЛЕРДЕГІ КОНТРФОРСТЫҚ БӨГЕТТЕР

11.1 Контрфорстық бөгеттер мен олардың элементтерін конструкциялау

11.1.1 Контрфорстық бөгеттер мен олардың элементтерін конструкциялауды 6-

бөлімнің және осы бөлімнің нұсқауларының есебімен орындау керек.

11.1.2 Контрфорстық бөгеттің түрін таңдаған кезде массивті-контрфорстық

бөгеттерді (16-сурет) таңдаған дұрыс.

Жазық жабыны бар бөгеттерді биіктігі 50 м аспайтындай етіп жобалау керек.
11.1.3 Массивтік-контфорстық бөгеттердің жоғарғы ауыздықтарын, әдетте, жазық

ағындық шекпен жобалау керек; ауыздық денесінде дренаж қарастырылуы керек.

Көп аркалық бөгеттердің ағындық жабындарын контрфорстың ауыздығымен қатты

қосылған тақтайшалар түрінде кескінді емес етіп жобалау керек.

Жазық ағындық жабындарды, әдетте, контрфорстың ауыздығына еркін түйіскен

тақтайша түрінде кескінді етіп жобалау керек.

Контрфорстық бөгеттердің ағындық жабынының қалыңдығы беріктілікті

қамтамасыз ету шартынан, рұқсатты шегі бар сүзу ағысының ағынының градиентін
шектеуден, сүзуге қарсы құрылғыларды орналастырудан анықталуы керек. Бұл жерде

ҚР ЕЖ 3.04-104-2014

ағындық жабынның қалыңдығын биіктік бойынша жоғарғы шектің үздіксіз кескінін
сақтаумен қабылдауға жол беріледі.

11.1.4 Беткі су ағызғышты құру немесе констрфорстардың арасында дұрыс

температураны қатамасыз ету қажет болған жағдайда астыңғы жабынның құрылғысын
қарастыру керек.

Астыңғы жабында гидроэлектрстанцияның ағындық су таратқышға қолдау көрсету

үшін де пайдалануға жол беріледі.

11.1.5 Контрфорстың

қалыңдығы:

– массивтік-констрфорстық бөгеттер үшін

= (0,25 - 0,50)

мұнда

t –

бөгет осьі

бағытындағы секцияның өлшемі;

– аркалық немесе жабық жабыны бар бөгеттер үшін

= (0,15 - 0,25)

бірақ 0,06

кем емес, мұнда

– есептік қиысудың бөгет жотасына дейінгі қашықтығы, етіп белгілеу

керек.

Көрсетілген талаптар орындалған кезде, контрфорстардың бойлық майысуға

тұрақтылығын жүргізбеуге жол беріледі.

16-сурет – Массивтік-контрфорстық бөгеттің жеке бөліктері мен элементтері

1 – жота; 2 – контрфорс; 3 – астыңғы жабын; 4 – сүзуге қарсы тығыздау, 5 – массивтік

ауыздық; 6 – қуыстар; 7 – астыңғы шоқша; 8 – қуыстардың жабыны; 9 – қарау

галереиялары; 10 – дренаждық галерея; 12 – сүзуге қарсы (әдетте цементтелген) бүркеу;

13 – цементтік галерея; 14 – үстікгі шоқша; 15 – бөгеттің дренажы

11.1.6 Сейсмикалық аудандарда орналасқан контрфорстық бөгеттер үшін, жергілікті

жағдайға байланысты, ағыға көлденең бағытта имараттың қаттылығын ұлғайтатын
конструктивтік шешімдерді: қаттылық арқылқтары мен қабырғалары, контфорстарды
жұптап монолиттеу ж.б. қарастыру керек.

11.1.7 Контрфорстық бөгеттердегі цементтелген бүркеуге, егер іргені құрайтын

жыныстар су сіңірмейтін немесе әлсіз су сіңіретін (К < 0,1 м/тәу) болған жағдайда, арнайы
негізделген кезде ғана жол беріледі.

ҚР ЕЖ 3.04-104-2014

Цементтелген бүркеу құрылғысынан бас тартқан жағдайда бөгет байланысының

цементтелуін имараттың жоғарғы шегінің аймағында іргемен қарастыру керек.

Контрфорстық бөгеттің жерастылық пішінінің құрамына ірге дренажын қосу сүзу

зерттеулерімен негізделген болуы керек.

11.1.8 I және II класының бөгеттері үшін сүзуге қарсы бүркеуді орнату үшін

ағындық жабынның астыңғы бөлігінде цементтелген галереяны қарастыру керек. III және
IV кластарының бөгеттерінің жобаларымен, жеке жағдайларда ІІ класының бөгеттері үшін де
цементтелген бүркеуді контрфорстар арасындағы қуыстан тікелей, цементтелген галерея
құрылғысыз орындау мүмкіндігі қарастырлады.

11.1.9 Бөгеттің контрфорстарының кескіндерін құрылыс жіктерімен жобалау кезінде

цементтелген, және көлемдік бетон жіктерді қолдану мүмкіндігін қарастыру керк.

11.1.10 Контрфорстың бөгеттер үшін су ағызғыштарды гравитациялық бөгеттерге

сияқты 11.1.9-т. сай бьефтерді жанастыру схемалары бойынша жобалауға жол беріледі.

Контрфорстардың шегінде орналасқан су ағызғыштар үшін төменгі бьефтегі

ағыстың ауданы бойынша ағынды бөлуге арналған трамплин-тұмсықтарды қарастыру
керек.

Ағатын шығындарды жіберу үшін пайдаланылатын контрфорстық бөгеттердің

төменгі жабындары кавитациялық әсерлердің және құйылатын ағыстандар түсетін
пуслсациялық жүктемелердің есебімен жобалануы керек.

11.1.11 Контрфорстық бөгеттердің суұрмаларының конструкциясын жобалау

11.1.10-т. сай орындалуы керек

11.1.12 Судың құрылыстық шығындары контрфорстардың арасындағы қуыстардан

шыққан жағдайда, іргені құрайтын жартасты топырақтардың беріктілігіне байланысты,
контрфорстардың арасындағы іргелердің бетін бетонмен бекіту қажеттілігін қарастыру
керек. Бұл жерде бетон бекітпеде дренаждық құдықтардың құралын қарастыру керек.

11.2 Контрфорстық бөгеттерді есептеу

11.2.1 Контрфорстық бөгеттер мен олардың элементтерін беріктілікке, тұрақтылық

пен сызат тұрақтылығына, сонымен қатар темірбетон конструкцияларды – сызатты ашуға
есептеуді ҚНжЕ 2.06.08, ҚР ҚНжЕ 3.04-04, 8-бөлімнің талаптарына және осы бөлімнің
нұсқауларына сай орындау керек.

11.2.2 Контрфорстық бөгеттерді жобалаған кезде контрфорстарды олардың ағыстың

бойлық және көлденең жұмысы кезінде жалпы беріктілікке, сонымен қатар ағындық
жабындарды есептеу керек.

11.2.3 Контрфорстарды ағынның бойында жалпы тұрақтылыққа есептеген кезде (17-

сурет):

массивтік-контрфорстық бөгеттер үшін – жеке тұрған секцияны;
контрфорспен монолитті қосылған кесілмеген ағыстық жабыны бар бөгеттер үшін –

контрфорстың әр жағынан аралықтың жартысының шегінде ағындық жабынның жанасқан
контрфорсты;

кесілген ағындық жабыны бар бөгеттер үшін – жеке тұрған контрфорсты қарастыру

керек.

ҚР ЕЖ 3.04-104-2014

11.2.4 Контрфорстардың жалпы беріктілігін есептеу, әдетте, жүктемелер мен

әсерлердің толық құрамына негізгі және ерекше үйлесіміне орындалады.

Жүктемелер мен әсерлердің негізгі және ерекше үйлесімінің қысқартылған құрамына

биіктігі 60 м асатын – жобалаудың бастапқы сатысында және биіктігі 60 м кем –
жобалаудың барлық кезеңінде бөгеттің контрфорстарын есептеуге жол беріледі.

11.2.5 Олардың толық құрамы бойынша ескерілетін жүктемелер мен әсерлер 8.1.2-

8.1.5 тармақшаларына сай анықталады.

11.2.6

Пайдалануға беру кезеңіндегі жүктемелердің толық құрамындағы

констрфорстарды есептеу 15-кесте бойынша қабылданады,

мұнда





, R

, d

, t,

, b

, а

- см. 8.2.4.10;

–

10.2.7-т. қар.

17-кесте – Контрфорсты ағын бойына беріктілікке есептеуге арналған схемалар

а – массивтік-контрфорстық бөгеттер үшін; б – кесілмеген аркалық ағындық жабыны бар

бөгеттер үшін; в – кесілген ағындық жабыны бар бөгеттер үшін;

–

контрфорстың

қалыңдығы;

– секцияның ұзындығы;

–

есептік қиысудың ені

11.2.7 Олардың қысқартылған құрамы бойынша есептеуде ескерілетін жүктемелер

мен әсерлер 10.2.8-т. сай анықталады. Бұл жерде контрфорстың есептік горизонталь
қиысуларының

азаюын

немесе

оның

табаны

бойынша

сыртқы

ауасының

температурасының маусымдық тербелістерінің амплитудасы 17°С асатын аудандарда
бөгеттерді салу кезіндегі оның табаны бойынша азаюын ескеру керек.

Сыртқы ауасының температурасының маусымдық тербелістерінің амплитудасы

17°С асатын аудандарда салынған, биіктігі 60 м дейінгі барлық кластың бөгеттерін 15-
кестеде берілген беріктілік шартының орындалуын қамтамасыз ете отырып, жүктемелер
мен әсерлердің толық құрамына серпінділік теориясының әдісімен есептеу керек.

11.2.8 Контрфорстың беріктілігін жүктемелер мен әсерлердің қысқартылған

құрамына есептеген кезде кернеулерді материалдардың кедергісінің әдісімен анықтау
керек. Бұл жерде жоғарғы және төменгі шектердегі контрфорстың горизонталь

қиысуларындағы дұрыс кернеулердің мәндерін,

және

, МПа, төмендегі формулалар

бойынша бөгеттің жеке бөліктерінде бетонның серпінділік модулінің шамаларының
есебімен анықтау керек:

(38)

СП РК 3.04-104-2014 ПЛОТИНЫ БЕТОННЫЕ И ЖЕЛЕЗОБЕТОННЫЕ (ҚР ЕЖ 3.04-104-2014) - 4