СП РК 3.04-103-2014 ОСНОВАНИЯ ГИДРОТЕХНИЧЕСКИХ СООРУЖЕНИЙ (ҚР ЕЖ 3.04-103-2014) - 3

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

29 

4.6 Таутасты негіздердің жергілікті беріктігін есептеу 

 
4.6.1 Гидротехникалық  ғимараттардың  таутасты  негіздерінің  жергілікті  беріктігін 

келесі жайттарды анықтау үшін есептейді:  

- сүзілуге қарсы құрылғылардың істен шығу мүмкіндігін болдырмайтын шаралардың 

қажеттілігін анықтағанда;  

-ғимараттардың беріктігін, орнықтылығын жоғарылататын шараларды қабылдағанда 

ескеру үшін; 

-"ғимарат-негіз"  жүйесінің  кернеулік-деформациялық  күйінің  есептеулерінде 

жергілікті беріктіктің шегіне жетуді ескеру үшін.  

Жергілікті  беріктіктің  есептелуі  I  және  II  топтағы  ғимараттар  негіздері  үшін  шекті 

күйлердің  екінші  тобы  бойынша,  жүктемелердің  негізгі  бірлесу  түріне  сай,  жүргізіледі. 
Бұл жағдайда 

n



  және 

ic



  еселіктерінің  мәндері  бірге  теңестіріліп  алынады  (

1





ic

n





). 

c



еселігі 0,95 тең етіп қабылданады.  

4.6.2 Таутасты негіздердің жергілікті беріктігі:  
а) сілемдегі жарықтармен ұштастырылған жазықтықтарға дәл келетін;  
ә) "ғимарат – негіз" және таутасты жыныстың негіздегі бекіту конструкцияларының 

түйісулерімен ұштастырылған жазықтықтарға дәл келетін;  

б) "ғимарат–негіз" түйісуімен және жарықтармен ұштастырылған жазықтықтарға дәл 

келмейтін; 
есептік жеке алаңдар бойынша тексеріледі  

4.6.3 Төмендегі шарттар, 4.6.2.ә.б екінші және үшінші абзацтарында аталған алаңдар 

бойынша жергілікті беріктікті қамтамасыз ету сынақтағыштары болып табылады: 

 

 

II

m

t

j

R

,

,





; 

 (21) 

 

 









1

cos

sin

cos

sin

3

1

,

,

2

3

2

1

,

,















j

j

II

j

II

j

j

j

j

II

j

II

j

j

j

c

tg

c

tg



























, 

(22) 

  

мұндағы 

j



- есептік алаңда пайдалану және шекті жанама кернеулерінің қатынасы;  

j

j





,

-есептік  бірлесуіндегі  нормативтік  жүктемелерден  жарық  (түйісу)  жазықтығына 

ұштастырылған есептік алаңдағы тік және жанама кернеулер;  

3

1

,





-  сол  жүктемелер  әсерінен  пайда  болған,  сәйкес  ең  үлкен  және  ең  кіші  басты 

кернеулер;  

j



- жарыққа  (түйісуге)  ұштастырылған  есептік  алаң  және  басты  кернеу 

1



  бағыты 

арасындағы өткір бұрыш;  

II

j

II

j

c

tg

,

,

,



  -  жарыққа  (түйісуге)  ұштастырылған  есептік  алаңдардағы  есептік 

сипаттамалар;  

II

m

t

R

,

,

- таутасты топырақ сілемінің бір бағытта созылу беріктік шегінің есептік мәні. 

4.6.4  Төмендегі  шарттар,  4.6.2б  соңғы  абзацында  аталған  алаңдар  бойынша 

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

30 

жергілікті беріктікті қамтамасыз ету сынақтағыштары болып табылады:  

 

 

II

m

t

R

,

,

3





; 

(23) 

 

 











1

2

,

,

3

,

,

1

3

1











II

m

II

m

II

m

II

m

m

c

tg

c

tg















  

(24) 

  

мұндағы 

II

m

II

m

c

tg

,

,

,



-"ғимарат–негіз"  түйісуімен  және  жарықтармен  ұштастырылған 

жазықтықтарға дәл келмейтін алаңдардағы есептік сипаттамалар.  

4.6.5  (21)  және  (23)  шарттары,  сілемнің  босаңсу  мүмкіндігін  бағалау  кезінде  4.6.2. 

көрсетілген  барлық  жайттарда  тексеріледі,  ал  (22)  және  (24)  шарттары  иленгіштік 
деформациялары мүмкіндігін бағалау кезінде – осы жайттарда да, тек 

0

3





 болғанда. (22) 

және  (24)  шарттарын,  кернеулік-деформациялық  күйін  есептеу  барысында  және 
ғимараттың  беріктігі  мен  орнықтылығын  жоғарылату  бойынша  шаралар  қарастыру 
кезінде,  негіз  беріктігінің  бұзылуларын  ескеру  үшін  ғана  тексереді.  Сүзілуге  қарсы 
құрылғылардың  сенімділігін  (21)  формуласындағы  шарттың  орындалуы  (егер 

0

3





) 

болса),  негіз  босаңсуын,  бүркеулер  жазықтығымен  дәл  түсетін  аландар  үшін  бағалау 
кезінде,  тексерілмейді.  Жоғарыда  келтірілген  жергілікті  беріктік  сынағыштары 
орындалмайтын  болса,  онда  босаңсу  және  иленгіштік  деформациялары  аймақтарының 
шекараларын  анықтау  керек.  Босаңсу  аймағы  цементтік  бүркеу  мен  кәрізді  қиып  өтуге 
тиісті емес. Кері жағдайда, сүзілу күйінің өзгеруін ескеретін сызықты емес қойылымдағы 
сүзілу  есептеулері  жүргізіледі.  Иленгіштік  деформациялары  аймағы  ғимарат  табанының 
немесе қауіпті ығысу есептік бетінің 1/3 бөлігінен аса қамтымайды.  

4.6.6 

3

1

,

,

,









j

j

  кернеулері  (21)-(24)  формулалары  бойынша  анықталғанда,  тұтас 

орта механикасы мен геомеханикалардың есептеу және тәжірибелік әдістері қолданылады. 
Негізді  ғимаратпен  бірге,  түйісулерінде  тепе-теңдік  шарттары  және  ауытқулар  теңдігі 
орындалатын  сызықты-деформацияланатын  денелер  жүйесі  түрінде  де  қарастыруға 
болады.  Негіздеме  болганда,  бір  немесе  бірнеше  жазық  қималарға  қолданылатын 
серпімділік  қағидасының  жазықтық  есебін  шығаруға  мүмкіндік  беретін  ғимарат-негіз 
жүйесін сұлбалауға да болады. Бұл жағдайда, негіз беті жазықтық түрінде  қабылданады, 
ал негіз - бір немесе бірнеше біртекті бөліктерден немесе сипаттамалары үздіксіз өзгеретін 
болып құралған деп саналады. Қажет болғанда, негіз бетінің табиғи бедері, ғимарат-негіз 
жүйесі жұмысының кеңістік сипаты, сондай-ақ, негіздің механикалық сипаттамаларының 
таралу талдануы ескеріледі. Тиісті жағдайларда, негіздің кернеулік күйін анықтау кезінде 
оның  қасиеттерінің  мүмкін  деген  анизотропиясын  ескеру  ұсынылады.  Егер  негіз 
аймақтарының кейбіреулерінде кернеулерді (21)-(24) формулалары бойынша анықтағанда 
бір  (немесе  бірнеше)  шарттар  орындалмаса,  онда  есеп  шешімі  айқындалады.  Айқындау, 
кернеулер мен деформациялар араларындағы сызықты емес тәуелділікті пайдалану немесе 
аталған  аймақтарды,  қима  геометриясын  өзгертіп  қарастырудан  шығару  арқылы  жүзеге 
асырылады.  

 
 

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

31 

4.7 Түйісу кернеулерін анықтау  

 
4.7.1 Ғимарат  негізіндегі  кернеулерді,  конструкциялар  мен  ғимараттар  беріктігінің, 

ғимараттар  орнықтылығының,  сонымен  қатар,  негіздер  шөгулерінің,  көтеру  қабілетінің 
және  жергілікті  беріктігінің  есептеулерінде  пайдалану  үшін  анықтайды.  Ғимараттарды 
таутасты негіздерде жобалағанда, түйісу кернеулерін анықтау, сүзілуге қарсы шаралардың 
жобалануын негіздеу және ғимараттың жерасты пішінінің сүзілу сенімділігін бағалау үшін 
қажет.  Тоғандар  астындағы,  созылу  кернеулері  орын  тапқан  жерлерде  цементациялық 
бүркеуді  орнату,  бүркеудің  тиімділігігін  күрт  төмендетеді  де,  ғимараттың  жерасты 
пішінінің  сенімділігін  қамтамасыз  ету  үшін,  арнайы  конструктивтік  шешімдердің 
қабылдануын талап етеді. 

4.7.2  I  және  II  топтардағы  ғимараттар  үшін  түйісу  кернеулерін  анықтауға 

жеңілдетілген әдістер қолданылады да, III және IV топтардағы ғимараттар үшін олар тек 
ұсынылады.  

4.7.3 Ғимараттар  беріктігінің  есептеулерінде,  серпімділік  қағидасының  есептерінің 

шешімдерінен табылған, түйісу  кернеулерінің эпюраларын пайдаланғанда, жеңілдетілген 
әдістер  арқылы  есептелінген  түйісу  кернеулердің  екінші  эпюрасын  да  қосымша 
қарастырады. Егер, бұл жағдайда анықталған бүгетін күштер әр түрлі белгілерге ие болса, 
онда,  беріктікті  есептеу  кезінде,  шамаларын  10%  кемітіп,  мәндердің  екеуін  де,  ал  егер 
бірдей  болса  -  оны  да  аталған  шамаға  азайтып,  бүгетін  күштің  үлкендеуін  қолдану 
ұсынылады. 

4.7.4 Түйісу  кернеулерін  анықтау  кезінде,  келесі  жағдайларда  анықталатын, 

ғимараттың иілу көрсеткіші 

fl

t

 ескеріледі: 

а) ғимаратты жазық деформация сұлбасы бойынша есептеу кезінде:  
ғимарат ұзындығының бағытында  
 

 

y

fl

I

b

hl

t

3



; 

(25) 

 

ғимарат енінің бағытында  
 

 

x

fl

I

hb

t



3



;  

(26) 

 

б) ғимаратты  кеңістік  есептің  сұлбасы  бойынша  есептеу  кезінде,  (24)  және  (25) 

формулалары бойынша есептелінген екі иілу көрсеткіштерінің үлкенірек мәні, 

fl

t

 түрінде 

қабылданады.  

(24), (25) формулаларындағы 
 

 









v

E

v

E







1

32

1

1

1





, 

(27) 

 

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

32 

мұндағы 

1

,

v

v

- негіз топырағы мен ғимарат материалының сәйкес Пуассон еселіктері;  

1

,

E

E

  -  негіз  топырағының  деформация  және  ғимараттың  материалы  серпінділігінің 

модульдері;  

l

b

,  - ғимарат табанының ені мен ұзындығы;  

y

x

I

I

,

 - ғимараттың есептік элементтерінің инерция дәрежелері;  



- ғимараттың  табанының  ұзындығы  бойынша  есептік  элементтің  ені,  ол  1  тең  етіп 

қабылданады;  

h

- ғимараттың орташа қалыңдығы.  

Иілу  көрсеткіші 

1



fl

t

  жағдайларда,  түйісу  кернеулерін  шексіз  қатқыл  ғимараттар 

үшін сияқты анықтайды. 

1



fl

t

 болғанда, түйісу кернеулері ғимараттардың иілуі ескеріле 

анықталынады. 

4.7.5 Біртекті  негіздерде  орнатылған  ғимараттардың  иілу  көрсеткіштері 

1



fl

t

 

болғанда,  түйісу  кернеулерді  ортадан  тыс  сығу,  ал  тығыздық  дәрежесі 

5

,

0



d

I

  құмды 

негіздер  үшін  –  тәжірибелік  эпюралар,  әдістері  арқылы  анықтайды.  Созылу  тік  түйісу 
кернеулері  ғимараттың  табанының  бөлігі  астындағы  пайда  болса,  олар  есептік  түйісу 
бетінен шығарылып, ал қалған бөліктері үшін түйісу кернеулер қайтадан есептелінеді.  

4.7.6 Түйісу  кернеулерін  ғимараттың  иілгіштігін  ескере  анықтағанда,  төсем  еселігі 

әдісі,  сондай-ақ,  серпінді  және  серпінді-иленгіштік  есептер  шешімдері  де  қолданылады. 
Конструкциялар  элементтерінің  иілгіштігі,  жарықтар  пайда  болу  мүмкіндігі  ескеріле 
анықталады. 

4.7.7 . Төсем еселігі және ортадан тыс сығу әдістері пайдаланылғанда, жанама түйісу 

кернеулері  біркелкі,  ал  тәжірибелік  эпюралар  әдісін  пайдаланғанда  тік  түйісу 
кернеулеріне сәйкес таралған деп қабылдауға болады. Тік күштер әсерінен пайда болған 
жанама  кернеулер  ғимараттар  беріктігін  есептегенде  ескерілмейді.  Ғимараттың  табан 
бөлігінің астында шекті кернеулерден асатын жанама кернеулер анықталса, оларды шекті 
кернеулерге теңестіруге болады, ал басқа бөліктерінде, есептеулер негізінде түзетіледі.  

4.7.8  Қабаттары  тік  және  құламалы  негіздер  жағдайындағы  түйісу  кернеулердің 

есептеулерінде,  әрбір  қабаттың,  олардың  мөлшерлері  мен  жүктеменің  тыс  түсуіне 
байланысты,  түйісу  кернеулерін  деформация  модульдеріне  сәйкес  етіп  қабылданатын 
жуықтау  әдістерін  пайдалануға  болады.  Әрбір  қабат  бойынша  түйісу  кернеулердің 
таралуы сызықты түрде қабылданады.  

4.7.9 Негіз, қалыңдығы ауыспалы немесе көлбеу жатқан қабаттардан құралған болса, 

түйісу  кернеулердің  есептеулерінде,  қалыңдықтары  ауыспалы  немесе  көлбеу  жатқан 
қабаттар  жағдайларындағы  негіздің  есептік  сұлбасын,  қабаттары  тік  орналасқан  шартты 
негіз  сұлбасына  келтіруге  негізделген  жуықтау  әдістері  пайдаланылады.  Қалыңдығы 
тұрақты топырақ қабаттары көлденең орналасқанда, негіз әртектілігін ескермеуге болады.  

4.7.10  Тік  түйісу  кернеулері  тәжірибелік  эпюралар  және  төсем  еселігі  әдістерімен 

анықталғанда,  негіздің  әртектілігі,  біртекті  деп  қабылданған  негіз  үшін  анықталған 
эпюралар  ординаталары  мен  қосымша  эпюра  ординаталарының  қосындысы  арқылы 
ескеріледі.  Қосымша  эпюра  ординаталары  әртекті  және  біртекті  негіздер  жағдайларында 
ортадан тыс сығу әдісімен салынған эпюралар айырымына тең етіп қабылданады.  

4.7.11 Кернеулерді  анықтау  кезінде  ғимараттың  құрылымдық  ерекшеліктері,  оның 

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

33 

орнатылу  реттілігі,  негіздің  түрі,  ал  негізде  тонданған  топырақтар  жатса  немесе  оның 
тоңдануы  мүмкін  болса  –  жібу  және  тоңдану  аймақтарының  орналасуы,  сонымен  қатар, 
тондану  және  жібу  реттілігі  де  ескеріледі.  Топырақтың  гидротехникалық  ғимараттардың 
жайыла  жатқан  темірбетон  конструкцияларымен  (таутасты  емес  негізде  орнатылатын  су 
жаратын  тақталармен  және  тоғандардың  рисбермаларымен,  доктардың  тақталарымен 
және т.б.) түйісуіндегі кернеулерді есептегенде мына жайттарды ескеру ұсынылады:  

-  гидротехникалық  ғимараттардың  бетонды  және  темірбетонды  конструкциялары 

жобалау нормаларында реттемеленген, ашылулары шектелген жарықтардың пайда болуы 
ескерілген, темірбетонды конструкциялар қатқылдығының төмендеуі;  

- таутасты және таутасты емес негіздерде орнатылатын бетонды және темірбетонды 

конструкцияларға бетонды, жеке бетондау блоктарымен, төсеу реттілігі.  

4.7.12 Жобалау барысында ғимарат конструкцияларындағы немесе элементтеріндегі 

күштерді азайту мақсатымен, ғимараттар табанында дөңестер орнатылуын, негіздің жеке 
аймақтарының  нығыздалуын  және  ғимараттың  орнатылуы  мен  жүктелуінің  сәйкес 
реттілігін ескере, түйісу кернеулерінің оңтайлы таралуының мүмкіндігін қарастырады.  

4.7.13 Негіздердегі  кернеулерді  анықтау  барысында,  есептеу  техникасын  пайдалану 

арқылы,  тұтас  орта  механикасының  және  геомеханиканың  сандық  әдістерін  қолданады. 
Түйісу  кернеулерін,  есептің  талдаулық  шешімдерін  немесе  есептеудің  сандық  әдістерін 
іске асыратын (түйісу төңірегіндегі кернеулер бойынша) арнайы бағдарламалар бойынша 
есептейді.  

4.7.14 Сандық әдістерді қолдану кезінде, бір немесе бірнеше жазық қималарда жазық 

есептерді  шығаруға  мүмкіндік  беретін,  «ғимарат-негіз»  жүйесін  сұлбалауға  болады. 
Есептік  қималардың  әртектілігін,  олар  бірнеше  біртекті  аймақтардан  құралған  деп 
елестету арқылы ескереді. Қажет болғанда, жүйе жұмысының кеңістік сипатын, тұтас орта 
механикасының  тәжірибелік  немесе  есеп  әдістері  көмегімен  ескереді.  Негіз  қимасының 
есептік  аймағын,  тік  бағытта  сығылу  қабаттың  тереңдігімен 

c

H

,  ал  көлденең  бағытта  - 

ғимараттан 

c

H

 кем емес арақашықтықпен шектейді.  

 

4.8 Негіздерді деформациялар бойынша есептеу 

 

4.8.1 Жалпы ережелер  

 
4.8.1.1  Ғимараттар  мен  топырақтық  материалдардан  тұратын  тоғандар  негіздерінің 

деформациялар  бойынша  есептелінуі,  ауытқулар  (шөгулер,  көлденең  ауытқулар, 
жантаюлар, көлденең бағытты айнала бұрылулар және т.б ) бүкіл ғимараттың немесе оның 
жеке  бөліктерінің  қалыпты  жағдайларда  пайдаланатынына  кепілдік  беретін  шамалармен 
шектеліп  және  қажетті  орнықтылықты  қамтамасыз  ететін  "ғимарат-негіз"  жүйелері 
конструкцияларын  таңдау  мақсатымен  жүргізіледі.  Және  де,  конструкцияның  беріктігі 
мен  жарық  пайда  болуына  деген  орнықтылығы,  ғимараттың  негізбен  әрекеттестену 
кезіндегі  әсерлер  ескеріліп,  есептелумен  дәлелденеді.  Деформациялар  бойынша  есептеу, 
жүктемелердің  негізгі  бірігу  түріне,  ғимараттың  құрылыс  барысында  және  пайдалану 
кезінде (ғимараттың тұрғызылу реті мен жылдамдығы, су қоймасының толтырылу графигі 
және т.с.с) олардың әсер ету сипаты ескеріліп, жүргізіледі. 

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

34 

4.8.1.2 Негіздердің  деформация  бойынша  есептеулері  шектік  күйлердің  бірінші 

немесе екінші топтары бойынша жүргізіледі. Оларға, негіз бен ғимараттың бірігіп жұмыс 
істеу  кезіндегі  деформацияларының  есептік  болжамы  және 

S

F



0

  және 

u

S

R



0

  деп 

қабылданған  (1)  шарттың  орындалуының  тексерісі  енеді.  Мұндағы 

S

-  ғимарат  пен 

негіздің біріккен деформациясы (шөгулер, көлденең ауытқулар, жантаюлар және т.б.), 

u

S

- 

ғимарат пен негіздің біріккен деформациясының шекті мәні. 

n



 және 

ic



 еселіктері 4.1.5 т. 

сәйкес  қабылданады; 

c



  еселігі  барлық  жағдайларда  бірге  тең  болып  қабылданады. 

Деформацияның  болжамдық  мәндері 

S

  «ғимарат-негіз»  жүйесінің  жайын  саралау  және 

оларды пайдалану мерзімінде бағалау үшін колданылады. 

4.8.1.3 Ғимарат  пен  негіздің  біріккен  деформациясының  шекті  мәндерін 

u

S

R



0

 

келесі талаптардың орындалуының қажеттілігіне сүйене, гидротехникалық ғимараттардың 
нақты түрлерін жобалаудың техникалық шарттары белгілейді:  

жабдықтың  қалыпты  пайдаланылуына  деген  талаптарды  қосқандағы,  ғимарат 

деформацияларына қойылатын технологиялық талаптар;  

ғимараттың  жалпы  орнықтылығын  қосқандағы,  конструкциялардың  беріктігіне 

жарыққа төзімділігіне және орнықтылығына қойылатын талаптар.  

u

S

R



0

  деп  қабылданған  кезде,  секция  аралық  жіктердің  қалыпты  жұмысының 

бұзылуына, судың тоған жатасынан асу мүмкіндігіне, коммуникациялардың жүргізілуімен 
байланысты  қалыпты  пайдаланылудың  бұзылуына  және  с.с  жайттарға  апармайтын, 
ғимараттардың  секциялары  мен  бөліктерінің  араларындағы  шөгулердің  рауалы 
айырмашылығын ескереді.  

4.8.1.4 Ғимарат  пен  негіздің  біріккен  жұмыс  жағдайларына  сүйене,  біріккен 

деформацияның  мәнін 

S

F



0

  тұтас  орта  механикасының  есептеу  әдістерін  пайдалану 

арқылы  анықтайды.  Бұл  жағдайда,  «ғимарат-негіз»  жүйесі  жұмыстарының  нақты 
ерекшеліктері:  деформацияланудың  кеңістік  сипаты,  кернеулер  мен  деформациялар 
арасындағы  сызықты  емес  байланыс,  ғимаратты  тұрғызу  мен  жүктемелерді  түсіру 
реттілігі,  нығая  сығылу  және  жылжымалылық  үрдістері,  жеткілікті  дәрежеде  ескеріледі. 
Ғимарат  пен  негіз  деформацияларының,  олардың  тобы  мен  жобалау  кезеңдеріне 
байланысты  анықталуы,  жеңілдетілген  (инженерлік)  және  "ғимарат-негіз"  жүйесінің 
толығырақ  сұлбаланғанына  және  топырақтың  көбірек  жетілдірілген  математикалық 
үлгілеріне (сызықты емес, серпінді иленгіш, сонымен бірге топырақтардың көп фазалығы 
мен  реологиялық  қасиеттерін  ескеретін  және  с.с)  негізделген  сандық  әдістермен 
жүргізіледі. 

Пайдалану 

мерзіміндегі 

ғимараттар 

мен 

олардың 

негіздері 

деформацияларының  мәндерін,  топырақтардың  нығая  сығылу  және  жылжымалылық 
үрдістерінің  дамуын,  ал  криолито  аймағында  –  топырақтардың  тондану  және  жібу 
үрдістерін  де  ескере  анықтайды.  Және  де,  жоғарыда  аталған  есептеу  әдістері 
пайдаланылуға  тиісті.  Алдын  ала  жобалау  кезеңдері  мен  III  және  IV  топтардағы 
ғимараттар  үшін,  деформацияның  тұрақтанбаған  мәндерінің  анықталуын,  жеңілдетілген 
(инженерлік)  әдістер  арқылы,  мысалы,  нығая  сығылу  мен  жылжымалылықтың  бір 
өлшемдік есептерін шығару негізінде жүргізуге болады.  

4.8.1.5 «Ғимарат-негіз»  жүйесінің  есептік  сұлбасын,  ғимарат  пен  негіздің  кернеулік 

күйі  мен  деформациясын  анықтайтын  себептерді  (ғимараттың  құрылымдық  ерекшелігін, 

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

35 

оны орнату технологиясын, негіз топырақтарының құрылымы мен қасиеттерінің сипатын, 
олардың  ғимараттың  құрылысы  және  пайдалану  кездеріндегі  өгеру  мүмкіндігін,  сыртқы 
әсерлердің  сипаты  және  т.с.с.)  ескеру  арқылы  құрастырады.  «Ғимарат-негіз»  жүйесінің 
есептік  үлгілері  олардың  арасындағы  түйісудің  көзге  көрінетін  бұзылуын  ескереді. 
«Ғимарат-негіз»  жүйесі  деформацияларының  есептелулері,  қажет  жағдайларда,  кеңістік 
есеп  шарттары  бойынша  жүргізіледі.  Ұзындығы  енінен  үш  есе  асатын  ғимараттар  үшін 
есептелулерді  жазық  деформация  шарттары  бойынша  жүргізуге  болады.  Ғимарат  ені 
сығылатын қабат қалыңдығынан 

c

H

 

екі және одан көп есе асатын жағдайда, шөгулердің 

есептелуін, бір өлшемдік (компрессиялық) есеп шарты бойынша жүргізуге болады. 

 

4.8.2 Ғимараттардың шөгулерін анықтау 

 
4.8.2.1 Таутасты  емес  негіздерде  орнатылған  ғимараттардың,  тобы  мен  жобалау 

кезеңіне  байланысты,  қосынды  шөгулерінің 

  анықталуы  қабаттап  жинақтау  және 

есептеуіш әдістері арқылы жүргізіледі. Алдын ала жобалаудың кезеңдерінде (III және IV 
топтардағы ғимараттар үшін - жобалаудың барлық кезеңдерінде) 

s

 анықтау үшін, сығылу 

қабаты 

c

H

 бойынша қабаттап жинақтау әдісімен шектелуге болады: 

 

 























n

i

i

s

i

i

z

n

i

i

p

i

i

z

i

p

z

E

h

E

h

s

1

,

,

,

1

,

,

,

,

,

1













, 

(28) 

  

мұндағы 

i

p

z

,

,



-  К  Қосымшасына  сәйкес  қабылданатын,  негіздің 

i

z

  тереңдігінде,  ғимарат 

табанының  ортасы  арқылы  тік  өтетін,  жүктемелер  мен  қатарлас  жүктерден  (көршілес 
ғимараттар, кері үйінділер және т.б.) 

i

-ші қабат ортасындағы қосымша тік кернеу;  

i

z





,

,





- ғимарат  табанының  белгісінде 

z

  тереңдікдегі  табиғи  қысымнан 

i

-ші  қабат 

ортасындағы кернеу;  





- ғимарат табанынан жоғары орналасқан топырақтың меншікті салмағы;  

i

h

- 

b

2

,

0

  аспауға  тиіс  етіп  қабылданатын 

i

-ші  топырақ  қабатының  қалыңдығы  (мұндағы 

b

- ғимарат табанының ені);  

i

p

E

,

- В  Қосымшасына  сәйкес,  компрессиялық  қисықтың  бірінші  сызығы  бойынша 

анықталатын 

i

-ші топырақ қабатының деформация модулі;  

i

s

E

,

-  сәйкес  компрессиялық  қисықтың  екінші  сызығы  бойынша  анықталынатын 

i

-ші 

топырақ қабатының деформация модулі;  

n

- негіздің сығылу қалындығын 

c

H

 қабаттарға бөлу саны; 

i



- В Қосымшасы арқылы анықталынатын еселік.  

Ғимарат  табанының  астындағы  орташа  қысым 

P

  негіз  топырағының  есептік 

кедергісінен 

R

  асатын  болса,  шөгуді  топырақтар  деформациялануының  серпінді-

иленгіштік  сипатын,  кеңістік  кернеулік  күйді,  ғимараттың  орнатылу  ретін  ескеретін 
сандық әдістермен анықтайды. 

4.8.2.2 Негіздің  сығылу  қалыңдығының  есептік  тереңдігі 

c

H

  келесі  шарт  бойынша 

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

36 

қабылданады:  

 

 

g

z

p

z

,

,

5

,

0







, 

(29) 

  

мұндағы 

p

z

,



-  топырақтың  сығылу  қалындығының  төменгі  шекарасындағы  сыртқы 

жүктер  әсерінен  пайда  болған  тік  кернеулер  (ғимаратты  тұрғызуының  басынан  бастап, 
ғимараттан,  көршілес  үймереттер  мен  ғимараттардан,  бүйірлік  қатарлас  жүктерден  және 
т.б. пайда болатын жинақталған кернеулер);  

g

z

,



- ғимараттың құрылысына дейінгі топырақтағы енң жоғары тік кернеулер.  

Көрсетілген  төменгі  шекара, 

5

E



МПа  топырақ  қабатында  орналасса  немесе  осы 

топырақ берілген шекарадан төмен жатса, онда ол, сығылатын қалыңдыққа еңгізіледі. Осы 
топырақтағы  сығылатын  қалыңдықтың  төменгі  шекарасы  келесі  шарт  бойынша 
анықталынады 

g

z

p

z

,

,

2

,

0







.  Деформация  модулі 

200

E



МПа  топырақтар 

c

H

  бойында 

жататын  болса,  онда  сығылу  қалыңдығының  тереңдігі  осы  топырақтың  жабынымен 
шектеледі.  Кернеулердің  мәндері  сүзілулік  күштерді  және  топырақ  сулары  деңгейінен 
төмен судың қалқыту әсерін ескеру арқылы анықталынады.  

4.8.2.3 

t 

уақытына дейін тұрақтанбаған шөгу 

t

s

 келесі формуламен анықталынады  

 

 





crp

crp

crp

crp

t

U

U

s

s















,

1

2

,

1

1

, 

(30) 

 

мұндағы 

2

1

,

U

U

-  топырақтың  сәйкес  бастапқы  және  жалғасқан  нығая  сығылуының 

дәрежесі; 

crp

crp

,

1

,





-  су  сығыла  алатын  сұлба  жағдайындағы  компрессиялық  сынақтар  нәтижелері 

бойынша анықталынатын, топырақтың жылжымалылық өлшемдері;  

s

- шөгу шегі.  

Бастапқы  нығая  сығылу  дәрежесі 

1

U

  нығая  сығылудың  бір  бағыттық,  жазықтық 

немесе кеңістік есептер шешімдерінен анықталады.  III және IV топтағы ғимараттар үшін 

1

U

  мәнін  М  Қосымшасына  сәйкес  анықтауға  болады.  Кеуекті  қысым  ескерілмейтін 

жағдайларда 

1

1



U

 қабылдайды.  

4.8.2.4 Жалғасқан  нығая  сығылу  дәрежесін 

2

U

  бір  бағыттық,  жазықтық  немесе 

кеңістік  есептер  шешімдері  бойынша,  топырақтың  жылжымалылық  қасиеттерін  ескеріп, 
анықтайды.  III  және  IV  топтағы  ғимараттар  үшін 

2

U

  мәнін  келесі  формула  бойынша 

анықтауға болады:  

 

 

t

crp

e

U

,

1

1

2









. 

(31) 

 
 
 

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

37 

4.8.3 Таутасты емес негіздердегі ғимараттардың жантаюын есептеу 

 
4.8.3.1  Таутасты  емес  негіздерде  орнатылған  ғимараттардың,  тобы  мен  жобалау 

кезеңіне  байланысты қосынды  жантаюлардың 

i

  анықталуы,  жеңілдетілген  немесе  есеп 

әдістері арқылы жүргізіледі. Алдын ала жобалаудың кезеңдерінде (III және IV топтардағы 
ғимараттар  үшін  -  жобалаудың  барлық  кезеңдерінде) 

i

  мәнін  анықтау  (біртекті  немесе 

көлденең 

қабаттасқан 

негіздерде) 

есептеулерінде 

жеңілдетілген 

әдістердің 

пайдаланылуымен  шектелуге  болады.  Қосынды  жантаюдың,  айтарлықтай  әртекті 
негіздердегі  анықталуы,  қатарлас  жүктер  мен  көршілес  іргетастардың  әсерін  ескеру 
арқылы, тек есеп әдістерімен орындалады.  

4.8.3.2 Табаны  тікбұрышты  ғимараттардың,  ғимарат  енінің  бойындағы  тік 

жүктеменің ортадан тыс түсуінен пайда болған жантаюы, сүзілулік күштер ескерілмеген, 
біртекті және көлденең қабаттасқан негіз жағдайында:  

а) ғимарат табанының үлкен жағының бағыты бойынша  
 

 

m

m

l

l

l

E

v

l

M

k

tg

i

2

3

1

1









;  

(32) 

  
б) ғимарат табанының кіші жағының бағыты бойынша 
 

 

m

m

b

b

b

E

v

b

M

k

tg

i

2

3

2

1









, 

(33) 

  

мұндағы 

b

l





,

- ғимарат жантаюының бұрыштары;  

2

1

,

k

k

 - Сурет 1 бойынша анықталынатын өлшемсіз еселіктер;  

b

l

M

M

,

- тік бұрышты табанының үлкен және кіші жақтарыны қатарлас тік жазықтықтағы 

төңкеруші әсерлер;  

b

l

,  - ғимарат табанының ұзыңдығы мен ені;  

m

m

E

v

,

- И Қосымшасына сәйкес анықталынатын топырақтың көлденең деформация еселігі 

мен деформация модулі.  

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

38 

 

Сурет 1 - 

1

K

 жіне

2

K

 еселіктерін анықтауға арналған графиктер 

 

4.8.3.3 Ғимараттың,  негіз  табанынан  тыс  қатарлас  жүктен,  жантаюының  анықталуы 

келесі формула бойынша жүргізіледі 

 

 

b

S

S

tg

i

A

B

b









, 

(34) 

  

мүндағы 

B

A

S

S

,

- егер 

b

c

x

A





,

1

и 

c

x

B



,

1

  болса,  К Қосымшасы бойынша анықталынатын 

ғимараттың 



 және 

B

 табан шеттерінің шөгуі (Сурет 2);  

b

- жантаю бойлай өтетін ғимарат табанының өлшемі;  

c

2

- қатарлас жүк жолағының ені.  

Қатарлас  жүкті,  толтырылатын  құрылыс  шұңқырының  пішініне  байланысты 

тікбұрышты, үшбұрышты немесе трапеция тәріздес эпюралармен жуықтатуға болады.

 

4.8.3.4  Таутасты  емес  негідердегі  ғимараттардың  және  көлденең  жүктеме 

қабылдайтын  (мысалы,  сүйеме  қабырғалар,  ГЭС  үймереттері,  қарнақтық  құрылғылар) 
ғимарат элементтерінің көлденең ауытқуларының анықтауын, иленгіштік деформациялар 
аймақтарының  дамуын  ескеретін  есеп  әдістерімен  жүргізеді.  III  және  IV  топтардағы 
ғимараттардың  көлденең  ауытқуларын  Н  Қосымшасының  сілтемелері  бойынша  ( 
көлденең ауытқулар шегі үшін) жеңілдетілген әдістермен анықтауға болады. 

4.8.3.5 Ғимараттың  беріктігімен  және  орнықтылығымен  байланысты,  оның 

қарнақтық  құрылғыларының  және  басқа  элементтерінің  көлденең  ауытқуларының 
есептеулері, топырақ сипаттамалары мен жүктемелер шекті күйлердің бірінші тобына сай 
келетін жағдайларда орындалады.  

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

39 

  

 Сурет 2 – Қатарлас жүктен пайда болған ғимараттың жантаюын анықтауға 

арналған сұлба  

 

4.8.3.6 

t

  уақытына  дейін  тұрақтанбаған  ғимараттардың  көлденең  ауытқуларын 

t

u

 

келесі формуламен анықтайды:  

 

 





crp

crp

crp

crp

t

u

U

u















,

1

2

,

1

,  

(35) 

 
мұндағы 

2

,

1

,

,

U

crp

crp





- (31) формуладағыдай;  

u

- Н Қосымшасы бойынша анықталынатын ғимараттың ауытқу шегі (тұрақтанған).  

4.8.3.7 

lim

75

,

0

u

аспайтын  ғимараттың  шекті  көлденең  ауытқуы 

u

u

,  мұндағы 

lim

u

- 

«ғимарат-негіз» жүйесі, жазық ығысу бойынша шекті тепе-теңдікке жету кезіндегі, келесі 
формуламен анықталынатын, ғимараттың көлденең ауытқуы:  

 

 

2

1

lim,

lim

i

n

pl

pl

u

u























, 

(36) 

 
мұндағы 

pl

u

lim,

- штамптың шекті ауытқуы; 

pl



 - штамп ауданы;  



- ғимарат іргетасының ауданы;  

i

n

- В Қосымшасына сәйкес анықталынатын өлшем.  

 

4.8.4  Сейсмикалық  аудандарда  тұрғызылатын  ғимараттар  негіздерін  жобалау 

ерекшеліктері  

 
4.8.4.1  Сейсмикалылығы  7  баллдан  төмен  аудандарда  негіздерді  сейсмикалық 

әсерлерді  ескермей-ақ  жобалауға  болады.  Сейсмикалылығы  7,  8  және  9  балл  алаңдарда 
тұрғызылатын ғимараттардың негіздері, құрылыс алаңының сейсмикалық микроаудандау 

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

40 

мәліметтерін  қолдану  арқылы,  сейсмикалық  аудандарда  үймереттер  мен  ғимараттарды 
жобалау бойынша талаптарды ескеру арқылы жобаланады. 

4.8.4.2  Сейсмикалық  әсерлерді  ескеру  арқылы  негіздерді  жобалау,  жүктемелердің 

ерекше біріктірілу түріне сай көтеру қабілеті бойынша есептеулер негізінде орындалады. 
Ғимарат  табанының  алдын-ала  өлшемдері  жүктемелердің  негізгі  біріктірілу  түріне  сай 
(сейсмикалық  әсерлерді  ескермей)  деформациялар  бойынша  негізді  есептеу  арқылы 
анықталынады. 

4.8.4.3  Негізді  көтеру  қабілеті  (орнықтылығы)  бойынша  есептеу,  топыраққа 

ғимараттан  берілетін  ортадан  тыс  жүктемелердің  тік  құрамдасының  әсеріне  келесі  шарт 
арқылы орындалады: 

 

 

,

,

c eq

u eq

a

n

N

N









, 

(37) 

 
мұндағы 

a

N

- ерекше біріктірудегі есептік ортадан тыс жүктеменің тік құрамдасы, кН; 

,

u eq

N

-  сейсмикалық  әсерлердің  салдарынан  топырақтың  біржақтық  жоғары  ығысуы 

кезіндегі негіздің шекті кедергі күшінің тік құрамдасы, кН; 

,

c eq



- жұмыс жағдайының сейсмикалық еселігі, сейсмикалық қасиеттер бойынша I, II және 

III санатты топырақтар үшін сәйкесінше 1,0; 0,8; 0,6 деп қабылданады;  

n



- ғимараттың қолданылуы бойынша беріктік еселігі. 

Ғимарат  арқылы  топырақа  берілетін  жүктемелердің  көлденең  құрамдасы  болған 

жағдайда, негіздің ығысуға деген көтеру қабілеті тексеріледі.  Бұл жағдайда ығысу шекті 
кедергі  күшін,  сонымен  қатар,  суға  қаңыққан  сазбалшықтыы  топырақтардың  тура  және 
кері  қысымдарының  шамаларын  анықтау  кезінде,  есептік  сейсмикалылыққа  байланысты 
ішкі үйкеліс бұрышының есептік мәндерінің төменделуі ескеріледі. 

4.8.4.4  Негіздің  көтеру  қабілетін  (орнықтылығын)  тексеру  кезінде,  орнықтылықтың 

жоғалуы,  келесі  мүмкін  болатын  нұсқалар  бойынша  жүретінің  ескереді  (теңәсердің  тік 
және көлденең құрамдастарының арақатынасына, сонымен қатар, ортадан тыс түсу мәніне 
байланысты):  табан  бойынша  жазық  ығысу;  терең  ығысу;  аралас  ығысу  (табан  бөлігі 
бойынша  жазық  ығысу  және  табанның  қалған  бөлігін  құрайтын  бет  бойынша  тереңдік 
ығысу).  Бұл  жағдайда,  ғимараттың  пішіні,  оның  табанының  сипаты,  негіз 
топырақтарының қабаттануы мен қасиеттері ескеріледі. 

4.8.4.5 Жалпы жағдайда негізді көтеру қабілеті (орнықтылығы) бойынша есептеу, ең 

қауіпті  сырғу  бетті  іздестіруге  негізделіп,  ығыстырушы  және  ұстаушы  күштердің  тепе-
теңдігін  қамтамасыз  ететін  шекті  тепе-теңдік  қағида  әдістері  арқылы  орындалады. 
Ығысатын топырақ сілемін қозғалмайтынынан ажырататын мүмкін деген  сырғу беттерін 
дөңгелек цилиндрлік, сынық, логарифмдік спираль және т.б. түрінде қабылдайды. 

4.8.4.6  Мүмкін  деген  сырғу  беттері  топырақ  сілемінде  осалданған  беттермен  толық 

немесе  жартылай  сәйкес  келуі  немесе  осал  топырақ  қабаттарымен  қиылысуы  мүмкін; 
оларды  тандау  барысында  ғимараттың  құрылымдық  ерекшеліктеріне  байланысты 
топырақтың ауытқуларына қойылатын шектеулер ескеріледі. 

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

41 

4.8.4.7 Әр мүмкін деген сырғу беті үшін шекті жүктеме есептелінеді. Бұл жағдайда, 

орнықтылықтың жоғалу кезінде пайда болатын тік, көлденең және аударатын жүктемелер 
құрамдастарының  арасындағы  арақатынас  қолданылады  және  жүктемені  бір  өлшеммен 
сипаттайды. Бұл өлшем күштердің тепе-теңдік (берілген бағыттаушыдағы проекциясында) 
немесе аударатын әсер (берілген бағыттаушыға қатысты) шарты бойынша анықталынады. 
Шекті жүктеме ретінде ең кіші мән қабылданады. 

4.8.4.8  Тепе-теңдікті  анықтау  барысында  қарастырылатын  күштердің  қатарына 

ғимараттан  түсетін  тік,  көлденең  және  аударатын  әсерлі  жүктемелер,  топырақтың 
салмағы,  тандалған  сырғу  беті  бойынша  сүзілу  күштері,  үйкеліс  және  ілініс  күштері, 
топырақ  сілемінің  ығыстырылатын  бөлігіне  түсетін  топырақтың  тура  және  (немесе)  кері 
қысымы да еңгізіледі. 

Сейсмикалық  әсерлерді  ескеретін  жүктемелердің  ерекше  біріктірілуге  деген 

есептеулерінде  ішкі  үйкеліс  бұрышының  есептік  мәні  келесі  шарт  бойынша 
анықталынады: 

 

 

s

I

I









 

, 

(38) 

 
мұндағы 

I



-

 сейсмикалық әсер ескерілмегендегі ішкі үйкеліс бұрышының есептік мәні; 





- есептік сейсмикалылыққа байланысты қабылданады: 7 балл болғанда – 2 тең, 8 балл 

болғанда – 4 тең, 9 балл болғанда – 7° тең болады. 

Негізге түсетін сыртқы жүктемелер теңәсерінің көлбеу бұрышы, келесі шарт арқылы 

анықталынады:  

 

 

h

F

tg

F







, 

(39) 

 
мұндағы

 

h

F

  және 

F



 -  іргетас табаны деңгейіндегі  негізгі  түсетін сыртқы жүктемелердің 

сәйкесінше көлденең және тік құрамдастары, кН. 

4.8.4.9 Ерекше біріктірілу түрінде жүктемелерден екі бағытта  аударатын  әсер пайда 

болғанда негізді көтеру қабілеті бойынша сейсмикалық төзімділікке есептелуі күштердің 
және аударатын күштердің әсеріне әр бағытта жеке-жеке орындалады. 

4.8.4.10 Негіздерді, сейсмикалық әсерлерді ескере, жүктемелердің ерекше біріктірілу 

түріне  есептегенде,  ғимарат  табанының  топырақтан  жартылай  ажыратылуы,  келесі 
шарттардың орындалуы кезінде, мүмкін: 

- төңкеретін күш әсер ететін жазықтықта есептік жүктеменің ортадан тыс түсуі табан 

енінің үштен бір бөлігінен аспағанда; 

-  негіздің  шекті  кедергі  күші,  аударатын  күш  әсер  ететін  бағыттағы  табанының 

өлшемі,  сығылу  аймағының  өлшеміне 





1, 5

2

c

a

b

b

e





  тең  шартты  ғимарат  үшін 

анықталғанда. 

 
 

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

42 

5 ЭНЕРГИЯ ҮНЕМДЕУ ЖӘНЕ ТАБИҒИ ҚОРЛАРДЫ ҰТЫМДЫ 

ПАЙДАЛАНУ 

 
5.1 Энергия тұтынушылықтың азайтылу ережелері 

 
5.1.1  Негіздерді  гидротехникалық  ғимараттар  үшін  энергияны  тиімді  пайдалану 

талаптарын ескере жобалайды. 

5.1.2  Жобалау  барысында  нысандардың  энергия  тиімділігін  жоғарылататын 

талаптарына және басқа да Қазақстан Республикасы бойынша қолданыстағы нормативтік 
құжаттарға сәйкес шаралар кешенін қарастыру қажет. 

5.1.3  Гидротехникалық  ғимараттарды  жобалағанда,  қойылатын  негізгі  талап- 

пайдалану кезіндегі экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету болып табылады.

 

 

5.1.4  Ғимараттар  негіздерінің  жобаларында,  пайдалану  мерзімінде  энергия  мен 

экологиялық  қауіпсіздікті  тиімді  пайдалану  мақсатында  мониторинг  бағдарламасы 
қарастырылады, оның басты мақсаты алдын алу және қорғау шараларын қарастыру үшін 
қажет, қауіпті үрдістер мен құбылыстарды анықтауды қосқандағы ғимараттың құрылысы 
мен  пайдалану  қауіпсіздігін  қамтамасыз  ету  болып  табылады.  Мониторинг 
бағдарламасында  құрылыс  кезеңдеріне,  пайдалануға  беру  және  ғимараттардың  табиғи 
кешенмен  әрекеттестенуінің  тұрақтануына  дейінгі  пайдалану  мерзімдеріне  ерекше  көңіл 
бөлінеді. Қажет болғанда, бағдарлама нақты  жағдайлардың өзгерістеріне байланысты, әр 
кезеңде нақтыланып отырылады.  

5.1.5  Мониторинг  бағдарламасына,  ғимараттың  тобы  мен  оның  конструктивтік 

ерекшеліктеріне 

және 

жобалық 

шешімдердің 

жаңалығына, 

геологиялық, 

гидрогеологиялық, геокриологиялық, сейсмикалық жағдайларына, орнатылу тәсілдері мен 
пайдаланылу талаптарына байланысты болмыстық бақылаулар енеді. Бақылаулармен:  

- ғимараттың және оның негізінің шөгулері, көлденең ауытқулары мен жантаюлары; 
- негіз топырағындағы және топырақтық ғимараттағы температура (қатаң климаттық 

жағдайлардағы  құрылыс  кезінде,  орташа  жылдық  ауа  температурасы  1  °С  төмен 
болғанда);  

- негіздегі және топырақтық ғимараттағы судың пьезометриялық қысымы (депрессия 

бетінің орны);  

- ғимараттың негізі арқылы сүзілетін судың шығыңы;  
-кәріздердегі,  сонымен  қатар,  коллекторлардағы  сүзілген  судың  химиялық  құрамы, 

температурасы мен лайлығы;  

- кәріздік және сүзілуге қарсы құрылғылар жұмысының тиімділігі; 
- ғимарат негізіндегі деформациялар мен кернеулер;  
- ғимарат негізіндегі кеуектілік қысым;  
- негізге түсетін сейсмикалық әсерлер; 

 анықталады.  

Көрсетілген  көрсеткіштер  құралдармен  өлшеу  нәтижелерін  қолдану  арқылы  іске 

асырылады.  Құралдық  бақылауларға  қосымша,  негіз  бен  топырақтық  ғимаратта  пайда 
болатын  жағымсыз  үрдістерді  тез  анықтау  үшін  көзбен  шолып  байқаулары 
қарастырылады. Мониторинг жүйесіндегі болмыстық бақылаулардың құрамы мен көлемі, 
мүмкін деген апаттар мен келеңсіздіктердің даму барысының болжамына сәйкес, сонымен 

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

43 

қатар, төтенше жағдайлардың алдын алу мақсатында, қабылданады.  

 

5.2 Табиғи қорларды ұтымды пайдалану 

 

5.2.1  Гидротехникалық  ғимараттардың  негіздерін  жобалау  барысында  қоршаған 

ортаға  деген  шектік  рауалы  жүктемелер  ескеріледі,  сонымен  қатар,  сенімді  және  тиімді 
қорғаныс  шаралары,  зиянды  қоқыстардан  тазарту,  оларды  жою,  қор  үнемдейтін,  аз 
шығынды және шығынсыз технологиялар мен өндірістер ендірілуі қарастырылады.  

5.2.2  Гидротехникалық  ғимараттарды  жобалау  мемлекеттік  қорлардың,  мысалы:  су, 

жер, биологиялық әр түрлілік, энергетикалық қорлар, ауаның сапасы және басқа да қоғам 
мүдделеріндегі табиғи қорлардың саналы сақталуы енеді. 

 

 

5.3 Қоршаған ортаны қорғау 

  

5.3.1  Гидротехникалық  ғимараттар  негіздерін  жобалау  үшін,  ғимараттардың 

қауіпсіздігін,  сенімділігін,  төзімділігі  мен  үнемділігін  қамтамасыз  ететін  шешімдер, 
сонымен  қатар,  олардың  құрылысының  және  есептік  падалану  мерзімінің  барлық 
кезеңдерінде  қоршаған  ортаны  қорғау  шаралары,  қарастырылады.  Бұл  үшін  жобалау 
кезінде келесі жұмыстар атқарылады:  

-  жобаланатын  ғимараттың,  геологиялық  ортамен  әрекеттестік  аймағындағы 

инженерлік геологиялық жағдайларды бағалау және олардың пайдаланылуы мен құрылыс 
кезеңдеріндегі өзгеруін болжау;  

- ғимараттың орнықтылығы мен негіздің көтеру қабілетін есептеу;  
-  ғимараттың  өз  салмағынан,  су,  топырақ  қысымдарынан,  сейсмикалық  және  т.б 

әсерлерден  туындайтын  және  ғимараттың  құрылысы  мен  пайдалану  кездеріндегі 
топырақтардың  құрылымы  мен  қасиеттерінің  өзгеруі,  соның  ішінде,  топырақтардың 
тондану мен жібуі ескеріліп, «ғимарат-негіз» жүйесінің деформацияларын есептеу; 

-  негіздің  сүзілу  беріктігін,  ғимаратқа  судың  қарсы  қысымы  мен  сүзілу  шығынын, 

сонымен  қатар,  қажет  болғанда  –  негіздің  кернеулік  күйі  өзгергендегі  көлемдік  сүзілу 
күштері мен сүзілу жағдайының өзгеруін есептеу;  

-  ғимараттың  орнықтылығы  мен  негіздің  көтеру  қабілетін,  ғимараттың  және  оның 

негізінің  талап  етілетін  төзімділігін,  сонымен  қатар,  қажет  болғанда  «ғимарат-негіз» 
жүйесінің  кернеулік  деформациялық  күйінің  өзгеруін,  ауытқуларының  азаюын 
қамтамасыз  ететін,  қарсы  қысым  мен  сүзілу  шығынын  төмендететін  инженерлік 
шараларды дайындау;  

-  жағымды  қоршаған  ортаны  сақтауға  немесе  экологиялық  жағдайды  табиғи 

жағдаймен салыстыра жақсартуға бағытталған шараларды дайындау;  

- негіздің сенімділігіне қатысты қауіпсіздік декларация бөлімдерін дайындау. 
5.3.2 Гидротехникалық ғимараттар негіздерін жобалау барысында қоршаған ортаны, 

соның  ішінде,  маңайында  орналасқан  алаңдарды  су  басуы  мен  су  алуынан,  жерасты 
суларын  өндірістік  ағыстармен  ластануынан  қорғау,  сондай-ақ,  жағалаулық  тұтасулары 
мен  су  қоймаларында  жағымсыз  құбылыстарды  (жобалық  емес  толқын,  тірейтін  қысым 
деңгейінен асып кету) туғыза алатын жағалаулық құламалардың шөккінінің және басқа да 
үрдістердің,  сонымен  қатар,  қысым  шебінің  негізгі  ғимараттары  бұзылуының  алдын  алу 

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

44 

инженерлік шаралары қарастырылады.  

5.3.3  Аймақтарды  су  басу  мен  су  алудан,  өндірістік  ағыстар  әсерінен  жерасты 

суларының ластануынан қорғау үшін құрылыстық су төмендету жобаланады.  

5.3.4  Құрылыстық  су  төмендетудің  мақсаты,  құрылыс  шұңқыры  қазылатын  жердегі 

су  тасымалдаушы  топырақтарда,  сонымен  қатар,  құрылыс  шұңқырының  табанынан 
суөтпеспен  бөлінген  су  тасымалдаушы  топырақтардағы  артық  қысымды  түсіру  үшін, 
барлық  құрылыс  кезеңіне,  депрессиялық  құйғышты  туғызып  және  сақтау  болып 
табылады.  

5.3.5  Құрылыстық  су  төмендетуге  құрылыс  өндірісінің  жобасы  құрылады,  оған 

бақылау қызметіне қажетті барлық материалдар енгізіледі:  

а) құрылыстық су төмендету жүйесінің құрылыстық бас жоспары; 
б) гидрогеологиялық және геодезиялық бақылаулар жүргізу бағдарламасы.  
5.3.6 

Гидротехникалық  ғимараттар  негіздерінің  орнықтырылу  жобасының 

экологиялық  негіздемесіне,  ғимаратты  тұрғызу  және  пайдалану  кезеңдерінде,  табиғи 
ортаға  антропогендік  араласудың  рауалы  деңгейінен  асып  кетпеуді  қарастыратын  және 
табиғи  ортаның  сақталуын  қамтамасыз  ететін  табиғатты  сақтау  кешенінің  және 
деструктивтік  үрдістердің  алдын  алу  шаралары  енеді.  Табиғи  күйімен  салыстырғанда 
экологиялық  жағдайдың  жаксаруына  апаратын  (рекреациялық  аймақтарын  құру,  жердің 
құнарлылығын қалпына келтіру және оларды адамның шаруашылық қызметіне қатыстыру 
және т.б.). шаралар қарастырылады. Бұл жағдайда тек негізгі ғимараттар орналасу ауданы 
ғана  емес,  сонымен  қатар,  құрылыс  және  пайдалану  кезеңдеріндегі  су  қоймасы  мен 
төменгі бьефтің әсер ететін аймағы да қарастырылады.  

5.3.7  Құрылыс  кезінде  пайдалынатын  материалдар  (әкелінген  немесе  жергілікті), 

химиялық қосындылар мен реагенттер, материал түрінде және олардың адам мен табиғи 
ортаға  тигізетін  әсерлерінің  нәтижелері  ретінде  санитарлық  және  экологиялық 
сараптамадан өтеді.  

5.3.8 Қоршаған ортаны қорғау бойынша инженерлік шаралар, ғимараттың және оның 

негізінің  құрылысы  мен  пайдалану  кездеріндегі  күйіне  болмыстық  бақылаулар  жүргізу, 
жеке  элементтер  мен  бүкіл  «ғимарат-негіз»  жүйесінің  сенімділігін  жедел  бағалау, 
жүйедегі  ақаулар  мен  зақымдалуларды  дер  кезінде  анықтау,  апаттардың  алдын  алу, 
пайдалану  жағдайларын  жақсарту,  сонымен  қатар,  қабылданған  есептеу  әдістерінің 
дұрыстығын  бағалау  және  оларды  жетілдіру  үшін  бақылаулық-өлшеу  аппаратурасын 
(арғы қарай, БӨА) орнатуды қарастырады. 

5.3.9  Геотехникалық  бақылау,  БӨА  жобасында  қарастырылған  бақылаулық-өлшеу 

аппаратурасының орнатылуын тексереді. БӨА құрамына келесі аспаптар кіреді:  

-  топырақ  сулары  жылдамдығын  және  пайдалану  кезеңіндегі  депрессиялық 

қисықтың орнын анықтауға арналған пьезометрлер;  

-  су  төмендету  әсеріндегі  аймақтарда  орналасқан  аймақтар  мен  ғимараттардың 

мүмкін деген деформацияларын анықтауға арналған реперлер мен маркалар;  

- су төмендету жүйесін пайдалануға қажет басқа да өлшеу құралдары (су шығынын 

өлшеуге арналған науалар, құлама пішінінің өзгерісін өлшеуге арналған үлгілер және т.б.).  

5.3.10  Ғимаратты  пайдалану  және  қоршаған  орта  қауіпсіздігін  қамту  бойынша 

болмыстық бақылаулардың басты мақсаты, ғимараттардың табиғи ортамен әрекеттестену 
үрдістердің  қауіпті  дамуын  анықтау  болып  табылады.  Бақылаулар  кезінде  келесі