СП РК 3.04-103-2014 ОСНОВАНИЯ ГИДРОТЕХНИЧЕСКИХ СООРУЖЕНИЙ (ҚР ЕЖ 3.04-103-2014) - 4

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

45 

жұмыстар атқарылады:  

-  су  торабының  құрылысы  және  пайдалану  кезеңіндегі  инженерлік-геологиялық 

жағдайының  өзгерістерін,  соған  қоса,  жер  бедерінің  өзгеруін,  геологиялық  құрылымды, 
гидрогеологиялық  жағдайларды,  топырақтардың  құрамын,  құрылымы  мен  қасиеттерін, 
инженерлік геологиялық үрдістердің қарқындануын бағалау;  

-  шөгулердің,  лықсып  шөгулердің,  ауытқулардың,  деформациялардың,  жарықтар 

пайда  болуының,  сүзілу  шығындардың  және  басқа  да  жобалық  емес  ахуалдардың 
себептерін анықтау;  

-  апаттық  ахуалдардың  және  осымен  байланысты  зияндардың  ықтималдығы 

бағаланған,  технотабиғи  үрдістер  өзгерістерінің  уақыт  және  кеңістік  бойынша  сапалық 
және сандық болжамы;  

-  негіздегі  жағымсыз  үрдістердің  одан  әрі  дамуының  алдын  алу,  оның  қалыпты 

жұмыс істеу жағдайларын қайтару, қорғау әдістерін негіздеу, іс-шараларын дайындау.  

5.3.11  Сейсмикалығы  7  балдан  және  одан  жоғары  аудандарда  орналасқан  I  топтағы 

гидротехникалық  ғимараттарда  және  сейсмикалығы  8  балдан  және  одан  жоғары 
аудандарда  орналасқан  IІ  топтағы  гидротехникалық  ғимараттарда,  ғимараттың 
динамикалық паспорты, сонымен қатар, арнайы бақылаулар жүргізіледі.  

5.3.12  Ғимараттардың  негіздері  мен  табиғи  ортаның  ғимаратпен  әрекеттестену 

аймағындағы  болмыстық  бақылаулардың  құрамы  мен  көлемі,  төтенше  және  апаттық 
ахуалдардың  пайда  болу  себептерінің  негізінде,  мониторинг  жобасында,  олардың  дер 
кезінде алдын алу мақсатымен анықталынады.  

5.3.13 Қоршаған ортаны қорғау үшін келесі жайттарды:  
-  құрылыстық-климаттық  аймақтағы  тоғандар  негізінің  температуралық  күйін, 

әсіресе,  мерзімді  тоңданатын  тоғандарда  тоңдық  бүркеулердің  өлшемдерін  (тереңдігін, 
енін,  тұтастығын)  бағалау  үшін  және  тоғанның  жоғарғы  призмасының  астында  дамитын 
жібу аймағының шекаралары және олардың уақыт бойынша өзгеруін;  

-  жібіген  тоңдардағы  тоғандар  негізіндегі  арна  астылық  жібудің  жылдамдығы  мен 

даму шамаларын нақтылануын; негіздің жібитін аймағындағы топырақтардың физикалық- 
механикалық  және  сүзілу  қасиеттері  көрсеткіштерінің  өзгеруін  анықтау  мақсатында 
геотермиялық бақылаулар жүргізіледі.  

5.3.14 Геотермиялық бақылауларға:  
- 

термодатчиктардың 

(терморезисторлардың, 

кедергінің 

термометрлары) 

жиынтықтарымен  (гирляндаларымен)  жабдықталған  геотермиялық  ұңғымалар  желісі 
бойынша негіз топырағы температурасының күйлік өлшеулері;  
-  негіздегі  тоңданған  және  жібіген  аймақтардың  бөліну  шекаралары  мен  олардың 
шектеріндегі  топырақтардың физикалық-механикалық қасиеттерін әдістер жиынтығымен 
нақтылайтын геофизикалық зерттеулер енеді.  

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

46 

А Қосымшасы

  

(міндетті) 

Топырақтардың беріктік және деформациялық сипаттамаларының мәндері  

 

Ішкі үйкеліс өлшемдерін (

c

tg





,



), сүзілулік нығая сығылудың еселігін 

v

c

 және 

бастапқы  кеуекті  қысым  еселігін 

u

K

  үш  бағытта  сығу  әдісімен,  тығыздалу 

алдындағы  қысымды 

c

p



  компрессиялық  сығу  және  аса  тығыздалу  еселігі 

OCR

 

әдісімен анықтау  

Осы  қосымшада,  топырақтардың  үйкеліс  өлшемдерінің  тиімді  кернеулерде 

анықталуының  дәлдігі  мен  нақтылығын  жоғарылатуға  бағытталған,  сонымен  қатар, 
қосымшаның атында көрсетілген өлшемдерді анықтауға ұсынылған әдістер берілген.  

Ішкі  үйкеліс  еселігі  (

c

tg





,



),  нығая  сығылу  еселігі 

v

c

  мен  бастапқы  кеуекті 

қысым 

u

K

 еселігінің шамаларын үш бағытта сығу әдісімен анықтау  

А.1 Топырақ сынамасын сынақтауға дайындау.  
А.1.1 Топырақ  сынамасын  топырақ  қанқасындағы  тиімді  кернеулер  мен  кеуектілік 

қысым  шамалары  бойынша  оны  табиғи  күйіне  сәйкес  күйге  келтіру  үшін  “қайта  жүктеу 
кезеңі” деп аталатын шаралар кешені орындалады.  

А.1.2 Топырақ  сынамасының  “қайта  жүктеу”  кезеңі  алдында  сынамаға  табиғи 

жағдайларда  әсер  еткен  кернеулер  есептелінеді:  толық  тік  кернеу

0

,

1



  және  толық 

көлденең  кернеу 

0

,

3



.  Мұндағы  және  мұнан  былай  "0"  белгісі,  өлшем  мәнінің  табиғи 

күйде жату жағдайларына қарасты екенін білдіреді.  

Толық  кернеулердің  ең  жоғары  мәндерін,  жабдық  мүмкіндігін  ескеріп  қабылдаған 

жөн:  аспап  камерасындағы  рауалы  қысым  мен  тік  кернеу  тударатын  ең  жоғары  пресс 
күші.  Топырақтардың  механикалық  қасиеттерінің  көрсеткіштерін  анықтау  кезінде 
кернеулік  күй  келесі  формула  бойынша  анықталынатын  тиімді  кернеулермен

3

,

1





, 

бағаланады:  

 

 





u







3

,

1

3

,

1





,  

(А.1) 

 
мұндағы 

u

 - кеуектілік қысым, 

3

,

1



- толық кернеу.  

Топырақ  сілемінің  (негіздің)  зерттелетін  қабатындағы  табиғи  кеуектілік  қысым 

келесі формула бойынша есептелінеді  

 

 

w

w

gz

u





0

, 

 (А.2) 

 
мұндағы 

0

u

- монолит алынған белгідегі сілемнің кеуектілік қысым, кПа; 

w



 - кеуектілік судың тығыздығы, т/м

3

;  

g

- еркін құлау үдеуі, м/с

2

;  

w

z

- топырақ сулары деңгейіне қарасты топырақ сынамасы алынған тереңдік, м.  

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

47 

Табиғи тиімді тік кернеу келесі формула бойынша анықталынады  
 

 



 



w

w

w

gz

z

z

g



















0

,

, 

(А.3) 

 
мұндағы 



- топырақтың тығыздығы, т/м

3

; 

0

,

1





- тиімді тік кернеу, кПа; 

z

- топырақ бетінен өлшенген топырақ сынамасы алынған тереңдік, м.  

Өзендік немесе теңіздік акватория түбінде орналасқан топырақ сілемінен сынамалар 

алу  барысында,  кеуектілік  қысымға  топырақ  бетінің  деңгейіндегі  (су  бағанасының 
қысымы) судың қысымын қосу қажет, ал топырақ сілемін суға толық қаңыққан деп санау 
керек (

z

z

w



).  

Үлкен  тереңдіктен  алынған  топырақ  сынамасын  сынақтау  барысында  есептік 

кеуектілік  қысым 

0

u

  мәнін  300  кПа  шектеуге  болады,әдеттегідей,  бұл  кезде  газ  тәріздес 

құрылымдастың толық еруі қамтамасыз етіледі.  

Табиғи  күйде  жату  жағдайындағы  тиімді  көлденең  кернеу 

0

,

3

 

  келесі  формула 

бойынша анықталынады: 

 

 

0

,

1

0

0

,

3











k

, 

(А.4) 

 
мұндағы 

0

k

- бүйірлік қысым еселігі (Кесте А.1 бойынша қабылданады).  

 

Кесте А.1  

Топырақ 

0

k

 мәні 

Құм 

0,35-0,55  

Құмайт 

0,40-0,55  

Саздақ  

0,50-0,60  

Сазбалшықтар:    

0, 25

l

I



кезде,  

0,33-0,60  

 0,25 <

1, 0

l

I



* 

кезде 

0,60-0,82  

Ескертулер 

1 Топырақ сілемінде кеуектілік қысымды 

0

u

, тиімді тік 

0

,

1





 және көлденең

0

,

3

 

 кернеулерді есептеу 

негізде  салыстырмалы  суөтпес  бар  болуын  ескеру  арқылы  (сүзілу  еселігінің  мәні  төмен  сазбалшыкты 
топырақтардың  қабаттары).  Бұл  жағдайда,  суөтпес  төмен  жатқан,  су  өткізгіштік  қабаттың  жабындысы 
бойынша тиімді тік кернеулер суөтпес қабат табанынан төмен жатқан толық кернеулерге тең.  

2 Тұнбалы және аққыш иленгіш сазбалшықты топырақтар (саздар) үшін 

0

,

1

0



k

.  

3 Айтарлықтай аса нығыдалған топырақтар үшін (

4



OCR

 кезде) 

0

,

1

0



k

 деп қабылданады. 

 

  
А.2 Сынаманы қайта жүктеу кезеңі келесі түрде орындалады.  
А.2.1  Сынақтаулар  жүргізу  кезінде  қарсы  қысым  жүйесінде  ауасы  кетірілген  суды 

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

48 

пайдаланған  жөн.  Сынаманы  аспап  камерасына  орнату  барысында,  сынама  беттері  мен 
созылмалы  қабықша,  сондай-ақ,  жоғарғы  және  төменгі  штамптар  араларындағы 
түйісулерде  ауаның  қысылып  қалуын  болдырмаған  жөн.  Бұл  үшін,  сынаманы  орнатпас 
бұрын,  штамптарға  су  жеткізетін  құбырлар  жүйесін  және  штамптардағы  саңлауларды, 
штамп  бетіне  су  шыққанша  және  ауа  түйіршіктері  ығыстырылғанша,  ауасы  кетірілген 
сумен  толтыру  керек.  Сынама  мен  созылмалы  қабықша  арасына  ауа  қысылып  қалмау 
үшін:  

а) былбырамайтын және ісінбейтін топырақтарды сынақтау кезінде, сынаманы ауасы 

кетірілген сумен толтырылған контейнерге 1-2 мин салып қою;  

б) осал  немесе  ісінгіш  топырақтар  сынамаларын  сынақтау  кезінде,  резиналық 

қабықшаның,  тура  сынамаға  кигізілер  алдында,  ауасы  кетірілген  контейнерге  міндетті 
түрде салынып қойылуы;  

в)  топырақтарды,  созылмалы  қабықшасы  қоса  дайындалған  аспаптарда  сынақтау 

кезінде,  камера  және  топырақ  пен  қабықша  арасындағы  саңлаудың,  ауасы  кетірілген 
сумен толтырылуын қамтамасыз ету; 
ұсынылады.  

А.2.2 Сынаманы  орнату,  аспап  камерасын  орнату  және  толтыру,  өлшеу  жүйелерін 

орнату  және  қосу  аяқталған  сон,  сынамадан  су  сығылу  жолы  жабылады  да,  аспап 
камерасындағы  орташа  қысымның 



,  (А.4)  формуласы  бойынша  А.1.2  сәйкес 

есептелінген мәніне дейін 

0

,

3

 

 жоғарылатылуы жүргізіледі.  

Аспап  камерасындағы  қысымның  жоғарылатылуы  сатылармен 

3

1











 

жүргізіледі. Сатылар шамасы әдетте 20-50 кПа аспайды (қатты күйдегі топырақтар үшін, 
негіздеме  болған  жағдайда,  сатылар  шамасы  100-200  кПа  дейін  өсірілуі  мүмкін).  Әр 
сатыда  жүктемені  ұстау  уақыты  15  мин  кем  болмауға  тиісті.  Осы  уақытта  кеуектілік 
қысымның 

u

  өлшенуі  жүргізіледі.  Жүктеменің  әр  сатысында 











/

u

  өлшем 

шамасының  мәндері  анықталынады,  мұндағы 

u



-орташа  қысым, 





  сатысына 

жоғарылағандағы кеуектілік судағы қысымның өсімшесі.  

А.2.3 Толық кернеулердің 

3

1







  мәні 

0

,

3

 

  мәніне  жетуі  кезінде,  кеуектілік  қысым 

шамасына байланысты, А.2.3-А.2.6 көрсетілген әрекеттер жүргізіледі.  

Егер  толық  кернеулердің 

3

1







  мәндері, 

0

,

3

 

  мәндеріне  жеткеннен  кейін, 

кеуектілік қысым іс жүзінде жоқ болса 

0



u

 (ақырғы сатыдағы 



 өлшемінің мәні <0,3 ), 

онда  топырақтың  суға  қаңығу  еселігінің 

r

S

  есептік  мәніне 

p

r

S

,

  деген  қатынасы 

анықталынады.  Егер  қатынас 

95

,

0

/

,



p

r

r

S

S

  болса,  онда  қайта  жүктеу  кезеңі  аяқталған 

болып саналады.  

Егер 

95

,

0

/

,



p

r

r

S

S

  болса,  онда  қайта  жүктеу  кезеңі  қарсы  қысым  әдісі  бойынша 

жалғасады.  Қарсы  қысым  жүйесі  ашылып,  толық  кернеулері 

3

1







  мен  үлгілердегі 

кеуектілік  қысым  мәндерін  (күштеп) 

u









  саты  шамасына  жоғырылатады. 

Сынаманың қарама қарсы жағында кеуектілік сұйықтағы қысым 

u



 өлшеуі жүргізіледі. 



 

және 

u

  шамалары 

u

u





  айырмасы 

u



  шамасынан  5%  азаймағанша  тұрақты  күйде 

сақталады.  Егер  сынаманың  қарама  қарсы  жағындағы  кеуектілік  қысым  шамасын  өлшеу 
мүмкін  болмаса,  онда  СП 50–101  бойынша,  жүктемені  ұстап  тұру  уақыты  қарсы  қысым 

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

49 

жүйесіндегі  сұйықтың  деңгейінің  тұрақтануымен  (немесе  топырақ  сынамасында 
сұйықтың  ағыны  болмауымен)  анықталынады.  Аспап  камерасындағы  толық  және 
кеуектілік  қысымдарды  сатылы  түрде  жоғарылату  рәсімі,  кеуектілік  қысым  шамасы 
табиғи  күйде  жату  жағдайларындағы 

0

u

  шамасына  жеткенге  дейін  жүргізіледі.  Осы 

рәсімдегі  сатылар  шамасы 









u

  50  кПа  аспауға  тиісті.  Осымен,  қайта  жүктеу  кезеңі 

тәмәм деп саналады.  

А.2.4  Егер  толық  кернеулердің 

3

1







  мәндері 

0

,

3

 

  мәндеріне  жеткеннен  кейін, 

сынамада кеуектілік қысым 

0

0

u

u





 пайда болса және ақырғы сатыдағы 



 өлшемінің мәні 

>0,3,  онда  орташа  толық  кернеулердің 





3

1









  сатылы  жоғарылатылуы,  кеуектілік 

қысымның  міндетті  өлшенуімен,  жабық  жүйе  жағдайларында  жалғастырылады.  Толық 
кернеулердің 

3

1







  жоғарылатылуы  келесі:  а)  сынамалардағы  тиімді  кернеулер 





u











3

3

1







  негіздегі  тиімді  көлденең  кернеулерге 

0

,

3

 

  тең  және  бұл  жағдайдағы 

кеуектілік қысым 

u

  есептік  мәнінен 

0

u

  аспайтын;  б)  кеуектілік  қысым 

u

  есептік  мәніне 

0

u

  жеткен  уақытта  (бұл  кезде  тиімді  кернеулер 

3

1











, 

0

,

3

 

  есептік  мәнінен  асады). 

Сатылар  шамасы 

3

1











  50  кПа  аспайды  (қатты  күйдегі  топырақтар  үшін  сатылар 

шамасы  100-200  кПа  дейін  өсірілуі  мүмкін  ),  әр  сатыдағы  кернеулердің  өсімшесін  ұстау 
уақыты 15 мин кем болмауға тиісті жағдайлар орындалмағанша жүреді.  

А.2.5 Егер  А.2.4  бойынша  амалдар  нәтижесінде 

0

,

3

3

1

















  болса, 

0

u

u



,  онда 

қарсы  қысым  жүйесінде 

0

u

  қысымы  туғызылады  да,  су  сығылу  жолы  ашылады,  қайта 

жүктеу А.2.3 жазылғандай, қайта жүктеу кезеңі аяқталғанша, қарсы қысым әдісі бойынша 
орындалады (

0

,

3

3

1

















;

0

u

u



;

0

0

,

3

3

1

u



















).  

Егер А.2.4 бойынша жағдайлар кезінде 

0

u

u



, 

0

,

3

3

1

















 болса, онда қарсы қысым 

жүйесінде 

0

u

  қысымы  туғызылады  да,  су  сығылу  жолы  ашылады.  Толық  кернеулердің 

0

0

,

3

3

1

u















  мәндеріне  дейін  жоғарылатылуы  жүргізіледі.  Сатылар  шамасы 

3

1











  50  кПа  аспайды.  Әр  сатыдағы  қысымды  ұстап  тұру  уақыты  сынамадағы 

деформацияның  тұрақтануы  бойынша  анықталынады  (қарсы  қысым  жүйесіндегі 
сұйықтық деңгейінің (ағынның) тұрақтануы бойынша бақылануы мүмкін).  

А.2.6 Тоңазытылған  топырақтардың  сынақталу  кезінде,  тиімді  кернеулер  мен 

кеуектілік  қысым  бойынша  қайта  жүктеу  үрдісі,  температураның  берілген  мәніндегі 
жылулық күйдің тұрақтандырылуымен қоса жүргізіледі.  

Су сығыла алмайтын нығая сығылу сынақтары  

А.3 Су  сығыла  алмайтын  нығая  сығылу  сынақтары  келесі  мәндерді  анықтау  үшін 

жүргізіледі: 

тиімді ішкі үйкеліс бұрышын 





;  

тиімді ілініс күшін 

c



;  

нығая сығылудың сүзілу еселігін 

v

c

;  

бастапқы кеуектілік қысым еселігін 

u

K

.  

Барлық  сынақталатын  топырақтар  үшін,  олардың  физикалық  сипаттамалары  мен 

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

50 

түйіршіктік құрамы анықталынады.  

А.4 Нығая сығылу, қайта жүктеу кезеңінде анықталған тұрақты қарсы қысым кезінде 

жүргізіледі.  Нығая  сығылу  қысымдарына  (камерадағы  және  қарсы  қысымдар  айырымы), 
нығая сығылу аяқталған кездегі 

3





қысым мәндерінің бір бірінен айырмашылығы, сынама 

алынған  нүктедегі 

0

,

3

 

  қысым  шамасының  40-50%  тең,  бірақ  оңай  иленгіш  және  аққыш 

саздар (

1

5

,

0





L

I

) үшін 20 кПа, ал, иленгіштік көрсеткіші қаттылау топырақтар үшін 50 кПа 

кем  емес  етіліп  таңдалатын  бір  монолиттің  топырақ  сынамалары  үшін  тапсырмада 
көрсетілген құрылыс жүктемелерінің аралығы енеді. Нығая сығылу кезіндегі қысым аспап 
камера  конструкциясының  рауалы  қысым  шамасынан  асып  кетпес  үшін  қарсы  қысым 

0

u

u



 немесе төменірек етіліп алынады.  

Қарсы  қысымның  рауалы  төмендетілуі,  қайта  жүктеу  кезеңіндегі 



  өлшемі  0,95 

жоғары болу (сынаманың суға толық қаныққанын және газ фазасының ерігенін білдіреді) 
кезіндегі кеуектілік қысым шамасымен шектеледі.  

А.5 Сынақтауың  басында  (қайта  жүктеу  кезеңі  аяқталғаннан  кейін)  сынамадан  су 

сығылу  жолы  жабылады  да,  сынамаға  түсірілетін  орташа  толық  кернеудің 

3

1











 

жоғарылатылуы, 50 кПа аспайтындай сатылармен жүргізіледі. Толық кернеулердің соңғы 
мәні 

c











0

,

1

  шамасымен  анықталынады,  мұнда 

c





-  монолит  алынған  тереңдікте, 

ғимараттан  түсетін  құрылыстық  қатарлас  жүктен  пайда  болған  тік  кернеу. 

c





  мәні, 

сынақтаулар кезінде А.4 талаптарын қаңағаттандыру үшін, не ұлғайтылуы, не азайтылуы 
мүмкін. Жүктеудің әр сатысында 15 мин кем емес уақыт бойынша ұстау жүргізіледі және 
кеуектілік қысым өлшенеді. Толық суға қаңықпаған топырақтар үшін (

95

,

0





,құрамында 

ерітілмеген  газ  бар)  қайта  жүктеу  кезеңінен  кейін  және  А.5  талаптарының  орындалу 
нәтижелері  бойынша  әр  сынақтауда  бастапқы  кеуектілік  қысым  еселігінің 

u

K

  жеке 

мәндері кеуектілік қысымның 

u



 уақыт бойынша әсер етуші кернеулердің 





c















0

,

1

0

 

түсетін кернеуге 

0



 қатынасы ретінде анықталынады  

 

 

0

/



u

K

u





. 

(А.5) 

 

Кеуектілік  қысым  еселігінің  нормативтік  және  оған  тең  есептік  мәні  (

u

n

u

K

K



) 

олардың жеке мәндерінің орташа арифметикалық өлшемі ретінде анықталынады.  

А.6 Нығая  сығылу  кезеңінің  мақсаты  –  сынаманы,  су  сығылу  жолы  ашық  кезде, 

беріктік қасиеттері, сондай-ақ, деформациялық көлемдік сығылу модулі анықталуға тиіс, 
тиімді кернеулер бойынша  тепе-теңдік жағдайға келтіру. Сазбалшықты топырақтар үшін 
осы  кезеңде  алынған  мәліметтер,  сүзілулік  нығая  сығылу  еселігін 

v

c

  анықтау,  сонымен 

қатар, қирау (ығысу) кезеңінде сынаманың  деформациялану жылдамдығын есептеу үшін 
қолданылады. Нығая сығылу, топырақтың табиғи күйде жату жағдайларына сәйкес, мәні 
тұрақты  қарсы  қысым  кезінде  жүргізіледі  (егер  сынақтау  бағдарламасында  басқа 
нұсқаулар болмаса). 

А.7 Нығая сығылу кезеңі қарсы қысым жүйесінің ашылуымен орындала басталады. 

Сынаманың  көлемдік  деформациясы  нығая  сығылу  барысында  қарсы  қысым  жүйесі 

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

51 

көмегімен  сынамадан  шыққан  кеуектілік  сұйықтықты  өлшеу  арқылы  орындалады. 
Шыққан сұйықтықтың көлемін өлшеу (ал қажет болғанда, кеуектілік қысым шамасын да) 
кезінде  өлшеу  аралығы  біртіндеп  ұзартылады,  мысалы,  әр  0,2,  0,5,  1,  2,  5,  10,  15  және 
30 мин, әр 1, 2, 4 және 8 сағ. және әрі қарай әр жұмыс уақытының басы мен соңында.  

Нығая  сығылуды  жүргізу  кезінде,  аспаптардың  конструкциялық  мүмкіншіліктері 

мен  сынақтар  бағдарламаларын  ескеріп,  сынамадан  бір  немесе  екі  жақты  су  сығылу 
сұлбаларын пайдалану ұсынылады.  

Бір  жақты  су  сығылу  сұлбасы  және  су  сығылатын  жаққа  қарама  қарсы  жағынан 

кеуектілік  қысым  өлшейтін  датчик  қолданылғанда,  нығая  сығылу  үрдісін  бақылауды 
кеуектілік  қысым  бойынша  жүргізуге  болады.  Бұл  жағдайда,  қарсы  қысым  мен  кеуекті 
қысымды теңестіру, шартты тұрақтану сынақтағышы болып табылады.  

А.8 Өлшеулер  нәтижелері  бойынша,  90%,  100%  және  50%  нығая  сығылулардың 

уақыттары 

90

t

, 

100

t

50

t

  анықталынатын  графиктер  салынады 

 

t

V

lg





  және  кеуектілік 

қысым өлшенген жағдайда -

 

t

f

u



.  

Нығая  сығылуды,  графиктер  бойынша  анықталған  100%  сүзілулік  нығая  сығылу 

уақытынан кейін, кемі бір тәулік жалғастырған жөн.  

А.9 Сүзілулік  нығая  сығылу  еселігінің  жеке  мәндерін 

i

v

c

,

  «уақыттан  шаршы  түбір 

асты» әдісі арқылы келесі формула бойынша есептейді:  

 

 

90

2

90

t

h

T

c

v



,  

(А.6) 

 
мұндағы 

90

T

- нығая сығылу дәрежесіне сәйкес 0,90, 0,848 тең еселік (уақыт факторы);  

h

  -  сынама  биіктігі  (бастапқы  биіктік  пен  нығая  сығылу  сынағы  аяқталғаннан  кейінгі 

биіктік арасындағы орташасы), екі жақты сүзілу кезінде, 

2

/

h

 тең етіліп қабылданады;  

90

t

- уақыт, мин.  

90%-дық нығая сығылудың уақыты келесі түрде анықталынады (Сурет А.1).  
 

 

 Сурет А.1 –90% бастапқы нығая сығылуды графикалық тәсілмен анықтау 

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

52 

Нығыздалу қисығының бастапқы сызықты жеріне жанама 

ab

 түзуін жүргізеді, содан 

кейін,  абсциссалары 

ab

  түзуінің  абсциссаларынан  15%  артық 

ac

  түзуі  жүргізіледі. 

ac

 

түзуінің  нығыздалу  қисығымен  қиылысуы,  бастапқы  нығая  сығылудың  90%  сәйкес 
келетін нүктені береді.  

100%-ды  сүзілулік  нығая  сығылудың  уақыты, 

100

t

  шамасынан  табылады,  ол 

9

,

0

/

90

V

V







  сәйкес  келетін  көлденең  түзу  сызықтың  нығыздалу  қисығымен  қиылысу 

нүктесі түрінде анықталынады. 

А.10 

i

v

c

,

 

«уақыт логарифмі» әдісі арқылы анықталынады.  

А.11 Нығая  сығылу  еселіктерінің  нормативті  және  оған  тең  есептік  мәндері  (

n

v

c

,

 

және 

v

c

) жеке мәндерінің 

i

v

c

,

 орташа арифметикалық өлшем ретінде анықталынады.  

v

c

  мәндері,  зертханалық  сынақтауларға  берілген  тапсырмада  көрсетілген 

жүктемелер  аралығында  анықталады.  Егер,  аралық  нығая  сығылу  кезіндегі  жүктемелер 
шегінен шығатын болса, онда ақырғы жүктемелер сәйкесінше жылжытылады.  

А.12 Нығая  сығылу  аяқталғаннан  кейін  су  сығылу  жүйесі  жабылып,  топырақ 

сынамасы  қирағанша  тік  жүктемелермен  жүктеледі.  Жүктеу,  сынаманың  тік 
деформациясының 

1



  тұрақты  жылдамдығымен  немесе 

const



3



  кезінде  тік  жүктемені 

сатылы түрде жоғарылатылуымен жүзеге асырылады.  

Тік деформация жылдамдығы 

1



 келесі түрде тандалады.  

А.8,  А.9  сілтемелеріне  сәйкес  100%  дық  сүзілулік  нығая  сығылудың  уақыты 

100

t

 

анықталынады. Тік деформациялар жылдамдығы, осы топырақ сынамаларының бұрыңғы 
сынақтау кезінде алынған шекті тік деформациялар 

p

1



 мәндерін немесе құмайттар үшін - 

0,10,  саздақтар  үшін  -  0,15,  сазбалшықтар  үшін  -  0,20, 

100

t

  шамасына  бөлу  арқылы 

табылады 

 

 

100

1

1

/

t

p







, 

(А.7) 

 
мұндағы 

1



- тік деформациялар жылдамдығы.  

Күштеулік  жүктеу  әдісі  кезінде  сатылар  шамасы,  қирауға  дейін  жүктеменің  8-10 

сатыларын  алу  қажеттілігі  бойынша  анықталынады.  Әр  сатыдағы  уақыт  бойынша  ұстау, 
уақыт шамасын 

100

t

 саты санына бөлу арқылы табылады.  

Сынақтау үрдісі кезінде аспап камерасындағы қысым, топырақ  сынамасына түсетін 

тік жүктеме, тік ауытқулар, кеуектілік қысым мәндерін жазып алады.  

Сынақтаулар орнатылған сынақтағыштарының біреуі орындалғанда аяқталады.  
А.13 Сынақтаулар  нәтижелері  бойынша  шекті  тепе-теңдікке  сәйкес  келетін  тиімді 

кернеулердің  жеке  мәндері 

tm

1

,

1





  және 

tm

1

,

3





  анықталынады.  Бір  топырақ  түрі  үшін  әр 

түрлі  сынақтардан  алынған  бұл  мәндердің  жиынтығы  статистикалық  әдістер  арқылы 
беріктік  қасиеттерінің  нормативтік  (

n

tg





,

n

c



)  және  есептік  (

II

I

tg

,





,

II

I

c

,



)  мәндерін 

анықтауға қолданылады.  

Тығыздалу алдындағы қысымды 

c

p



 компрессиялық сығу және аса тығыздалу 

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

53 

еселігі 

OCR

 әдісімен анықтау 

А.14 

c

p



  мәнін  анықтау  диаметрі  50  және/немесе  70  мм,  биіктігі  20±2  мм  сынамаға 

0,006-1,0  МПа  дейін  тік  кернеулердің  түсірілуін  қамтамасыз  ететін,  компрессиялық 
аспаптарда орындалады.  

А.15 Сынамаларды жүктеу 0,006-1,0 МПа кернеулерге дейін сатылармен жүргізіледі 

(сынаманың жату тереңдігіне және алдын ала нығыздалу қысым шамасына байланысты). 
Әр  сатыдағы  жүктемені  алдынғы  саты  жүктемесінің  екі  еселенген  мәніне  тең  етіп 
қабылдаған жөн, мысалы: 0,012; 0,025; 0,05; 0,1; 0,2 және т.т, МПа. Күтілетін 

c

p



 мәндер 

шектерінде  жүктемелердің  қосымша  сатыларын  қарастыру  ұсынылады.  Әр  сатыдағы 
жүктемені ұстаудың қажетті уақыты кемі 24 сағатты құрайды.  

А.16 Барлық  сынақталатын  топырақтардың  физикалық  қасиеттері  мен  түйіршіктік 

құрамын анықтау керек.  

А.17 

c

p



  жеке  мәндерін  анықтау  Казагранде  әдісімен  компрессиялық  қисықтар 

бойынша анықталынады, ол үшін келесі құрылуларды орындау қажет. Әр сынақ бойынша 
алынған  мәліметтер  арқылы  жартылай  логарифмдік  масштабта  компрессиялық  қисық 
салынады  (Сурет  А.2).  Графикте,  қисықтың  ең  үлкен қисықтығына сәйкес  келетін  нүкте 
анықталынады  да,  осы  нүкте  арқылы  қисыққа  көлденең  сызық  пен  жанама  жүргізіледі, 
одан  кейін,  олардың  арасынан 



  бұрышының  биссектрисасы  өткізіледі. 



  бұрышы 

биссектрисасының,  компрессиялық  қисықтың  түзу  сызықты  жерінің  ұзартылуымен 
қиылысқан  нүкте  анықталынады,  оның  қысым  абсциссанына 

p



  түсетін  проекциясы 

тығыздалу алдындағы қысым шамасын 

c

p



 береді (Сурет А.2).  

А.18 Аса тығыздалу еселігі келесі формула бойынша анықталынады:  
 

 

0

p

p

OCR

c







, 

(А.8) 

 
мұндағы 

c

p



  және 

0

p



-  топырақ  сынамасының  жату  тереңдігіндегі  тиімді  тығыздалу 

алдындағы қысым және тиімді табиғи қысым.  

 

Сурет А.2 – Тығыздалу алдындағы қысымды 

c

p



 Казагранде әдісі бойынша анықтау 

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

54 

А.19 Әр  инженерлік-геологиялық  элемент  үшін  әдетте,  сынақтар  нәтижелері, 

компрессиялық  қисықтар  графиктары  енген  сынақтар  паспорттарымен  көрсетіледі  де, 
тереңдік  бойынша  бекітіле,  арнайы  кестеге  жинақталады.  Әр  ИГЭ  бойынша  тығыздалу 
алдындағы  қысым 

c

p



  мен  аса  тығыздалу  еселігінің 

OCR

  орташа  мәндері  есептелінуі 

мүмкін. 

Динамикалық 

әсерлер 

кезінде 

топырақтардың 

беріктігінің 

және 

деформациялануының өлшемдерін анықтау ерекшеліктері 

А.20 Топырақтың  ығысуға  деген  динамикалық  беріктігі,  ығысу  кернеулерінің 

статикалық 

a



  және  цикликалық 

cy



 

құрамдастарының  шекті мәндерінің қирау бетіндегі 

қосындысы ретінде анықталынады  

 

 

 









n

првд

cy

a

првд

cy

f

d

N

f















,...,

,

,

,

1

50

,







. 

(А.9) 

  

мұндағы 

N

- жүктелу циклдарының саны; 

50

d

- топырақтың түйіршіктік құрамының сипаттамасы;  





- Лоде өлшемі;  

n





,

1

 - басқа анықтауыш өлшемдер;  

cy

f

,



- динамикалық ығыстыру кернеулерінің үдеу мәндері.  

ГТҒ  негізіндегі  топырақ  элементтерінің  кернеулік-деформациялық  күйін 

зертханалық сұлбалау, әдетте гармониялық сыртқы әсерлердің жағдайларын ғана қамтиды 
(Сурет  А.3).  Сынақтар,  үш  бағытта  сығу  немесе  су  сығыла  алатын  немесе  сығыла 
алмайтын қарапайым ығыстыру жағдайларында жүргізіледі.  

 

Сурет А.3 – Жанама кернеулердің цикликалық және статикалық құрамдастарының 

мүмкін деген арақатыстары  

 
А.21 Топырақ  беріктігінің  динамикалық  өлшемдері  топырақтардың  физикалық 

қасиеттеріне  мен  сыртқы  әсерлердің  өлшемдеріне  тәуелді  бола  тұра,  интегралды 
сипаттамалар  болып  табылады.  Топырақтардың  динамикалық  беріктігі,  әсерлердің  әр 
түріне  қатысты,  статикалық  беріктіктің  бөлігі  ретінде  жеке  анықталынады. 
Деформациялық сипаттамалар – ығысудың динамикалық модулі мен демпферлік еселігі – 

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

55 

циклдық үрдістер ішіндегі сараптау негізінде анықталынады (жүктеу ілгектерін).  

А.22 Динамикалық  әсерлер  кезінде  топырақтардың  беріктігін  сыртқы  әсерлер 

нәтижелерінің  (зақымдардың  жиналуын)  сызықты  жеке-жеке  жинақтау  мүмкіндігін 
Палмгрен-Майнер  болжамының  негізінде  анықтау  ұсынылады.  Зақымдардың  жиналу 
болжамына  сәйкес,  әр  қарқыңдылықтағы  жүктеу  циклдарының  қосынды  әсері  сызықты 
суперпозициямен  анықталынады  және  жеке  циклдар  ретттілігіне  байланысты  болмайды. 
Сондықтан, динамикалық әсердің ықпалы, нақты сыртқы әсерге сәйкес келетін зақымдар 
жинақталуының  бағытталған  әсерімен,  жүктеу  циклдарының  парапар  саны 

экв

N

  түрінде, 

сипатталуы  мүмкін.  Сонымен,  кернеулердің  небір  деңгейіндегі  динамикалық  зақымдар, 
кернеулердің басқа кез-келген деңгейіндегі зақымдарды сипаттайды.  

Нақты әсерлер  тұрақсыз болып саналады, сондықтан, топырақтардың  зақымдалуын 

бағалау,  қарастырылатын  пайдалану  жағдайына  тән,  әр  топтағы  әсер  деңгейіне  сәйкес 
синусоида тәрізді толқындардың (немесе толқындар тобының) реттілігі түрінде көрсетілуі 
мүмкін.  Мұндай  сараптау  жүктеу  циклдар  санының  өсуіндегі  ығысу  деформациясының 
цикликалық  және  статикалық  құрамдастарының  немесе  кеуектілік  қысымның  жинақталу 
үрдісін сипаттайтын тәжірибелік мәліметтерге негізделеді.  

А.23 Динамикалық  әсерлер  кезінде  беріктік  өлшемдерін  анықтау  әдісі  –  ретті 

жуықтау  әдісіне  негізделген  есептік-тәжірибелік  әдіс.  Сынақтау  бағдарламасы  «ғимарат-
негіз» жүйесінің әр түрлі мүмкін деген орнықтылықты жоғалту түрлерін, сонымен қатар, 
негіздегі  статикалық  және  цикликалық  кернеулердің  болжамды  деңгейлерін  ескереді. 
Зертханалық  сынақтар  бағдарламасын  құру  барысында,  сыртқы  әсерлердің  барлық 
түрлерін  емес,  тек  ғимарат  орнықтылығын  жоғалту  тұрғысынан  ең  нашарларын 
қарастыруға болады.  

А.24 Тәжірибелік  зертханалық  зерттеулердің  негізгі  мақсаты,  цикликалық 

жүктемелердің  статикалық  және  динамикалық  құрамдастарының  әр  түрлі  арақатыстары 
кезінде  топырақты  қиратуға  қажетті  жүктеу  циклдарының  санын 

N

  анықтау  болып 

табылады.  Орындалатын  сынақтар  –  су  сығыла  алмайтын  жағдайда,  кернеулері  немесе 
деформациялары  бақылауға  алынатын  сынақтар.  Статикалық  ығыстырушы  кернеулердің 
деңгейі  қарастырылатын  қабаттың  тереңдігіне,  ғимараттан  түсетін  қосымша  қатарлас 
жүкке, сыртқы динамикалық әсерлердің деңгейіне байланысты ұсынылады.  

Алдын  ала,  иленгіш  топырақтар  үшін,  су  сығыла  алмайтын  ығысу  кедергісі 

u

s

,  ал 

сусымалы  топырақтар  үшін,  квазистатикалық  жүктеу  жағдайларындағы  үйкеліс 
өлшемдері  анықталынады.  Сонан  соң,  кернеулердің  әр  түрлі  қисындасуларда 
қалыптастырылған  статикалық  құрамдасының  (

vo

сy

u

cy

vo

av

u

av

s

s

















,

,

,

)  су 

сығылу жолы «жабық» жүйе жағдайында, топырақтың қирауына әкелетін, ығысу кезінде 
суға  толық  қаныққан  сынама  көлемінің  тұрақтылығына  сәйкес,  жүктеу  циклдар  саны 
белгілеп алынады.  

Динамикалық беріктікті бағалау, эмпирикалық жолмен алынған қирау қисықтарына 

негізделеді 

 

N

f

vo

cy









 немесе 

 

N

f

vo

cy

f









,

- сусымалы және 

 

N

f

s

u

cy





 немесе 

 

N

f

s

u

экв





 

-  иленгіш  топырақтар  үшін.  Мұндағы 

N

-  сынаманың  қирау  кезіндегі  циклдардың  шекті 

саны, 

vo





-  нығая  сығылу  кезіндегі  тиімді  кернеу,

a



  -  ығысу  кернеулерінің  статикалық 

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

56 

құрамдасы, 

cy



-  ығысу  кернеулерінің  циклдық  құрамдасы, 

u

s

-  су  сығыла  алмайтын 

ығысуға кедергі. Сынаманың қирауы–берілген статикалық (

a





,

) немесе циклдық (

cy

cy





,

) 

деформациялардың,  артық  кеуектілік  қысымның  деңгейлеріне  жету  деп  түсінеді. 
Тәжірибелер жүргізілу кезінде, сынақтың тоқтатылу белгілері ретінде келесі шарттардың 
бірінші орындалатынын қабылдау ұсынылады:  

ығысу деформацияларының статикалық құрамдасының 20% ;  
цикликалық деформацияның ауытқу ені 10%;  
кеуектілік қысым деңгейі 95% 

vo





 жеткенде; 

1500



N

 жеткенде (сұлбаланатын әсердің түріне байланысты деңгей өзгеріп отыруы 

мүмкін).  

Сусымалы  топырақтар  сынамалары  үшін  сынақтар  нәтижелері  келесі  тәуелділіктер 

түрінде  көрсетілуі  мүмкін 

















vc

cy

vc

N

f

U







,

,  олар  бойынша  қарастырылып  отырған 

әсерлер кезінде, топырақтағы сұйықта артық кеуектілік қысымның қосындылық жиналуы 
анықталынады.  

А.25 Динамикалық әсерлер кезінде топырақтардың деформациялық сипаттамаларын 

бағалау далалық және зертханалық сынақтар негізінде жүргізіледі.  

Ығысудың динамикалық модулін 

d

G

 және демпферлік еселігін 

d

D

 деформациялық 

сипаттамалар  деп  түсіну  керек.  Деформациялар  10

-6

-10

-5

  болған  кездегі  ығысу  модулін 

бағалау,  көлденең  толқындар  жылдамдықтарының 

s



  далалық  және  зертханалық 

жағдайлардағы  тура  өлшеу  және  келесі  формула  арқылы  қайта  есептеліну  нәтижелері 
бойынша жүргізіледі:  

 

 

2

s

d

G





. 

(А.10) 

  
Зертханалық  үш  бағытта  сығу  жағдайында,  берілген  тереңдікте,  топырақ 

сынамаларындағы,  табиғиларына  ең  жақын,  кернеулерді  өлшеу  ультрадыбыстық 
зондтаумен (bender element) жүргізіледі.  

 10

-5

-10

-3

  шамасындағы  деформацияларды  өлшеу  резонансты  бағандағы,  ал  10

-3

 

жоғары  болса-үш  бағытта  сығу  аспабындағы  (деформацияларды  бақылайтын  сынақтар) 
зертханалық зерттеулермен қамтылады.  

Кернеулер  мен  деформациялардың  ішкі  циклдық  тәуелділіктері  (жүктеу  ілгектері) 

демпферлік  еселігін 

d

D

  анықтаудың  бастапқы  мәліметтері  болып  табылады. 





f

f

G

cy

d

,

,









  және 





f

f

D

cy

d

,

,









  қисықтары  сынақтардың  нәтижелері  болып 

табылады,  мүндағы 

cy



-  ығысу  деформациясының  ауытқу  ені, 





  -  топырақтағы  орташа 

тиімді кернеулер, 

f

- жүктеу жиілігі.

 

 

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

57 

Б Қосымшасы 

(міндетті)

 

Ғимараттардың ауытқуларын есептеуге арналған негіздердің деформация модулін 

анықтау

  

 
Б.1 Ғимараттардың  түрлері  мен  ауытқуларды  есептеу  сұлбаларына  байланысты 

деформация модульдерінің әр түрлі мәндері 





i

s

i

p

i

E

E

E

,

,

,

, 

m

E

 қабылданады.  

Компрессиялық  немесе  штамптардағы  далалық  сынақтар  арқылы  алынған 

нәтижелер, модульдердің батапқы мәндері ретінде қабылданады .  

Б.2 

i

-ші  қабаттың  деформация  модулі 

i

E

келесі  формулалар  бойынша  анықталуға 

тиісті:  

 

 

oi

i

i

i

m

E

E









; 

(Б.1) 

 

 

1

2

1

2

















i

E

, 

(Б.2) 

 
мұндағы 

i

E



-  компрессиялық  қисығының  бастапқы  (

i

p

E

,



)  немесе  қайтарылу  (

i

s

E

,



) 

сызығының  деформация  модулі  (топырақ  салмағының  және  ғимараттың  сәйкес 
қысымдары аралығындағы );  
 

 

i

i

i

v

v







1

2

1

2



; 

(Б.3) 

 

 

pl

ci

oi

m

m

m



; 

(Б.4) 

 

1



- негіздің 

i

-ші  қабат  ортасында,  топырақтың  өз  салмағынан  туындайтын  кернеуге 

сәйкес келетін топырақтың салыстырмалы сығылуы 

i

II

z







1

  

2



- қосынды кернеуге сәйкес келетін топырақтың салыстырмалы сығылуы;  

c

i

II

z











2

  (

c



 -  негіздің 

i

-ші  қабат  ортасында  ғимараттың  салмағынан  туындайтын 

кернеу);  

i

v

- 

i

-ші қабаттағы топырақтың көлденең ұлғаю еселігі;  

pl

m

- сазбалшықты  топырақтар  үшін,  топырақтарды  штамптармен  сынақтау  кезінде 

алынған  деформация  модулі  мен  компрессиялық  сынақтар  арқылы  алынған  деформация 
модулі қатынасына тең етіп алынатын еселік. Егер, көрсетілген мәліметтер берілмесе, 

pl

m

 

еселігін  иленгіштігі  қатты  және  жартылай  қатты  сазбалшықты  топырақтар  үшін, 
кеуектілік  еселігі  мен  аққыштық  көрсеткішіне  байланысты  Сурет  В.1  бойынша 
қабылдауға  болады.  Иленгіш  сазбалшықты  және  құмды  топырақтар  үшін, 

pl

m

  еселігінің 

мәні 1-ге тең етіліп алынады;  

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

58 

ci

m

- жұмыс жағдайларының еселігі, ол келесі формула бойынша анықталынады:  

 

 

2

0

i

n

ci

m



















, 

(Б.5) 

 
мұнда 



-  іргетас  ауданы,  м

2

,  өлшемдерінің  қатынасы 

3



b

l

  болатын  іргетастар  үшін 

lb





  деп  қабылданады,  ал  өлшемдерінің  қатынасы

3



b

l

  болғанда 

2

3

b





  деп 

алынады; 
 

0



- 1 м

2 

тең аудан;  

i

n

- 

i

-ші  қабат  топырағын,  бірдей  жүктемемен,  аудандары  әр  түрлі 

1



  және 

2



,  екі 

штамппен сынақтау нәтижелері арқылы, келесі формула бойынша анықталынатын өлшем: 
 

 







































2

1

,

2

,

1

lg

lg

2

1

i

i

i

s

s

n

. 

(Б.6) 

 

  

 Сурет Б.1 - 

pl

m

 еселігін анықтауға арналған график 

 
 (Б.6) формуласында:  

i

i

s

s

,

2

,

1

,





 - 

i

-ші қабатты сынақтау нәтижелері бойынша, аудандары 

2

1

,





 штамптардың 

қосымша қысым түсіру кезіндегі шөгулерінің өсімшелері.  

Штамптық  сынақтар  мәліметтері  болмаған  жағдайда,  топырақтардың  түріне 

байланысты, 

i

n

 өлшемінің келесі мәндерін қабылдауға болады:  

мұздық сазбалшықты  

0,1-0,2; 

басқа сазбалшықты   

0,15-0,3; 

құмды   

 

  

0,25-0,5. 

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

59 

i

n

  көрсетілген  мәндерінің  ең  төмен  немесе  ең  жоғары  мәндері,  негіздің  сығылу 

қабаты 

g

z

p

z

,

,

5

,

0







  немесе 

g

z

p

z

,

,

2

,

0







  шарттары  бойынша  анықталуына  сәйкес 

(4.8.2.2 қара) қабылдануға тиісті. Сығылу қабаты тереңдігінің аралық мәндері кезінде, 

i

n

 

мәндерін шамалау арқылы қабылдайды.  

Б.З Бүкіл  сығылу  қабатының  орташа  деформация  модулі 

m

E

,  сонымен  қатар, 

m

v

 

орташа мәні келесі формулалар бойынша анықталуға тиісті:  

 

 

















n

i

i

i

n

i

i

m

E

1

1

; 

(Б.7) 

  

 

 







n

i

i

i

m

H

h

v

v

1

, 

(Б.8) 

 
мұндағы 

i

E

- (Б.1) формуладағыдай; 

i

v

- (Б.3) формуладағыдай;  

i

h

- 

i

-ші топырақ қабатының қалыңдығы;  

i



- 

i

-ші  топырақ  қабатының  шектеріндегі  ғимарат  табаны  астындағы  қысымнан 

p

 

түскен  тік  кернеулер  эпюрасының  ауданы,  ол 

i

-ші  қабат  ортасына  сәйкес  келетін 

1

z

 

тереңдігі үшін К Қосымшасы бойынша анықталынады.  

 

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

60 

В Қосымшасы 

(міндетті)

  

Ғимараттардың орнықтылығын әртекті негіздің беті бойынша ығысуға есептеу

  

 
Әртекті  негіз  (қабатталған)  жағдайында  топырақтардың  беріктік  есептік 

сипаттамаларының мәндері 

I

I

c

tg

,



 осы сипаттамалардың орташа безбенделген мәндеріне 

m

I

m

I

c

tg

,

,

,



 ауыстырылуы мүмкін. 

Бұл жағдайда келесі жайттар орын алады:  
а) егер  негіз  топырақтарының  қабаттары  тік  немесе  олардың  құлау  бұрышы  60° 

асатын  болса,  ал  қабаттардың  жайылуы  ығысу  бағытына  көлденең  немесе  олардың 
арасындағы бұрыш 90° жақын болса (Сурет Г.1), орташаланған сипаттаманың 

m

I

tg

,



 мәні 

келесі теңдеу бойынша анықталынады:  

 

 









d

tg

Ptg

I

m

I







,

, 

(В.1) 

 
мұндағы 

P

- тік күштердің теңәсері; 

 



- ғимарат табанының ауданы.  

 

  

 Сурет В.1 – Топырақ қабаттарының құлау бұрышы үлкен, көлденең 

қабаттылығы әртекті негіздің жазық беті бойынша ғимараттың орнықтылығын 

ығысуға есептеу сұлбасы  

 
Бұл жағдайда тік түйісу кернеулері келесі формула бойынша анықталынады: 
 

 





























A

A

dA

Ex

ex

EdA

PE

2

1



, 

(В.2)