СП РК 3.04-103-2014 ОСНОВАНИЯ ГИДРОТЕХНИЧЕСКИХ СООРУЖЕНИЙ (ҚР ЕЖ 3.04-103-2014) - 2

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

13 

бағытта созылу 

n

t

R

,

, сонымен қатар, топырақ сілемінің бір бағытта созылу 

n

m

t

R

,

,

 және бір 

бағытта  сығылу 

n

m

c

R

,

,

  беріктік  шектерінің  нормативтік  мәндерін,  зертханалық  және 

далалық  жағдайда  сығу  және  созу  әдістерінің  жеке  сынақтаулары  арқылы  алынған  осы 
сипаттамалардың  жеке  мәндерінің  орташа  арифметикалық  мәні  ретінде  анықтайды. 
Зертханалық  жағдайларда  сынақтардың  жанамалық  әдістерін  де  қолдануға  болады 
(мысалы, бір бағыттағы пуансондарды, сфералық индикаторларды пайдалану арқылы).  

4.2.24 Сілемнің  сығылуға  және  созылуға  деген  беріктік  шектерінің  жеке  мәндерін 

тәжірибелік жолмен далалық жағдайда: сығылуға – таутасты кентіректерді сығу, созылуға 
–  бетондық  штамптарды  (бетон-жартас  түйісуі  бойынша)  немесе  таутасты  кентіректерді 
(сілемдер  немесе  жарықтар  бойынша)  жұлып  айыру  әдістері  арқылы  бір  бағытта  сығу 
жағдайында  анықтайды.  Беріктік  сипаттамалардың 

I

c

R

,

және 

I

t

R

,

есептік  мәндерін,  мәні 

95

,

0





  тең  біржақты  сенімді  ықтималдықта  анықтайды. 

II

c

R

,

, 

II

t

R

,

, 

II

m

c

R

,

,

  және 

II

m

t

R

,

,

 

есептік мәндері, олардың нормативтік мәндеріне тең етіліп қабылданады.  

4.2.25 

n

tg



  және 

n

c

  шамаларының  нормативтік  мәндерін,  статикалық  әсерлер 

кезінде,  таутасты  топырақ  сілемдерінің  барлық  қауіпті  есептік  беттері  немесе  ығысу 
элементарлық  алаңдары  үшін  бетон  штамптарының  және  таутасты  кентіректердің, 
ақырын  қию(ығыстыру)  әдісі  арқылы,  өткізілетін  далалық  немесе  зертханалық  (соның 
ішінде үлгілік) сынақтаулар нәтижелері бойынша анықтайды.  

4.2.26 



tg

  және 

c

  мәндерінің  нормативтік  және  есептік  мәндерін  анықтау  үшін 

сынақтар нәтижелерінің өнделуі, таутасты емес топырақтардың нәтижелерін өндеу сияқты 
жүргізіледі.  

4.2.27  III  және  IV,  сонымен  қатар,  құрылыстың  техникалық-экономикалық  негіздеу 

кезеңінде  I  және  II  топтардағы  ғимараттардың  негіздері  үшін,  есептік  сұлбаларына 
арналған 

II

I

tg

,



  және 

II

I

c

,

  есептік  мәндері  Кесте  5  бойынша,  ұқсастықтар,  сәйкеске 

келтіретін  байланыстар  және  т.б.  қолдану  арқылы  қабылданады. 

II

I

tg

,



  және 

II

I

c

,

 

мәндерін,  I  және  II  топтардағы  ғимараттар  негіздері  үшін  жобалау  және  жұмыстық 
құжаттарын  дайындау  кезеңдерінде,  бұл  сипаттамаларды  пайдаланатын  есептеулер 
ғимараттың  сыртқы  келбетін  анықтамайтын  жағдайда,  сәйкес  негіздеме  бар  болса,  осы 
кесте  бойынша  қабылдауға  болады.  Бұл  кестенің  мәліметтерін,  инженерлік-геологиялық 
сұлбаларды(үлгілерді)  құруға  арналған 



tg

  және 

c

  мәндері  анықталатын  барлық 

жағдайларда қолдануға болады.  

4.2.28 Динамикалық (соның ішінде сейсмикалық) әсерлер жағдайында 

n

tg



, 

n

c

 және 

бұлардың  негізінде 

II

I

tg

,



,

II

I

c

,

 

мәндерін  анықтау  үшін,  сынақтарды  арнайы 

құрастырылған әдістеме бойынша жүргізу ұсынылады. Тиімді  кернеулерге сәйкес 

II

I

tg

,



 

II

I

c

,

 мәндерін статикалық әсерлер кезінде табылған мәндерге теңестіріп алуға болады. 

4.2.29 Таутасты  жыныстар  сілемдерінің  деформациялық  сипаттамалары  (

n

E

, 

n

v

) 

таутасты  топырақты  статикалық  жүктеу  (

n

E

  және 

n

v

)  сол  сияқты,  бойлық 

n

p

,



  және 

көлденең 

n

s

,



 

толқындардың 

жылдамдықтарын 

өлшейтін 

динамикалық 

(сейсмоакустикалық  немесе  ультрадыбыстық)  әдістерімен  жүргізілген  сынақтар 

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

14 

нәтижелері бойынша анықталады. 

Статикалық  деформациялық  сипаттамалардың  жеке  мәндерін  анықтау  үшін, 

сынақтар  кезінде  жүктеулерге  шектік  шарттары  сәйкес  келетін  серпімділік  қағидасының 
шеткілік  есептерінің  шешімі  арқылы  табылған  тәуелділіктерді  пайдалану  ұсынылады. 
Серпінді  толқындар  жылдамдықтарының  жеке  мәндерін  сынақтар  кезінде  импульстер 
таратқышы мен қабылдағышы арасындағы  толқындар өту  уақытын белгілеп алу  арқылы 
анықтайды.  

Динамикалық  және  де  статикалық  сынақтар  жүргізу  кезінде,  ізделіп  отырған 

өлшемдер  шамаларына  мүмкін  деген  әсер  тигізетін  әр  түрлі,  инженерлік  шаралар 
(таутасын шығару,  бекітетін егулер), сол  сияқты, жарықшақтық  туғызатын (анизотропия, 
әртектілік,  жыныстардың  сызықты  емес  деформациялануы,  жылжымалылық)  себептерді 
есепке  алу  үшін,  сынақтардың  орны  мен  жүргізілу  жағдайларын  мұқият  таңдау  немесе 
дәлелді түзету еселіктерін пайдалану керек.  

4.2.30 ИГЭ  және(немесе)  ЕТЭ  арналған  таутасты  топырақтар  сілемдерінің 

деформациялану  сипаттамаларының  және  серпінді  динамикалық  сипаттамалардың 
нормативтік  мәндерін,  жеке  сынақтар  арқылы  табылған,  осы  сипаттамалар  жеке 
мәндерінің  орташа  арифметикалық  мәні  түрінде  анықтайды. 

n

E

  және 

n

v

  нормативтік 

мәндерін  статикалық  (

n

E

  және 

n

v

)  және  динамикалық  (

n

p

,



  немесе 

n

s

,



)  сипаттамалар 

арасындағы, зерттелетін негіздің әр түрлі ИГЭ және ЕТЭ орналасқан сілемнің тек қана сол 
бір  нүктелерінде  табылған  осы  сипаттамалардың  жеке  тоғысқан  мәндерін  салыстыру 
барысында анықталған, сәйкеске келтіретін тәуелділіктер бойынша да анықтауға болады. 
ЕТЭ  үшін 

n

E

, 

n

v

, 

n

p

,



, 

n

s

,



  нормативтік  мәндері,  сонымен  қатар,  осы  сипаттамалардың 

координатаға деген бірыңғай нормативтік тәуелділігі бойынша да анықталуы мүмкін.  

4.2.31 Деформация  модулінің  есептік  мәндері  бұл  жағдайда,  ғимараттар  мен 

негіздердің  ауытқуларын  бағалауға  пайдаланылатын 

II

E

  мәнін, 

85

,

0





тең,  ал 

орнықтылықты  бағалауға  арналған 

I

E

 

мәнін 

9

,

0





тең  біржақты  сенімді 

ықтималдықтарда  анықтайды.  Динамикалық  та  және  статикалық  та  сынақтар  жүргізу 
кезінде,  ізделіп  отырған  өлшемдер  шамаларына  мүмкін  деген  әсер  тигізетін  әр  түрлі, 
инженерлік  шаралар  (таутасын  шығару,  бекітетін  егулер),  сол  сияқты,  жарықшақтық 
туғызатын  (анизотропия,  әртектілік,  жыныстардың  сызықты  емес  деформациялануы, 
жылжымалылық)  себептерді,  сонымен  қатар,  топырақтың  құрылымы  мен  қасиеттерінің 
айқындалған ерекшеліктерін ескереді.  

4.2.32 Сүзілу 

n

k

  және  меншікті  сусіңіру 

n

q

  еселіктерінің  нормативтік  мәндерін, 

бірдей  әдіспен  орындалған  сынақтар  нәтижелерінің  орташа  арифметикалық  мәні  ретінде 
анықтайды. Күрделі гидрогеологиялық жағдайларда (сүзілу қасиеттерінің айқын көрінетін 
анизотропиясы,  карст,  шекаралық  шарттардың  анықталмағандығы  және  т.б.) 

n

k

 

нормативтік  мәнін  ұңғымалар  шоғырында  өткізілген  сынақтар  нәтижелері  бойынша 
анықтайды. 

n

k

  және 

n

q

  көрсеткіштерін  анықтау  барысында,  зерттелетін  негіз 

аймағындағы  топырақтың  кернеулік  күйін  және  де  оның  таутасты  сілемнің  сүзілу 
сипаттамаларына  деген  әсерін  ескеру  керек.  Сүзілу 

k

  және  меншікті  сусіңіру 

q

 

еселіктерінің есептік мәндерін нормативтік мәндеріне теңестіріп алған жөн.  

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

15 

4.2.33 Жарықтардағы (қабатшалардағы, тектоникалық ұсақтану аймақтарындағы) су 

қозғалуының  аумалық  жылдамдылығының 

n

j

cr

,

,



  нормативтік  мәндерін,  жарықтардың 

(қабатшалардың, ұсақтану  аймақтарының) толтырғышының  және жыныстық  блоктардың 
өздерінің сынамаларының суффозиялық сынақтарының нәтижелері бойынша анықтайды. 

j

cr

,



 есептік мәндерін нормативтік мәндеріне тең етіп қабылдайды. III және IV ал, сәйкес 

негіздеме  болса,  I  және  II  топтардағы  ғимараттар  негіздері  үшін  де 

j

cr

,



  мәнін 

жарықтардың  геометриялық  сипаттамаларына,  сүзілген  судың  тұтқырлығына  және 
жарықтар толтырғышының физикалық-механикалық қасиеттеріне байланысты есептеумен 
анықтауға  болады.  Сүзілулік  ағынның,  қарастырылатын  жарықтар  жүйесінің  созылу 
бағытындағы,  аумалы  қысым  градиентінің 

j

cr

I

,

  есептік  мәндерін  де  (нормативтік 

мәндеріне  тең)  сүзілген  судың  тұтқырлығына  және  жарықтар  толтырғышының 
физикалық-механикалық қасиеттеріне байланысты есептеумен анықтауға болады .  

4.2.34 Серпінді  және  гравитациялық  су  қайтару  еселіктерінің 

n

l

,



, 

n



, 

l



  және 



 

нормативтік  мәндерін  болмыстық  жағдайлардағы  сынақтар  нәтижелері  бойынша 
анықтайды.  

4.2.35 Әр  түрлі  бағыттардағы  деформациялануы,  беріктігі  мен  сүзілу  қасиеттері 

бойынша  таутасты  топырақ  сілемін  изотропты,  анизотропия  еселігі  3-тен  аспаса,  ал 
анизотропия еселігі 3-тен көп болса анизотропты деп санайды.  

4.2.36 Қатты  деформацияланатын  (

МПа

E

1000



  кезінде),  оңай  жемірілетін,  қатты 

жарықшақтанған,  судың  әсерінен  былбырайтын  және  ісінетін,  жартылай  таутасты 
топырақтар  үшін,  құрамы  және  әдістері  таутасты  және  таутасты  емес  топырақтарға 
сәйкесті  физикалық-механикалық  сипаттамаларды  анықтайтын  әдістер  мен  есептеулерді 
қолданады.  

 

4.3 Негіздердің инженерлік-геологиялық және есептік сұлбаланулары 

 
4.3.1  Негіздерді  жобалау  және  олардың  күйлерінің  гидротехникалық  ғимараттарды 

пайдалану  кезінде  өзгеруін  болжау,  инженерлік-геологиялық  және  геомеханикалық 
үлгілер  (сұлбалар)  негізінде  орындалады.  Инженерлік-геологиялық  үлгілерді  нысанды 
орналастыру  ауданын,  жерлерін  және  бәсекелес  алаңдарын  таңдау,  нысан  ғимараттарын 
құрастыру,  ғимараттардың  түрін  тандау,  ғимараттарды  құрылымдау,  есептік 
геомеханикалық  сұлбаларды  құру  және  экологиялық  қауіпсіздікті  негіздеу  кездерінде 
пайдаланады. Есептік геомеханикалық үлгілерді ғимараттардың құрылымдарын, олардың 
техникалық  сенімділігін,  экологиялық  қауіпсіздігі  мен  экономикалық  тиімділігін 
негіздеумен есептеу және жобалау кездерінде пайдаланады.  

4.3.2  Негіздің  инженерлік-геологиялық  үлгісі  (сұлбасы)  ИГЭ  жиынтығы  болып 

табылады,  олардың  әрбіреуіне,  инженерлік-геологиялық  және  гидрогеологиялық 
нышандар бойынша сипаттама және топырақтардың жіктеулік, ал қажет болған жағдайда, 
басқа  да  физикалық-механикалық  көрсеткіштердің  тұрақты  нормативтік  және  есептік 
мәндері  беріледі.  Инженерлік-геологиялық  сұлба  түсірілген  карталар  мен  негіздің 
топырақтық  сілемінің  және  ғимаратты  жобалауға  арналған  қажетті  нышандар  мен 
көрсеткіштер  енген  әртүрлі  сипатты  бағыттар  бойынша  қималар  жиынтығы  түрінде 

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

16 

құрастырылады.  Инженерлік-геологиялық  сұлба, ИГЭ-ден  басқа,  қауіпті  табиғи 
үрдістерді,  олардың  кеңістікте  таралуын,  даму  заңдылығын  және  пайда  болу 
қарқындылығын қоса сипаттайды.  

4.3.3 Есептік геомеханикалық үлгі (сұлба) ЕТЭ-дің (есептік топырақтық элементтер) 

жиынтығы  болып  табылады,  олардың  әрбіреуі,  есептеулерге  (немесе  тәжірибелік 
сынақтарға)  қажетті  сипаттамалармен  сипатталады.  Есептік  геомеханикалық  үлгілер 
инженерлік-геологиялық  сұлбаларға  негізделеді.  Бір  нысан  үшін,  қажетті  жағдайларда, 
бірнеше  есептік  геомеханикалық  сұлбалар  құрастырылады,  олардың  әрбіреуі  нақты  әдіс 
пен есептеу (немесе сынақтың) түрімен байланыстырылады.  

4.3.4  ИГЭ  шекараларын  анықтау  үшін,  топырақтардың  зертханалық  сынақталу 

нәтижелерінен  басқа,  статикалық  және  динамикалық  зондтау,  айналдыра  қию  және  т.б. 
әдістері  арқылы  алынған  далалық  сынақтар  нәтижелері  де,  қолданылады.  ИГЭ  дұрыс 
белгіленгенін  тексеру,  өзгеру  түрі  еселігінің  нақты  мәндерін  салыстыру  арқылы 
жүргізіледі.  ЕТЭ  белгілеу  кезінде  қарастырылып  отырған  есептік  сұлбаға  енетін  барлық 
сипаттамаларды қолданған жөн.  

4.3.5 ИГЭ  және  ЕТЭ  топырақтардың  физикалық-механикалық  сипаттамаларының 

нормативтік және есептік мәндері беріледі.  

 

4.4 Негіздердің орнықтылығын (көтеру қабілетін) есептеу 
  
4.4.1 Негізгі ережелер  

 
4.4.1.1 «Ғимарат-негіз»  жүйесінің  орнықтылығын  (көтеру  қабілетін)  есептеу, 

ғимараттардың барлық топтары үшін, шектік күйілердің бірінші тобы бойынша; беткейлер 
(сілемдер)  орнықтылығының  есептеулері,  олардың  қирау  салдарына  байланысты,  шектік 
күйлердің бірінші немесе екінші топтары бойынша жүргізіледі. 

4.4.1.2 «Ғимарат-негіз» жүйесі мен беткейлер орнықтылығының (көтеру қабілетінің) 

қамтамасыз етілу өлшемі ретінде келесі шарттың орындалуы болып табылады: 

 

 

R

F

n

c

ic









, 

(5) 

  

мұндағы 

F

и 

R

-жинақталған  ығыстырушы  және  шекті  кедергі  немесе  «ғимарат-негіз» 

жүйесін  немесе  беткейді  ығыстыруға  (бұрауға)  және  ұстап  қалуға  тырысатын  аударушы 
күштердің  есептік  мәндері.  Оларды  анықтау  барысында  жүктемелер  бойынша 

f



  және 

топырақ бойынша 

g



 сенімділік еселіктерін қолданады. Жұмыс жағдайларының еселігі 

c



 

Кесте 6 мәліметтері бойынша қабылданады.  

4.4.1.3 «Ғимарат-негіз» жүйесінің және беткейлердің орнықтылығын есептеу кезінде 

шектік  күйдегі  барлық  тепе-теңдік  шарттарын  ескеретін  әдістер  қолданылады. 
Орнықтылықтың  есептеулерінде,  ғимараттың,  «ғимарат-негіз»  жүйесінің,  беткейлердің 
(сілемдердің) барлық физикалық және кинематикалық тұрғыда мүмкін деген орнықтылық 
жоғалтудың сұлбалары қарастырылады.  

4.4.1.4 Есептеулерді  жазық  немесе  кеңістік  есептер  жағдайлары  үшін  орындайды. 

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

17 

Егер 

b

l

3



немесе 

h

l

3



  (шпунттық  ғимараттар  мен  беткейлер  үшін)  немесе  ғимараттың 

көлденең  қимасы,  жүктемелер,  геологиялық  жағдайлар 

 

h

b

l

3

3





  ұзындығы  бойынша 

өзгерсе,  онда  кеңістік  есептің  жағдайлары  қабылданады.  мұндағы 

l

  және 

b

сәйкесінше 

ғимараттың  ұзындығы  мен  ені, 

h

  -  тереңдетілуі  ескерілген  ғимараттың  биіктігі  немесе 

топырақ  негізіндегі  шпунттың  биіктігі.  Кеңістік  жағдайларда  жұмыс  істейтін,  «ғимарат-
негіз»  жүйесі  мен  беткелер  үшін,  ығыстырылатын  топырақ  сілемі  мен  ғимараттың, 
бүйірлік  беттері  бойынша  үйкеліс  және  ілініс  күштерін  ескеру  арқылы,  жазық  есеп 
шешімдерін қолдануға болады. Және де, бүйірлік беттерге түсетін қысымды “тыныштық” 
қысымына  тең  етіп  қабылдайды.  Бұл  бүйірлік  беттері,  ығысу  бағытына  қатарлас 
белгіленіп  алынған  ғимараттарға  қарасты  жайт,  опырылып  құлау  бүйірлік  беті  ерікті 
топырақ сілемдеріне тарамайды.  

 

4.4.2 Таутасты емес негіздердегі ғимараттардың орнықтылығын есептеу 
 

4.4.2.1  Таутасты  емес  негіздердегі  гравитациялық  ғимараттар  орнықтылығының 

есептеулерінде  жазықтық,  аралас  және  терең  ығысу  сұлбалары  бойынша  орнықтылық 
жоғалту мүмкіндіктері қарастырылады. Ығысу сұлбасы ғимарат түріне, негіздің жіктеулік 
сипаттамасына, жүктелу сұлбасына және басқа себептерге қарасты қабылданады. Аталған 
ығысу сұлбалары ығысудың үдемелі және бұрала ығысу түрлерінде де байқалуы мүмкін. 
Табиғи немесе жасанды құламалар немесе олардың қырлары ғимараттар негіздері болған 
жағдайда  да,  құламаның,  онда  орналасқан  ғимаратпен  бірге  қирауының  сұлбасы 
қарастырылуға  тиісті.  I  топтағы  ғимараттар  үшін,  аталған  орнықтылықты  есептеу 
қағидаларынан басқа, олардың орнықтылық дәрежесі «ғимарат-негіз» жүйесінің кернеулік 
деформацияланған күйі бойынша алынған есептеулердің нәтижелері негізінде бағаланады. 
Бұдан  басқа,  есептеулердің  детерминациялық  әдістерімен  қатар,  ғимараттардың 
сенімділіктерінің ықтималдық талдауы орындалады.  

4.4.2.2  Тік  және  көлденең  жүктемелерді  көтеретін  барлық  ғимараттардың 

орнықтылық есептеуін жазық ығыстыру сұлбасы бойынша жүргізеді. 

Ғимараттардың  орнықтылығын,  тек  жазық  ығыстыру  сұлбасы  бойынша  есептеу, 

келесі жағдайларда ғана жүргізіледі:  

1) ғимараттардың  негіздері  құмды,  ірі  кесекті,  қатты 

0



L

I

  және  жартылай  қатты 

25

,

0

0





L

I

 сазбалшықты топырақтардан құралып, келесі шарттар орындалса:  

а) біркелкі таралған жүктемелер мен ғимараттың жоғарғы қырына қарай ортадан тыс 

түсу жағдайында  

 

 

0

N

b

N

I

m











; 

(6) 

 

б) ғимаратқа  түскен  барлық  күштер  теңәсерінің  ғимараттың  төменгі  қырына  қарай 

ортадан тыс түсуі 

p

e

 болған жағдайда  

 

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

18 

 

0

*

*

N

b

N

I

m











, 

(7) 

  

2) ғимараттың  негізі  қатқыл-  (

5

,

0

25

,

0





L

I

)  және  оңай  иленгіш  (

75

,

0

5

,

0





L

I

) 

сазбалшықты  топырақтардан  құралса,  (6)  немесе  (7)  және  келесі  қосымша  шарттар 
орындалатын болса:  

 

 

 

 

45

,

0

*

,







m

m

I

u

I

I

I

s

c

tg

tg









; 

(8) 

  

 





4

1

2

0

0

0







h

a

t

e

k

c

w

v



.  

(9) 

  

(6)-(9) формулаларында:  



N

- үлгілеу саны;  

*

,

m

m





 - 

b

және 

*

b

ендеріне сәйкес орташа тік кернеу;  

b

-  ығыстырушы  күшке  қатарлас  орналасқан  (қарнақтық  понур  ұзындығын  ескермеген 

жағдайда) тікбұрышты ғимарат табанының өлшемі (ені); 

p

e

b

b

2

*





;  

p

e

- барлық  күштер  теңәсерінің,  іргетас  табанымен  қиылысқан  нүктесінен,  ғимарат 

бағыттыуышына  дейінгі  ара  қашықтыққа  тең,  табан  жазықтығындағы  тік  күштің 

P

, 

ғимараттың төменгі қырына қарай ортадан тыс түсуі;  

I



-  су  деңгейінен  төмен,  оның  қалқыту  әсері  ескеріле  қабылданған, негіз  топырағының 

меншікті салмағы;  

0

N

- тығыз  құмдар  үшін 

1

0



N

;  басқа  топырақтар  үшін 

3

0



N

  тең  етіліп  қабылданатын 

өлшемділіксіз  сан.  I  және  II  топтағы  ғимараттар  негіздеріндегі  барлық  топырақтар  үшін 

0

N

,  әдетте,  ғимараттардың  құрылыс  шұңқырларында  штамптарды  ығыстыру  әдістерімен 

жүргізілген тәжірибелік зерттеулер нәтижелері бойынша нақтыланады;  

L

I

- аққыштық көрсеткіші;  

I

tg



- ығысу еселігінің есептік мәні;  

I

tg



, 

I

c

, 

I

u

s

,

- есептік уақытта, ғимараттан түскен жүктеме астындағы негіз топырағының 

беріктік  қасиеттерінің,  нығая  сығылу  дәрежесі  мен  олардың  тоңдану-жібу  аймағындағы 
мүмкін деген төмендеуі ескеріле анықталған есептік мәндері (СҚКА құрылыс кезінде);  

0

v

c

- топырақтың нығая сығылу дәрежесінің еселігі;  

k

- топырақтың сүзілу еселігі;  

e

- табиғи жағдайдағы топырақтың кеуектілік еселігі;  

0

t

- ғимаратты тұрғызу уақыты;  

a

- тығыздалу  еселігі;  оны  анықтау  кезінде,  негізге  түсетін  жүктемелердің  бүкіл  өзгеру 

аралығындағы 

e

және 



 мәндерінің өзгеруі ескеріледі;  

w



- судың меншікті салмағы;  

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

19 

0

h

- нығая  сығылатын  қабаттың  есептік  қалыңдығы,  табанының  ені 

b

,  ал  оның 

d

b

 

бөлігінде құрғатқыш орнатылған ғимарат үшін, келесі шарттарға сәйкес қабылданады:  

а) бір қабатты негіз үшін:  





c

H

h

h



1

1

 тереңдікте орналасқан суөтпес болған жағдайда (

c

H

- 4.6.2 т. қара)  

 

 

2

1

0

d

b

b

h

h







; 

(10) 

  
негіздің 





c

i

i

H

h

h



 тереңдігінде сіңіргіш қабат жатқанда 

 

 

2

2

1

0

d

b

b

h

h







; 

(11) 

  
б) қабаттарының қалыңдығы

 

1

h

және 

2

h

 қосқабатты негіз үшін:  

 
суөтпес бар болған жағдайда және 





c

H

h

h

k

k







2

1

2

1

 

 

 

2

2

1

0

d

b

b

h

h

h









; 

(12) 

  

 





c

H

h

h

h

h







2

1

2

1

 тереңдікте сіңіргіш қабат болса 

 

 

2

2

2

1

0

d

b

b

h

h

h









; 

(13) 

 

4.4.2.3  Ғимараттар  орнықтылығы  жазықтық  бойынша  ығысу  сұлбасына  сәйкес 

есептелінгенде, есептік ығысу беті келесі жазықтықтар түрінде қабылданады: 

- ғимараттың табаны жазық болғанда – орнықтылықты, ғимарат табанының жоғарғы 

шеті  арқылы  өтетін  ығысу  жазықтығы  бойынша  міндетті  түрде  тексере,  оның  негізге 
орнатылу жазықтығы (жазық көлденең ғимарат табанын таңдау арнайы негіздемені талап 
етеді); 

- ғимарат табанында жоғарғы және төменгі тістер болғанда: 
-  жоғарғы  тістің  салу  тереңдігі  төменгілердікінен  кем  болмаса  –  тістер  табаны 

арқылы, сондай-ақ жоғарғы тіс табаны арқылы өтетін;  

- төменгі тіс салу тереңдігі жоғарғылардікінен асқан жағдайда – жоғарғы тіс табаны 

бойынша  (бұл  жағдайда  төменгі  тістің  түгел  тереңдігі  бойынша  анықталатын,  төменгі 
бьеф  жағындағы  топырақтан  берілетін  қарсы  қысымды  қарастырмағандағы,  барлық 
күштерді аталған жазықтыққа жатқызған жөн) өтетін көлденең жазықтықтар; 

-  ғимарат-негізінде  тасты  төсем  болғанда  –  ғимарат  пен  төсем  және  төсем  мен 

топырақ түйісулері арқылы өтетін жазықтықтар; тасты төсем топыраққа ендірілген болса, 
көлбеу немесе сынық жазықтықтарды да қарастырған жөн. 

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

20 

-  негізде  осал  топырақтардың  аймақтары,  қабаттары  немесе  қабатшалары  болса, 

соның  ішінде  тоңдану-жібу  аймақтарында,  онда  осы  аймақтар  немесе  қабаттар  арқылы 
өтетін  есептік  жазықтықтарға  қатысты  ғимарат  орнықтылығының  дәрежесін  қосымша 
бағалаған жөн. 

4.4.2.4  Ғимараттар  орнықтылығы  жазықтық  бойынша  ығысу  (бұрылыссыз) 

сұлбасына  сәйкес  есептелінгенде,  шекті  кедергі 

pl

R

R



мен  ығыстыру  күшінің 

F

есептік 

мәндерін, (5) шартқа сәйкес, келесі формула бойынша анықтаған жөн:  

 

 

 

g

I

u

tw

p

c

I

pl

R

s

Ac

E

Ptg

R











,

,





; 

(14) 

  

 

tw

w

h

hw

T

E

T

F







,

,  

(15) 

  

мұндағы 

pl

R

- жазық ығысу кезіндегі шекті кедергінің есептік мәні; 

P

- есептік жүктемелердің тік құраушылар қосындысы (қарсы қысымды қосқанда);  

I

tg



, 

I

c

, 

I

u

s

,

-  ығысудың  есептік  беті  бойынша  топырақтың  беріктік  сипаттамалары,

 

6 

бөлімнің  сілтемелеріне  қатысты  анықталынады,  және  де 

I

c

, 

I

u

s

,

  мәндері  созушы 

кернеулер болмайтын негіз ауданындағы бөліктерде ғана ескеріледі; 

c



-  ғимараттың  орнықтылығының  жоғалуы  кезінде,  оның  көлденең  ауытқуынан  төменгі 

бөлігі  жағындағы  топырақтың  тура  қысымының  тәуелділігін  ескеретін,  тәжірибелік 
немесе  қағидалық  зерттеулер  нәтижелері  бойынша  қабылданатын  жұмыс  жағдайының 
еселігі;  егер  зерттеулер  нәтижелері  болмаса 

c



 

мәнін  0,7  тең  етіп  қабылдау  ұсынылады 

(арнайы негіздеме болған жағдайда

0

,

1

7

,

0





c



);  

tw

p

E

,

,

hw

a

E

,

 -  сәйкесінше,  ғимараттың  төменгі  жағынан  әсер  ететін  топырақтың  кері  және 

жоғары  жағынан  әсер  ететін  топырақтың  тура  қысым  күшінің  көлденең 
құрастырушыларының есептік мәндері;  

A

- шектерінде 

ілініс  күші  ескерілетін,  ғимарат  табанының  ығысу  бетіндегі 

проекциясының ауданы;  

g

R

- қадалардың, қарнақтардың және т.б. кедергі күштерінің көлденең құрастырушылары; 

F

- ығыстырушы күштің есептік мәні;  

hw

T

, 

tw

T

  -  ғимараттың  жоғарғы  және  төменгі  қырлары  бойынша  әсер  ететін,  топырақтың 

тура  қысымынан  басқа,  нақты  күштердің  көлденең  құрастырушыларының  есептік 
мәндерінің қосындылары.  

4.4.2.5  Есептік  ығыстыру  күш 

F

  табан  жазықтығында  ортадан  тыс  түскен  кезде, 

ғимарат орнықтылығының есептелуі жазықтық бойынша ғимарат жоспарында бұрылумен 
ығысу 

lb

e

F

05

,

0



  сұлбасына  сәйкес  жүргізіледі  (

l

  және 

b

-  ғимарат  табанының 

өлшемдері). Ортадан тыс түсу 

e

 мен жазықтық бойынша ғимарат жоспарында бұрылумен 

ығысу  күшін 

pl

t

t

pl

R

R





,

  ұсынылған  Д  Қосымшасында  келтірілген  нұсқауларға  сәйкес 

анықтаған жөн.  

4.4.2.6 Ғимараттар орнықтылығының терең ығысу сұлбасына сәйкес есептелінуі: 

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

21 

а) тек қана тік жүктемені көтеретін ғимараттардың барлық түрлері үшін;  
б)  тік  және  көлденең  жүктемелерді  көтеретін  және  әртекті  негіздерде  орналасқан 

ғимараттар үшін жүргізіледі.  

4.4.2.7  Ғимараттар  орнықтылығының  аралас  ығысу  сұлбасына  сәйкес  есептелінуі 

біртекті негіздердегі ғимараттар үшін жүргізіледі. 

4.4.2.8  Біртекті  негіздердегі  ғимараттардың  орнықтылығын  есептеу  тереңдік  және 

аралас  ығысу  сұлбалары  бойынша,  шектік  тепе-теңдік  қағидасының  әдістері  арқылы 
жүзеге  асады  (Е  Қосымшасы),  ал  біртекті  емес  негіздерде  –  құлау  призма  элементтеріне 
бөлінетін,  сынық  немесе  дөңгелекцилиндрлі  беттер  бойынша  ығыстырылу  әдістері 
арқылы жүргізіледі.  

4.4.2.9  I  топтағы  ғимараттардың  орнықтылығын,  сонымен  қатар,  негіздің  қирауын 

сандық  үлгілеу  көмегімен  бағалау  ұсынылады.  «Ғимарат-негіз»  жүйесінің  кернеулік- 
деформациялық күйін (КДК), мұндай үлгілеу кезінде, статикалық рауалы кернеулер өрісін 
беретін,  топырақтың  сызықты  емес  үлгілері  бойынша  анықтаған  дұрыс.  Топырақтың 
сызықты емес үлгілерінің өлшемдері негіз топырақтарының деформациялық және беріктік 
сипаттамаларының  нормативтік  мәндеріне  сәйкес  тағайындалады.  КДК  жүйесін  есептеу 
кезінде  қирауды  сандық  үлгілеу  үшін,  ғимаратқа  түсетін  жүктемелерді  сәйкес  көбейтіп 
отыру  керек.  Қираудың  басталғанын,  мұндай  есептеулер  кезінде,  есептік  ауытқулардың 
шұғыл  өсу  немесе  бірте-бірте  жуықтау  үрдістің  жинақтылығы  жоқ  болу  сәтінен  білуге 
болады.  Қирау  сәтіндегі  шамадан  тыс  жүктелу  еселігі  орнықтылық  еселігі  ретінде 
қабылданады.  

4.4.2.10  Ылғалдылық  дәрежесі 

85

,

0



r

S

  және  нығая  сығылу  еселігі 

0

4

v

c



 

сазбалшықты  топырақтардан  құралған  негіздердегі  ғимараттардың  орнықтылығын 
есептеу  барысында  тұрақтанбаған  негіз  топырағының  күйін,  төменде  келтірілген  екі 
әдістің біреуімен ескереді:  

а)  есептік  сәтте,  негіз  топырағының  нығая  сығылу  дәрежесіне  (яғни  толық 

кернеулерге) сәйкес беріктік сипаттамаларын 

I

tg



 және 

I

c

немесе 

I

u

s

,

, және бұл жағдайда, 

топырақтың нығая сығылуы тудырған кеуекті қысым болуын ескермей, қабылдап;  

б) ығысу  беті  бойынша,  топырақтың  нығая  сығылу  кезінде  пайда  болатын  кеуекті 

қысым (тәжірибелік немесе есептік жолмен анықталатын) әсерін ескере және топырақтың 
толық  нығая  сығылған  күйіне  (яғни тиімді  кернеулерге)  сәйкес  беріктік  сипаттамаларын 



I

tg



 және 



I

c

 

қабылдап. 

4.4.2.11  Таутасты  емес,  суға  қаңыққан  негіздерде  тұрғызылған  ғимараттардың 

орнықтылығын есептеу барысында, олар қабылдайтын статикалық  жүктемелермен бірге, 
топырақтардың  көтеру  қабілетіне  әсер  ететін,  иленгіш  топырақтардың  су  сығыла 
алмайтын  ығысу  кедергісінің  төмендеуін  (статикалық  жағдайларда  анықталған 
шамалармен  салыстырғанда)  және  сусымалы  топырақтарда  кеуекті  қысым  тудыратын 
динамикалық  жүктемелерді  ескеру  керек.  Мұндай  жағдайда  кеуекті  қысым  шамасын 
есептік жолмен, не тәжірибелік зерттеулер нәтижелері бойынша анықтайды. 

 
 
 

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

22 

4.4.3 Таутасты негіздердегі ғимараттардың орнықтылығын есептеу 
 

4.4.3.1  Таутасты  негіздердегі  ғимараттар,  таутасты  құламалар  мен  беткейлердің 

орнықтылығы,  жазықтық  немесе  сынық  есептік  беттер  бойынша  ығысу  сұлбаларына 
сәйкес  есептелінеді.  Бұл  жағдайда,  ғимараттың  (құламаның,  беткейдің)  ең  төмен 
сенімділігін көрсететін сұлба бойынша есептеу нәтижелері айқындаушы болып табылады. 
Таутасты  негіздердегі  бетонды  және  темірбетонды  сүйеме  ғимараттар  үшін  шекті 
бұрылыс (аударылу) сұлбасын да қарастырған жөн. 

Ығысудың есептік беті жазық болғанда орнықтылық бұзылуының екі мүмкін деген 

сұлбаларын ескереді:  

- үдемелі ығысу;  
- жоспарда бұрала ығысу. 
Ығысудың есептік беті сынық сызық түрінде болғанда, үш мүмкін деген сұлбаларын 

ескереді:  

- сынық беттің қабырғаларын бойлай ығысу (бойлық);  
- сынық беттің қабырғаларына көлденең ығысу (көлденеңдік);  
- сынық беттің қабырғаларына бұрыш бойынша ығысу (қиғаш). 
Есептік  сұлбаны  таңдау  кезінде,  әлсізденудің  түрлі  пішіндеріне  байланыстырылған 

(ғимараттың  негізбен  түйісуіне,  жарықтар  жүйелеріне  немесе  бірлі-жарым  жарықтарға, 
таутасты  сілемдегі  сынықтар  мен  ұсақтану  аймақтарына)  және  жарықшақты  таутасты 
сілемнің ішіндегі жарықтармен дәл келмейтін бағыттарда өтетін беттер де қауіпті болуы 
мүмкін  екендігі  ескеріліп,  ғимараттың  статикалық  және  кинематикалық  тұрғыда  мүмкін 
деген орнықтылық жоғалту сұлбалары қарастырылады.  

4.4.3.2  Орнықтылықты  есептеу  барысында  келесі  бағыттарда  өтетін  ығысу  беттері 

мүмкіндігі бойынша қауіпті болып табылады:  

- ғимараттың негізбен түйісу аймағы бойынша; 
- негіздің ішінде;  
- жарым-жартылай түйісу аймағы бойынша және жарым-жартылай негіздің ішінде.  
Бұл жағдайда, бірінші көрсетілген ығысу беті, ғимаратпен түйісу шегінде, сонымен 

қатар,  одан  тыс  (гравитациялық  және  контрфорстық  бөгеттер,  құлама  қабырғалар  және 
т.б.  үшін)  көбінесе  көлденең  негіздерде  (немесе  көлденеңге  жақын)  орналасқан 
ғимараттар  үшін  ең  ықтимал.  Екінші  және  үшінші  ығысу  беттерінің  түрлері  қысаң 
шатқалдарда  орнатылатын  немесе  іргетас  табаны  негізге  тереңдетілген  ғимараттарға, 
соның  ішінде,  гравитациялық  және  аркалық  тоғандарға,  құлама  қабырғаларға,  тік 
құламаларға және т.б. үшін ең ықтимал, сондай-ақ, ғимарат табаны сатылы түрде болған 
жағдайда.  

4.4.3.3  Ғимараттың  немесе  құламаның  (беткейдің)  орнықтылық  жоғалтуының 

сұлбасын  таңдау  және  ығысудың  есептік  беттерін  анықтау,  таутасты  сілемнің 
жарықшақтығын  бейнелейтін  негізгі  құрамдастар  (орналасуы,  ұзақтығы,  қалыңдығы, 
жарықтардың  кедір-бұдырлығы,  олардың  жиілігі)  және  әлсізденген  қабатшалар  мен 
аймақтардың  бар  болуы  жайындағы  инженерлік-геологиялық  құрылымдық  үлгілерді 
саралау  мәліметтерін  пайдалану  арқылы  жүргізіледі.  Таутасты  құламалардың 
орнықтылығын  бағалау кезінде, олардың қирауы геологиялық  құрылымға  және таутасты 
сілемнің геомеханикалық сипаттамаларына  сәйкес анықталынатын еске алу керек, себебі 

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

23 

оларды  саралау  негізінде  есептеудің  есептік  сұлбасы  мен  әдісі  таңдалады.  Таутасты 
құламалар  үшін  таутасты  сілем  бетінің  бұзылуы  мүмкіндігі  бойынша  қауіпті  болып 
табылады (жарылулар, әлсіз қабатшалар, тектоникалық аймақтар және т.с.с.).  

4.4.3.4  Гидротехникалық  ғимараттардың  (мысалы,  арқалық  тоғандардың)  тіректік 

жағалаулық сілемдерінің немесе сілемнің ауытқуы екі қиылысатын бағыттырда өтеді деп 
қабылданған, ығысу бетінің сынық болғандағы орнықтылығын бағалау барысында, сынық 
беттің қырларына бұрышпен өтетін ығысуды қарастыру керек (бойлық-көлденең ығысу).  

Жағалаулық  таяныш  сілемдердің  орнықтылығын  бағалау  әдісі  келесі  бастапқы 

ережелерге негізделеді:  

- есептік тіректік таутасты блоктар өзгермейтін қатты дене түрінде қарастырылады;  
- қарастырылуға күштер ғана, олардың аударатын әсері ескерілмей, еңгізіледі;  
-  блокқа  түскен  күштердің  басты  векторын  құрамдастарға  жіктеу,  ығысу 

жазықтықтарына  тік  түсу  және  олардың  қиылысу  сызығының  бағыттары  бойынша 
жүргізіледі; 

-  ығысу  сынық  бетінің  қырларына  бұрышпен  түскен  күштердің  басты  векторының 

бағыты  (бойлық-көлденең  ығысу),  екі  өзара  қиылысатын  бағыттардағы  мүмкіндікті 
ауытқулардан  тұратын  сілемнің  ауытқу  кинематикасын  анықтайтын  шарт  болып 
табылады;  

-  екі  қырлы  бұрыштың  қырлары  бойынша,  олардың  қиылысқан  сызығымен 

ығысудан, жазықтықтардың біреуі арқылы ығысуына, ал басқасына тік, түскен күштердің 
басты  векторы  құрамдасының  теріс  санды  мәнге  немесе  нөлге  тең  болуы,  ауысу  шарты 
болып табылады;  

-  жағалаулық  таянышының  сенімділігі  белгіленген  блоктардың  орнықсыздауының 

есептелу нәтижелері бойынша анықталынады.  

4.4.3.5  Таутасты  негіздердегі  ғимараттардың,  таутасты  құламалар  мен  беткейлердің 

орнықтылығының  бағалануын,  «ғимарат-негіз»  жүйесінің  кернеулік-деформациялық 
күйінің есептелу нәтижелерінің саралану негізінде де жүргізуге болады.  

4.4.3.6  Ғимараттардың  және  таутасты  құламалардың,  сынық  беттің  қабырғаларын 

бойлай  ығысу  (бойлық  ығысу)  сұлбасы  бойынша  орнықтылығын  есептеу  барысында, 
есептік  блоктың,  екі  қырлы  бұрышты  құрайтын,  оның  қабырғасына  бойлық  бағытта,  екі 
жазықтық  бойынша  ығысу  жағдай  жиі  кездеседі.  Бұл  есептік  сұлба  қатты  дене  түрінде 
қарастырылатын  таутасты  сілем  немесе  ғимарат  үшін  қолдануға  жарамды.  Қирау 
призмасының есептік блогының бір нүктесіне әсер ететін күштердің шамасы, тұтас бүкіл 
блокка  әсер  ететіндей  етіп  қабылданады.  Гидротехникалық  ғимараттардың  (мысалы, 
арқалық  тоғандардың)  жағалаулық  тіректік  сілемдерінің  орнықтылығын  осы  сұлба 
бойынша  бағалау  кезінде,  ығысудың  призмалық  бетіне  көлденең  ауытқу  мүмкіндігі 
(қабырғаларға көлденең) ескерілмейді.  

(5) шартқа кіретін шамаларды келесі формулалар бойынша анықтайды:  
 

 

T

F



;  

(16) 

 

 















n

i

g

d

i

i

II

I

i

II

I

i

R

E

A

c

tg

P

R

1

,

,

,

,



, 

(17) 

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

24 

мұндағы

R

F

,

- (5) формуладағыдай; 

T

-  нақты ығыстырушы  күш  (  есептік  жүктеме  теңәсерінің  ығысу  бағытына  түсетін 

проекциясы);  

i

P

-  ығысу  бетінің 

i

-ші  бөлігінде  есептік  жүктемелерден  пайда  болатын  тік  кернеулердің 

(күштердің) теңәсері;  

g

R

- қарнақты  күштердің  және  т.б.  әсерінен  пайда  болған  ығысу  бағытына  қарсы 

бейімделген кедергі күш;  

n

- негіздің  беріктік  және  деформациялық  сипаттамалары  бойынша  әртектілігі  ескеріліп 

тағайындалған ығысу беті бөліктерінің саны;  

i

II

I

tg

,

,



-  таутасты  топырақтардың 

i

-ші  бөлігі  үшін  анықталған  сипаттамалардың  есептік 

мәндері және 5 бөлім талаптарына сәйкес анықталынатын есептік ығысу бетінің 

i

II

I

c

,

,

; 

i

A

- 

i

-ші бөліктің есептік ығысу бетінің ауданы; 

 

d

E

-  4.4.3.7  т.  бойынша  анықталынатын таяныштық  сілемнің  (кері  үйіндінің),  есептік 

кедергі күші.  

4.4.3.7  Таяныштық  сілемнің  немесе  кері  үйінділердің  кедергі  күшінің  есептік  мәні 

келесі формула бойынша анықталынады  
 

 

d

p

c

d

E

E

,







, 

(18) 

  

мұндағы 

d

p

E

,

- кері кедергі күшінің есептік мәні.  

Сілем  ығысуы  мүмкін,  әлсіздену  беттері  бар  таяныштар  сілемі  үшін,  таяныштық 

қыры бойынша 



tg

 және 

c

 сипаттамалары ескерілмей,

d

p

E

,

 мәні келесі формула бойынша 

анықталынады  

 

 









II

I

II

I

II

I

II

I

g

d

p

A

c

tg

Q

E

,

,

,

,

,

cos

cos



















, 

(19) 

  

мұндағы 

g

Q

- ығысу призмасының салмағы; 

 

A

- жоғары ығысу призма бетінің ауданы;  



-жоғары ығысу бетінің (әлсіздену жазықтығының) көкжиекке қарасты еңкею бұрышы;  

II

I

II

I

c

tg

,

,

,



-  ығысу  (жоғары  ығысу)  беті  бойынша  топырақтар  сипаттамаларының  есептік 

мәндері;  

c





- таяныштар  сілемінің  (кері  үйіндінің) 

s

E

  және  негіздің

f

E

  топырақтар  модульдерінің 

арақатынастарына байланысты қабылданатын жұмыс жағдайларының еселігі:  

 

8

,

0



f

s

E

E

 болған кезде

7

,

0





c



; 

 

1

,

0



f

s

E

E

 болған кезде

 

d

p

r

c

E

E

,







; 

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

25 

егер 

1

,

0

8

,

0





f

s

E

E

 болса, онда 

c





 сызықты бейімделінумен анықталады; 

r

E

 - келесі формуламен анықталынатын тыныштық қысым 

 

 

v

v

h

E

r





1

2

2



,  

(20) 

 
мұндағы 



- таяныштар сілеміндегі (кері үйіндідегі) топырақтың меншікті салмағы  

v

- таяныштар сілеміндегі топырақтың көлденең деформация еселігі;  

h

- ғимаратпен немесе құламамен түйісуіндегі таяныш биіктігі.  

4.4.3.8  Ғимараттар  мен  таутасты  құламалар  (беткейлер)  орнықтылығын  жоспарда 

бұрала ығысу сұлбасы бойынша есептегенде, үдемелі қозғалыс болжамымен анықталатын 
күштермен салыстырғанда ығысу кедергісінің азаю мүмкіндігі ескеріледі (Г Қосымшасын 
қара).  

4.4.3.9  Ғимараттар  мен  таутасты  құламалар  (беткейлер)  орнықтылығын  көлденең 

ығысу  сұлбасы  бойынша  есептеуді  қирау  (ығысу)  призмасын  өзара  әрекеттесетін 
элементтерге  жіктеп  жүргізеді.  Қирау  (ығысу)  призмасы  ығысу  бетінің  түріне,  призма 
таутасты сілемінің құрылымына және оған әсер ететін күштердің таралуына сай жіктеледі. 
Ығысу  беті  бойынша  әрбір  элемент  шектерінде  таутасты  топырақтың  беріктік 
сипаттамалары тұрақты болып қабылданады. Қирау призмасының жіктелу бағыттарының 
және  есептеу  әдістерінің  таңдалуы  сілемнің  геологиялық  құрылымына  байланысты 
жүргізіледі.  Қирау  (ығысу)  призмасын  қиып  өтетін  әлсізденген  беттер  болса,  онда 
призманы  шекті  тепе-теңдік  күйге  жеткізуі  мүмкін  элементтер  арасындағы  ажыратылу 
жазықтықтары осы әлсізденген беттер бойынша өткізіледі. Ғимараттардың және таутасты 
құламалардың  (беткейлердің)  жазық  есеп  жағдайындағы  көлденең  ығысу  сұлбасы 
бойынша  орнықтылығының  есептелуін,  қирау  (ығысу)  призмасын,  өзара  әрекеттенетін 
элементтерге  бөлудің  таңдалған  бағытына  байланысты,  призманың  әр  есептік  элементі 
(элементтер  тобы),  сондай-ақ,  тұтас  бұкіл  қирау(ығысу)  призмасы  үшін  шекті  күйдегі 
тепе-теңдік  шарттарын  қамтамасыз  ететін,  кез-келген  есептік  әдіс  бойынша  жүргізеді. 
Орнықтылықты  есептеу  үшін,  жоғарыда  келтірілген  шарттарға  толық  мәнде  жауап 
бермейтін,  бірақ  тәжірибеде  мақұлданып  және  нәтижелері  шекті  күйдегі  тепе-теңдіктің 
барлық  шарттарын  қамтамасыз  ететін  әдістер  бойынша  жүргізілген  есептеулер 
нәтижелерімен үйлесім табатын әдістерді де падалануға болады.  

4.4.3.10 Инженерлік-геологиялық жағдайы қиын таутасты негіздер мен құламаларда 

орналасқан  I  топқа  жататын  ғимараттардың  орнықтылығын  бағалау  үшін  есептеулерге 
қосымша  сұлбалық  зерттеулер  жүргізеді.  Ғимараттар  негіздерінің  немесе  таутасты 
беткейлердің  сұлбаларында  тәжірибелік  зерттеулер  жүргізгенде,  механикалық  ұқсастық 
шарттарына  сәйкес  (болмыс  жыныстарының  және  сұлба  материалдарының)  болмыстық 
сілемнің  маңызды  ерекшеліктері  де  көрсетіледі:  таутасты  сілемнің  құрылымы,  оның 
әртектілігі  және  деформациялық,  беріктік  қасиеттерінің  анизотропиясы.  Бірінші  кезекте 
болмыстық сілемнің мүмкіндігі бойынша қауіпті бұзылымдар (жарықтар, жарылулар және 
т.б.) көрсетілу табады.  

 

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

26 

4.5 Негіздің сүзілулік есептеулері 

 
4.5.1 Гидротехникалық  ғимараттың  негізін  жобалағанда,  негіз  топырақтарының 

сүзілулік беріктігі қамтамасыз етіледі, техникалық-экономикалық көрсеткіштері бойынша 
рауалы  сүзілулік  шығындар  мен  сүзілетін  судың  ғимарат  табанына  түсіретін  қарсы 
қысымы  белгіленеді.  Ғимараттың  жерасты  пішінінің  конструктивтік  орнығуына  және 
негіздердің 

гидрогеологиялық 

сипаттамаларына 

байланысты 

келесі 

жайттар 

анықталынады: 

-ғимараттың  жерасты  пішінінің  бойларымен,  негіздің  есептік  аймағында  таңдалған 

қималардың (бағыттардың) әрбіреуіндегі сүзілулік ағынның еркін бетінің түрі және оның 
қысымының таралуы; 

-негіздің  есептік  аймағының  ішіндегі,  әсіресе  сүзілулік  қасиеттері  күрт  өзгеретін, 

есептік  топырақтық  элементтердің  (ЕТЭ)  тоғысатын  және  ағынның  бәсеңдейтін  (судың 
құламаларға,  кәріздік  құрылғыларға  өтуінен  және  с.с)  жерлердегі  сүзілулік  ағынның 
шығындары мен градиенттері; 

-сүзілулік ағынның негіздің топырақ сілеміне деген күштік әсері; 
-негіздегі топырақтардың жалпы және жергілікті сүзілулік беріктігін, және де жалпы 

сүзілулік  беріктігін  тек  негіздің  таутасты  емес  топырақтары  үшін  ғана,  ал  жергіліктісін-
топырақтардың барлық түрлері үшін бағалаған жөн; 

-ғимарат  негізінің  құрғату  және  сүзілуге  қарсы  орнықтырылуының  конструкциясы 

мен  сипаттамаларын,  сондай-ақ,  онда  сүзілулік  ағындардың  (өрістердің)  және 
топырақтардың  суффозиялық  орнықтылығы  өлшемдерін  бақылайтын  өлшеу  және  тіркеу 
аспаптарының орналастырылуы. 

4.5.2 Тандалған  бағыттастықтарда  сүзілу  өрістерінің  қалыптасуын,  сүзілу  ағынын, 

қысым  және  градиенттің  -  ағынның  жылдамдылық  сипаттамаларын  ламинарлық  сүзілу 
аймағында және қажет болғанда, сүзілетін судың ағысының шаршылық күйінде де таралу 
көрінісін  беретін  физикалық,  сәйкестік  және  сандық  сұлбалау  жолымен  анықтайды. 
Сұлбалау нәтижелері бойынша есептік бағыттастықта негіздің, шектерінен тыс, құрайтын 
топырақтардың  сипаттамаларының  мүмкін  деген  өзгерулері  сүзілулік  өрістің  қалыптасу 
жағдайларына  елеулі  әсер  етпейтін,  «әрекетті  аймағын»  анықтайды.  Күрделі  емес 
сұлбалауға көнетін, қарапайым жағдайларда, сүзілулік есептеулерді талдаулық әдістермен 
орындайды.  

4.5.3 Сүзілу  ағынының  сұлбалануы  мен  есептелуі  инженерлік  ізденістер  барысында 

алынған  мәліметтер  негізінде  және  негіздің  топырақтық  сілемінің  геологиялық 
құрылымын  әжептәуір  толық  көрсететін,  ондағы  «әрекетті  аймаққа»  кірген  сүзілу 
қасиеттері бойынша аса ерекше аймақтар бөлек, осы қасиеттердің уақыт бойынша мүмкін 
деген 

өзгерулері 

(негіздің 

топырақтық 

қалыңдығындағы 

кернеулер 

мен 

деформациялардың  ұлғаю  немесе  азаю  салдарынан,  криогендік  және  микробиологиялық 
үрдістерден және т.б.) ескеріле көрсетіліп, жүзеге асырылады.  

4.5.4 Негіздің сүзілу беріктігін, сұлбалану нәтижесінде алынған сүзілулік өрістердің 

сипаттамаларын  (қысым  градиенттерін,  сүзілу  жылдамдықтарын)  шекті  мәндерімен 
салыстыру арқылы бағалайды.  

4.5.5 Жалпы  сүзілу  беріктігіне  қарағанда,  таутасты  емес  негіздің  жергілікті  сүзілу 

беріктігі,  топырақтардың  тек  қана  нақты  байқалатын  суффозиялық  орнықтылығының 

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

27 

бұзылуымен ескеріліп, негіздің келесі аймақтары үшін ғана анықталынады:  

-сүзілу ағынының негіз қалыңдығынан төменгі бьефке, кәріздік құрылғыға және т.б 

шығу жерінде;  

-суффозиялық-орнықсыз топырақтардың қабатшаларында;  
-сүзілу ағынының қысымы күрт төмендейтін жерлерде, мысалы, жерасты бөгеттерін 

айналып ағу кезінде;  

-сүзілу  қасиеттері  мен  құрылымы  айтарлықтай  әр  түрлі  топырақтардың  түйіскен 

жерлерінде.  

Таутасты  емес  негіздің  жергілікті  сүзілу  беріктігін  жалпы  шарт  бойынша  (1) 

формуламен бағалауға болады, 

0

F

 және 

0

R

 сәйкес, негіздің қарастырылатын аймағындағы 

жергілікті  қысым  градиенті 

est

I

  және  жергілікті  қысым  градиентінің 

cr

I

шекті  мәндеріне 

теңестіріп қабылдауға  болады. Таутасты негіздің жергілікті  сүзілу беріктігін ұқсас түрде 
(1)  формуланың  шарты  бойынша  бағалауға  болады,  ондағы 

0

F

  және 

0

R

  өлшемдері  негіз 

сілемінің  жарықтарындағы  су  қозғалысының  орташа  жылдамдығына 

j

est

,



  және 

жарықтардағы  су  қозғалысының  шекті  жылдамдығына 

j

cr

,



  теңестіріліп  қабылданады. 

Жергілікті беріктікті бағалау кезінде 

n



, 

ic



 және 

c



 еселіктерін, жалпы сүзілу беріктігін 

есептеу кезіндегідей қылып қабылдайды.  

4.5.6 

Жобаланатын 

ғимарат 

негізінің 

құрғату 

және 

сүзілуге 

қарсы 

орнықтырылуының  жүйесін  тандау  барысында,  ғимарат  аймағының  инженерлік- 
геологиялық  жағдайларын,  оны  пайдалану  шарттарын  және  қоршаған  ортаны  қорғау 
талаптарын,  деңгейі  көтерілуден  су  басу  қауіпі,  маңында  орналасқан  аймақтардың 
батпақтануы,  карсттық-суффозиялық  үрдістердің  жандануы  және  т.б.  бойынша  ескереді. 
Құрғату  және  сүзілуге  қарсы  жүйенің  шаралары  ғимараттардың  төменгі  бөгеттеріндегі 
құламалар,  ГАЭС  бассейндері  мен  тәуліктік  реттеуші  бассейндерінің  орнықтылығының 
бұзылуын болдырмау үшін пайдаланылады.  

4.5.7 Негіз,  су  өткізгіш,  су  әсеріне  деген  орнықтылығы  нашар  және  тез  еритін, 

сонымен қатар, суффозияға орнықсыз топырақтардан (гипс, ангидрит, тас тұзы, тұздалған 
және  гипстелген,  сонымен  қатар,  түйіршіктері  сан  түрлі  топырақтар  және  т.б.)  құралған 
болса,  сондай-ақ,  орынсыз  сүзілу  шығыңдарын  болдырмау  қажет  жағдайларда,  сүзілуге 
қарсы бүркеулер (тосқауылдар) міндетті түрде орнатылады.  

4.5.8 Сүзілуге  қарсы  тосқауылдар  (бүркеулер,  понурлар,  қалқандар)  өткізгіштік 

қасиеті  нашар,  сүзілу  еселігі  негіздің  сүзілу  еселігінен  кем  дегенде  20  есе  төмен, 
материалдардан жасалады. Сүзілуге қарсы бүркеудің қалыңдығы, бүркеудің өзінің сүзілу 
беріктігін  анықтайтын,  шекті  градиенттер  шамасынан  аспауды  қамтамасыз  етеді. 
Бүркеудің  ғимарат  табанымен  түйіскен  жерлерінде,  сүзілу  ағынының  қысым  градиентін 
төмендету  және  топырақта  суффозия  болдырмау  үшін,  оны  қосымша  нығыздау 
мақсатында, жобада бүркеудің жергілікті күшейтілуін қарастырады.  

4.5.9 Өткізгіштігі  нашар  топырақтар  қабаты  жақын  орналасқан  жағдайда,  сүзілуге 

қарсы бүркеуді суөтпеспен түйістереді, суөтпес терең орналасқан жағдайда ілмелі бүркеу 
қарастырылады.  Сүзілуге  қарсы  бүркеудің  өлшемдері  (тереңдігі,  ұзындығы,  қалыңдығы 
және ғимараттар негізіндегі орналасу орны) есептеулермен немесе тәжірибелік зерттеулер 
нәтижелерімен  негізделеді.  III  және  IV  топтағы  ғимараттар  үшін  есептеулердің  орнына 

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

28 

ұқсастықты пайдалануға болады.  

4.5.10 Биік бетон тоғандардың таутасты негіздерін жобалағанда, қысымды қырының 

астында,  жоғарғы  бьеф  деңгейінің  (ЖБД)  көтерілу  үрдісі  кезінде,  сонымен  қатар,  қарсы 
қысымның елеулі өсуімен бірге сүзілулік шығындарды көп есе көбейтетін, сүзілуге қарсы 
бүркеудің  үзілуімен  едәуір  өлшемді  босаңсу  аймағы  пайда  болу  мүмкіндігі  ескеріледі. 
Осыған байланысты жобада, осы аймақтардың өлшемдерін бағалайды да, бүркеудің, ЖБД 
құрылысы  мен  көтерілу  және  ғимараттың  пайдалану  кездеріндегі  қажетті  су 
өткізбеушілігін  бұрынғы  қалпына  келтіру  мүмкіндіктерін  қамтамасыз  ететін  техникалық 
және технологиялық шешімдерді қарастырады. 

4.5.11 Жобаларда,  топырақтық  тоғандардың  сүзілуге  қарсы  құрылғыларының, 

негіздің  таутасты  топырақтарымен  немесе  жағалаулармен  тоғысқан жерінде,  суффозияға 
төзімді және таутасындағы жарықтарды бітеуге жарамды топырақты салу және нығыздау 
қарастырылады.  

4.5.12 Су  тірейтін  ғимараттардың  жобаларында,  қарсы  қысымды  азайтатын  шара 

түрінде,  түрлері  әр  түрлі  кәріздік  құрылғылар  орнатылуы  қарастырылады.  Таутасты 
негіздерде  кәрізді  ең  алдымен  ғимараттың  қысымды  қыры  жағынан  орналастырады,  ал 
қажет  болғанда-оның  табанының  орта  жағына  да.  Кәріздің  орналасуы  мен  оның 
өлшемдерін,  ғимараттың  табанына  түсетін  сүзілулік  қарсы  қысымды  төмендету  және 
топырақ негізінің сүзілу беріктігінің бұзылуына апармайтын шығу қысым градиенттерінің 
рауалы  мәндерін  қамтамасыз  ету  талаптарына  сүйене  анықтайды.  Негізге  кәрізді 
орнатудан  бас  тартуға  болады,  егер  негізде  химиялық  немесе  механикалық  суффозияға 
ұшырауы мүмкін топырақтар болса.  

4.5.13 Таутасты емес негіздерде сүзілуге қарсы бүркеулерді жобалағанда, қысымның 

аумалы градиенттері ескеріледі:  

-  майдатасты  және  малтатасты  топырақтардағы  -  7,5;  ірі  және  ірілігі  орташа 

құмдарда - 6,0 және ұсақ құмдарда - 4,0;  

- «топырақтағы қабырға» әдісімен орнатылатын бүркеуде сүзілу еселіктері ескеріліп, 

топырақтардағы  сүзілу  еселіктері  200  м/тәулік,  пайдалану  ұзақтылығы  мен  материалына 
байланысты  -  Кесте  8  бойынша,  онда,  сонымен  қатар,  бүркеулердің  механикалық 
беріктігін есептеуге қажетті материалдардың сипаттамасы келтірілген.  

4.5.14 Таутасты  негіздегі  сүзілуге  қарсы  цементациялық  бүркеу  жобаланғанда, 

бүркеудегі  қысымның  аумалы  градиенті 

cr

I

  бүркеу  бойынша  меншікті  су  сіңірулікке 

c

q

 

байланысты  қабылданады.  Бүркеу  (жеке  өзі  немесе  басқа  да  сүзілуге  қарсы 
құрылғылармен  бірге)  негіздегі  еритін  топырақтарды  сілтісізденуден  қорғайтын  болса, 
рауалы  меншікті  су  сіңірулік  есептеулермен  немесе  тәжірибелік  зерттеулермен 
негізделеді.  Сүзілуге  қарсы  бүркеулердің  өткізгіштігі  негіз  топырағының  өткізгіштігінен 
кемі он есе төмен қабылданады.  

4.5.15 Қысым  градиенттері,  бірге  жуық  сүзілулік  ағын  негіз  бетіне  шығатын 

жерлерде  топырақтың  жоғары  ығысуын  болдырмау  үшін,  жобада  өткізгіш  қатарлас  жүк 
немесе  қысым  түсіретін  құрғатқыш  қарастырылады.  Қатарлас  жүк  материалы,  негіз 
топырағын  түйісулік  суффозиядан  қорғайтын  кері  сүзгі  қағидаты  бойынша  таңдалады. 
Қатарлас  жүктің  қажетті  қалыңдығы  топырақтың  жоғары  ығысуын  болдырмау  шартына 
сүйене анықталады.