СП РК 5.01-103-2013 СВАЙНЫЕ ФУНДАМЕНТЫ (ҚР ЕЖ 5.01-103-2013) - 5

 

61 

мұндағы ζ - 0,7 тең етіп қабылданатын, бүйірлі қысым коэффициенті; 

zg



- суға қаныққан топырақтың ӛз салмағы тудыратын тік кернеулер, кПа; 

1



  және 

1

c

  -  [7]  сәйкес,  суы  сығыла  нығая  қиылу  әдісімен  анықталған  және  тереңдігі 

боынша  орташаланған  ішкі  үйкеліс  бұрышы,  град.  мен  ілініс  күшінің,  кПа  есептік 
мәндері; 

i

h

  -  қаданың  бүйірлі  бетімен  жанасатын  және  сулану  кезінде  отыратын  шӛккіш 

топырақтың

 i

-қабатының қалыңдығы, м. 

6

sl

h

h

 

тереңдіктегі 

i



 

мәні  тұрақты  түрде,  және  6  м-дегі 

i



 

мәніне  тең  етіп, 

қабылданады. 

6.8 Шӛккіштік  бойынша  ІІ  типтегі  топырақтық  жағдайларда,  басатын  жүктемеге 

жұмыс істейтін, қадалы іргетастардың кӛтеру қабілетін: 

- қадалардың жеке сулану жағдайындағы статикалық сынақтар нәтижелері бойынша- 

ұзындығы 

l

  қаданың батыру жүктемесін кӛтеру қабілетінен, ұзындығы 

sl

h

  қаданың жұлу 

жүктемесін кӛтеру қабілетін алу арқылы анықтаған жӛн. 

6.9 Шӛккіштік бойынша ІІ типтегі топырақтарда қадалардың статикалық сынақтары 

міндетті түрде жүргізілуге тиісті.  

6.10 Жауапкершілігі  аса  маңызды  ғимараттар  үшін  және  топырақтық  жағдайлары 

зерттелмеген аудандардағы жаппай салыну кезінде қадаларды, негіздің ұзақ, лықсып шӛгу 
толық  білінгенше,  сулануымен  ӛтетін,  мамандандырылған  ғылыми-зерттеу  ұжымдары 
нақты жағдайларға әзірлеген бағдарлама бойынша сынақтаған жӛн. 

6.11 Егер  қадалардың  бүйірлі  беттерінде  кері  үйкеліс  күштерінің  пайда  болуы 

мүмкін  болса,  онда  қапсырылған  қадалардан  тұратын  қадалы  іргетастың  шӛгуін,  тік 
қадалардың  шеткі  қатарларының  сыртқы  қырларынан 

,

(

4)

mt

II mt

h tg



  қашықтықта  екі 

жанынан  тік  жазықтықтармен  шектелген  шартты  іргетастың  шӛгуі  түрінде  анықталғаны 
жӛн,  мұндағы 

mt

h

–қадалардың  тӛменгі  ұшынан 

sl

h

-тереңдігіне  дейінгі, 

mt

h

  қабаттары 

бойынша қашықтық. 

Жүктемелер  есептелінгенде,  шартты  іргетастың  ӛз  салмағына  кері  үйкеліс  күштері 

қосылуға тиісті.  

6.12 Шӛккіш топырақтардағы қадалы іргетастардың шӛгу әркелкілігінің анықталуы, 

ұймереттер  мен  ғимараттар  конструкцияларын  есептегенде,  салыну  ауданының 
гидрогеологиялық  жағдайларының  болжамды  ӛзгерулерін  және  есептелінетін  іргетасқа 
немесе  бүкіл  ғимаратқа  қарасты  суландыру  кӛзінің  мүмкін  деген,  ең  коласыз  түрі  мен 
орналасуы ескеріле жүргізілуге тиісті. 

6.13 Қадалы  іргетастардың  қолданылуы  судан  қоргау  шараларының  орындалу 

қажеттілігін  жоймайды.  Шӛккіштік  бойынша  ІІ  типтегі  топырақтық  жағдайларда  да 
ұймереттерді  шӛгулік  жіктермен  сырт  пішіні  қарапайым  блоктарға  бӛлу  қарастырылуға 
тиісті.  Кӛтергіш  крандармен  жабдықталған  ӛнеркәсіптік  кәсіпорындарының  ӛндірістік 
ұймереттерінде, сонымен бірге, қадалы іргетастардың есептік шӛгу мәнінің екі еселенген, 
бірақ  топырақтың  ӛз  салмағынан  лықсып  шӛгуінің  жартылай  мәнінен  кем  емес,  мәніне, 
кранасты  жолдарын  түзету  мүмкіндігін  қамтамасыз  ететін  құрылымдық  шаралар 
қарастырылуы керек.  

ҚР ЕЖ 5.01-103-2013 
СП РК 5.01-103-2013 

62 

6.14 Топырақтың  ӛз  салмағынан  лықсып  шӛгуі  30  см  асса,  шӛккіштік  шұңқырдың 

қисықсызықты 

бӛлігінің 

шектеріне 

түсетін 

қадалы 

іргетастардың 

кӛлденең 

ауытқуларының мүмкінділігін ескерген жӛн. 

6.15 ІІ  типтегі  топырақтық  жағдайларда,  қадалы  іргетасқа  түсетін  жуктемені 

анықтағанда, қада ростверкі табанынан жоғары орналасқан, ұймереттің немесі ғимараттың 
топыраққа  тереңдетілген  бӛліктерінің  бүйірлі  беттерінде  пайда  бола  алатын  кері  үйкеліс 
күштері ескерілуге тиісті. 

6.16 Қадалы іргетастар қолданылған кезде топырақтардың, тегістеу үшін 1 м артық 

себілуі, шӛккіш топырақтардан құралған жерлерде, тек арнайы негізделу бойынша рұқсат 
етіледі. 

 

 

7 ІСІНГІШ ТОПЫРАҚТАРДАҒЫ ҚАДАЛЫ ІРГЕТАСТАРДЫ ЖОБАЛАУ 

ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ 

 
7.1 Ісінгіш 

топырақтардағы 

қадалы 

іргетастарды 

жобалағанда, 

ісінбелі 

топырақтардың бүкіл қабатын қадалармен толық кесіп ӛтуді(тӛменгі жактарын ісінбейтін 
топырақтарға  орната)  және  жарым-жартылай  тіліп  ӛтуді  де  (тӛменгі  жактарын  тікелей 
ісінбелі топырақтарға орната) қарастыруға болады. 

7.2 Басатын жүктемеге жұмыс істейтін ісінбелі  топырақтардағы қадалардың кӛтеру 

қабілетін: 

- қадалардың  жеке  сулану  жағдайындағы  статикалық  сынақтаулар  нәтижелері 

бойынша-  ұзындығы 

l

  қаданың  батыру  жүктемесін  кӛтеру  қабілетінен,  ұзындығы 

h

sl

 

қаданың жұлу жүктемесін кӛтеру қабілетін алу арқылы анықтаған жӛн. 

7.3 Ісінгіш  топырақтардағы  қадалардың  кӛтеру  қабілетін  есептегенде  қадалар  мен 

қабыршақ  қадалардың  астындағы 

R

  және  бүйірлі  бетіндегі

  f

i

  ісінбелі  топырақтардың 

есептік  кедергісін,  қадалардың  және  штамп-қадалардың,  ісінбелі  топырақтарды  құрылыс 
алаңында  немесе  жапсарлас  жатқан,  ұқсас  топырақтары  бар  жерлерде  суландыру 
жағдайындағы статикалық сынақтаулар нәтижелері бойынша қабылдау ұсынылады.  

7.4 Ісінгіш  топырақтардағы  қадалардың  кӛтеру  қабілетін  пайдалану  кезіндегі  шекті 

күйлері  бойынша  есептегенде,  топырақтың  ісінуінен  қаданың  кӛтерілуін  анықтау 
есептелуі жүргізілуге тиісті.  

7.5 Алдын  ала  бұрғыланған  бағыттаушы  ұңғымаларға  қағылатын,  кеңейтілмеген 

толтырылатын  қадалардың,  және  де  топырақтардың  ісінетін  зонасын  кесіп  ӛтпейтін 
қабыршақ-қадалардың кӛтерілуін 

,

sw p

h

, м келесі формула бойынша анықтаған жӛн:  

 





,

/

001

,

0

/

,

/

,

,

N

u

h

h

h

h

p

sw

p

sw

sw

p

sw















 

(66) 

 

мұнда 

sw

h

 -ісінбелі топырақ бетінің кӛтерілуі, м; 

/

,

p

sw

h

 - қадалардың астыңғы ұшы деңгейіндегі топырақ қабатының кӛтерілуі (топырақтың 

ісінбелі зонасы тілініп ӛткен жағдайда 

h'

sw

,

p

 = 0); 

 

63 



,



 - 28-кесте бойынша анықталатын коэффициентер, және де 



 топырақ ісіну кезіндегі 

тереңдікке байланысты деформациялардың азаюын сипаттайтын кӛрсеткіш 

α

, ол, ісінетін: 

сармат  -  0,31  м

-1

,  арал  -  0,36  м

-1

,  хвалын  -  0,42  м

-1

  балшықтары  үшін  осы  мәндерде 

қабылданады; 

u

- қада периметрі, м; 

N  

-жүктеме  бойынша  сенімділік  коэффициенті 

sf



  =  1  жағдайда  анықталған,  қадаға 

түсетін есептік жүктеме, кН. 

 

28-кесте 

 - 

α мәндеріндегі Ω –коэффициенті 

 

Қаданың батырылу 

тереңдігі, м 

 



 мәндеріндегі Ω -коэффициенті м

-1

 

Ω-коэффициенті, 

м

2

/кН 

0,2 

0,3 

0,4 

0,5 

0,6 

3 

0,72 

0,62 

0,53 

0,46 

0,40 

- 

4 

0,64 

0,53 

0,44 

0,36 

0,31 

1,5 

5 

0,59 

0,46 

0,36 

0,29 

0,24 

1,1 

6 

0,53 

0,40 

0,31 

0,24 

0,19 

0,7 

7 
8 

0,48 
0,44 

0,35 
0,31 

0,26 
0,22 

0,20 
0,17 

0,15 
0,13 

0,5 
0,4 

9 

0,40 

0,27 

0,19 

0,14 

0,11 

0,3 

10 

0,37 

0,24 

0,17 

0,12 

0,09 

0,2 

11 

0,34 

0,21 

0,15 

0,10 

0,08 

0,2 

12 

0,31 

0,19 

0,13 

0,09 

0,07 

0,1 

 
7.6 Ісінгіш топырақтардағы қадалы іргетастарды жобалағанда, ростверктің астыңғы 

жазықтығы  мен  топырақ  бетінің  арасында,  топырақтың  ісіну  кезіндегі  ең  жоғары 
кӛтерілуінен кем емес саңлау қарастырылуға тиісті.  

Ісінгіш  топырақ  қабатының  қалыңдығы  12  м  аспаса,  ростверкті  тікелей  топыраққа 

орнатуға болады. 

 

8 КЕН ӚНДІРІЛУ ЖЕРЛЕРІНДЕГІ ҚАДАЛЫ IРГЕТАСТАРДЫ ЖОБАЛАУДЫҢ 

ЕРЕКШЕЛIКТЕРI 

 

8.1 Кен ӛндірілетін аймақтарда қадалы iргестарды жобалау кезiнде, осы ережелердің 

талаптарынан  басқа  нормативтік  құжаттар  талаптары  да  сақталуы  тиiс;  бұл  жағдайда 
инженерлiк  iзденiстердiң  деректерiмен  қатар  қадалы  iргетастарды  жобалау  үшiн,  таулы-
геологиялық iзденiстердiң және жер бетiнің күтiлетiн деформациялары туралы мәлiметтер 
пайдалануы тиiс.  

8.2 Кен  ӛндірілетін  аймақтардағы  қадалы  iргетастарды  жобалауға  берiлген 

тапсырысты,  маркшейдерлiк  есептiң  нәтижелерi  бойынша  алынған,  құрылыс 
бӛлiмшелерiндегi  жер  бетiнің  күтiлетiнең  жоғары  деформациялары  туралы  мәлiметтер, 
соның  iшiнде  отыруы,  еңкеюі,  созылуы  немесе  сығылудың  салыстырмалы  кӛлденең 
деформациялары, жер бетiнiң қисықтық радиусы, кемердiң биiктiгi болуы тиiс.  

ҚР ЕЖ 5.01-103-2013 
СП РК 5.01-103-2013 

64 

8.3 Кен ӛндірілетін аймақтарда тұрғызылатын ғимараттар мен үймереттердің қадалы 

iргетастарын  есептеудi,  шектi  күйлерi  бойынша,  кен  ӛндіру  кезiндегi  негiздердiң 
деформацияланатын  жағының  әсерiн  есепке  ала  отырып,  белгiленетiн  жүктемелердiң 
ерекше бірлесуіне жүргiзiлуi тиiс.  

8.4 Қада  бастарының  ростверкпен  түйiсуі  сипатына  және  кен  ӛндіру  салдарынан 

кӛлденең деформациялардың даму үрдісі негiздегi топырақпен iргетастың әрекеттестiгiне 
байланысты қадалы iргетастардың келесi сұлбалары қабылданады:  

а) қатқыл  -  қада  арматурасының  сырықтарын  қарнақтау  жолымен,  қада  бастарын 

ростверк iшiнде қатқыл бекiту кезiнде немесе қада бастарын ростверк iшiнде бекiткенде; 

б) икемдi  -  қадалардың  бастарын  ростверктiң  iшiне  5-10  см  бекiту  жолымен 

орындалған немесе сырғанау жiгi арқылы түйiндескен қадалардың ростверкпен шартты  - 
топсалы түйiсуі кезiнде. 

8.5 Кен  ӛндірілген  аймақтарда  қадалы  iргетастарды  және  олардың  негiздерiн 

есептеу:  

а) аймақ  топырақтарының  физикалық-механикалық  қасиеттерiнiң,  кен  ӛндіру 

салдарынан ӛзгеруi; 

б) кӛлбеуліктен,  қисаюдан  және  жер  бетiнде  кемерлер  пайда  болуынан  болған  тік 

жүктемелердiң жеке қадаларға қайта бӛлiнуi; 

в) топырақ  негiзiнiң  салыстырмалы  кӛлденең  деформацияларынан  пайда  болған 

кӛлденең жазықтықтағы қосымша жүктемелері; 

ескеріле жүргiзілуге тиiсті.  
8.6 Батыратын  жүктемелерге  жұмыс  iстейтiн  қадалардың  барлық  түрлерiнiң 

топырақтың  негiздерi  бойынша 

F

cr

,  кН  кӛтеру  қабiлетiн  мына  формула  бойнша  анықтау 

керек:  

 

d

cr

cr

F

F







 

 

(67) 

 

мұнда 

cr



—

 топырақтардың физикалық-механикалық қасиеттерiнiң ӛзгеруiн және аланды 

ӛңдеу  кезiндегi  тік  жүктемелердiң  қайта  бӛлiнуi  ескерiлетiн  жұмыс  жағдайының 
коэффициенті. Кез келген ғимараттар мен үймереттердің iргетастарындағы қада - тiректер 
үшiн 

cr



=1; икемдi ғимараттар мен үймереттердің (мысалы, топсалы тiреуiмен бiрқабатты 

қаңқа)  iргестастарындағы  қапсырылған  қадалар  үшiн 

cr



=0,9;  қатқыл  ғимараттар  мен 

үймереттердің  (мысалы  қатқыл  түйiнделумен  кӛпқабатты  қаңқасыз  ғимараттар,  сүрлеу 
ғимараты) iргетастарындағы қапсырылған қадалар үшiн 

cr



=

 1,1; 

d

F

  —

  қадаларды  динамикалық  және  статикалық  жүктемелермен  сынақтау  нәтижелерi 

бойынша анықталған қадалардың кӛтеру қабiлетi кН. 

 

Ескертпе  -  Құламалары  тік  қабаттар  жағдайында  салыстырмалы  кӛлденең  деформациялардың,  ε

h

 

мм/м, мәнiне тәуелдi қосымша коэффициенті 



cr

 

= 1/(1+100 ε

h

) ескерiлуi керек. 

 

 

65 

8.7  Ғимараттар  мен  үймереттердің  қатқыл  құрылымдық  сұлбаларындағы  қадаларға 

және қабыршақ қадаларға қосымша тік жүктемелердi 





N

, кӛлбеуліктен, қисаюынан жер 

бетiнде кемерлердің пайда болуынан, сонымен қатар:  

а) қапсырылған  қадалардан  тұратын  қадалы  iргетастардың  және  олардың  негiзi 

табиғи негiздегi шартты iргетаспен ауыстырылған жағдайдағы; 

б) шартты  iргетастың  негiзi  ғимараттардың  (үймереттердің)  ұзындығы  бойынша, 

тұрақты сызықты деформацияланатын етiп немесе iшiнде топырақтың деформация модулi 
және  тӛсем  коэффициенті  бар  бӛлiкке  бӛлiп  қабылдаған  жағдайдағы,  топырақ  негiзiнiң 
кӛлденең  деформацияларынан  пайда  болатын  қаданың  тік  ауытқуларын,  есептiк 
мәндерiне байланысты, анықтау керек. 

Қосымша  тік  жүктемелердi  анықтау,  ғимараттардың  бойлық  және  кӛлденең 

бағыттарға қатысты жүргiзiледi. 

8.8 Кен  ӛндірілетін  аймақтарда  орнатылатын  қадалы  iргетастарды  есептеуде, 

қаданың  жобадағы  жағдайына  қатыстылығы  бойынша,  топырақ  негiзiнiң  кӛлденең 
жылжуының  әсерінен  қадаларда,  олардың  иiлуге  жұмыс  iстеуiнiң  салдарынан  пайда 
болатын күштердi ескеру керек.  

8.9 Кен  ӛндірілу  кезiндегi  топырақтың  кӛлденең  есептiк  ауытқуы  мына  формула 

бойынша анықтау керек: 

 

x

u

h

c

f

cr















 

,

   

(68) 

 

мұндағы 

c

f





,

—  жүктеме  бойынша  сенiмдiлiк  және  салыстырмалы  кӛлденең 

деформацияға арналған жұмыс жағдайының коэффициенті;  

h



-  маркшейдерлiк  есептiң  нәтижелерi  бойынша  анықталатын  салыстырмалы  кӛлденең 

деформациясынан күтiлетiн мәнi, мм/м;  

x

  -  қаданың  қарастырылатын  бағытынан,  ғимараттың  (бӛлiктiң)  бүкiл  ұзындығында 

орнатылған  ростверктерi  бар  ғимараттың  (үймереттің)  ортасына  дейiнгi  немесе  жеке 
бағандардың  астына  орнатылатын  ростверктерi  бар  қаңқалы  ғимараттың  (бӛлiктiң) 
қатқылдық блогына дейiнгi ара қашықтық, м. 

8.10 Кен  ӛндірілетін  аймақтарда  тұрғызылатын  ғимараттар  мен  үймереттердің 

қадалыiргетастарын жер бетiнiң деформациясының нәтижесiнде қадаларда пайда болатын 
күштердiң  ең  аз  мӛлшерiнiң  ростверкке  берiлу  қажеттiлiгiнiң  шарттарына  байланысты 
жобалау керек.  

Бұл талаптардың орындалуы үшiн жобаларда: 
а) топырақ негiзiнiң кӛлденең ығысуының әсерін азайту үшiн ғимараттарды немесе 

үймеретерді бӛлiктерге бӛлуге; 

б) қатқыл  құрылымдық  сұлбадағы  ғимараттар  мен  үймереттер  үшiн,  негiздiң 

қисаюынан  тік  жазықтықтағы  қосымша  пайда  болатын  күштердi  азайту  үшiн,  негiзiнен 
қапсырылған қадаларды қолдануды; 

в) қатқылдығы  тӛмен  қадаларды  мысалы,  призмалық,  кӛлденең  қималары  шаршы 

түрiндегi  немесе  тiк  бұрышты,  соның  iшiнде  қималары  тiк  бұрышты  қадаларды  ғимарат 
бӛлiгiнiң бойлық бағытында кiшi жағымен орналастыру керек; 

г) қадалардың ростверкпен түйiсуінің икемдi құрылымын; 

ҚР ЕЖ 5.01-103-2013 
СП РК 5.01-103-2013 

66 

д)  домкраттың  кӛмегiмен  немесе  басқа  да  түзетуші  құрылғылармен  ғимараттарды 

түзетуді қарастыру керек. 

Ғимараттарды  немесе  үймереттерді  бӛлiктерге  бӛлу  кезiнде,  ростверктердiң 

арасында  ӛлшемдерi  нормативтік  құжаттар  талаптарына  сәйкес  ғимараттар  мен 
үймереттердің  тӛменгi  құрылымындағыдай  анықталатын  саңылаулар  (деформациялық 
жiктер) қарастырылуы керек. 

8.11 Қадалы  iргетастарды  негiзiнен  I  —  IV  топтардағы  аймақтарда  қолдану  керек, 

соның iшiнде: 

а) қапсырылған  қадалармен  -  I  —  IV  топтардағы  аймақтарда  ғимараттар  мен 

үймереттер құрылымының кез келген түрi үшiн;  

б) тiрек қадалармен - III және IV топтардағы аймақтарда негiзiнiң қисаюы кезiндегi 

ғимараттың  икемдi  құрылымдық  сұлбасымен  жобаланатын  ғимараттар  мен  үймереттер 
үшiн,  ал  IV  топтар  үшiн  -  қатқыл  құрылымдық  сұлбамен  жобаланатын  ғимараттар  мен 
үймереттер үшiн.  

 

Ескертпелер 
1  Кен  ӛндірілетін  аймақтардың  топтарға  бӛлiнуi

 

нормативтік  құжаттар  талаптарына

 

сәйкес 

қабылданған. 

2  Диаметрi  600  мм-н  үлкен  қабыршақ  қадаларының,  құйма  және  бұрғылы  қадалардың  және  қатқыл 

қадалардың басқа түрлерiн, ростверкпен сырғу жiгi арқылы түйiндескен қадалы iргетастарда ғана қолдануға 
болады. 

3 Кен ӛндірілетін аймақтардағы қаданың топыраққа тереңдетiлуi, қадалардың таутасты топырақтарға 

тiрелу жағдайын қоспағанда, 4 м-н кем болмауға тиiсті. 

 
8.12 Кемерлердің  пайда  болуы  мүмкiн  Iк  —  IVк  топтардағы  кен  ӛндірілетін 

аймақтарда,  сонымен  қатар  геологиялық  бұзылулар  болған  аймақтарда  қадалы 
iргетастарды қолдануға арнайы негiздеме болғанда ғана рұқсат етiледi.  

8.13 Қаданың  ростверкпен  түйiсуі  құрылымы  топырақ  негiзiнiң  күтiлетiн  кӛлденең 

ауытқуының  мәндерiне  байланысты  тағайындалуы  тиiс,  мұндағы  қадаларға  арналған 
кӛлденең  ауытқудың  шектi  мәндерi  ростверкпен  қатқыл  түйiндесу  кезiнде  -  2  см-ден, 
икемдi, шартты топсалы түйiндесу кезiнде - 5 см-ден; сырғу жiгi арқылы түйiскен кезiнде 
- 8 см -ден аспауға тиiсті.  

 

Ескертпе  -  Топырақ  негiзiнiң  кӛлденең  ауытқу  әсерiнен  қадаларда  және  ростверкте  пайда  болатын 

күштердiң  мәндерiн  тӛмендету  үшiн,  тұтастай  алған  ғитмараттың  (үймереттің)  қадалы  iргетастарының 
кеңiстiктегi орнықтылығын қамтамасыз ету үшiн, қада алаңының топырақтың шамалы ауытқулары (2-см-ге 
дейiн) әсер ететiн аймағындағы қадалардың қатты түйiндесуiн, ал қалғандарында икемдi (топсамен немесе 
сырғу жiктерi арқылы) түйiндесуiн қарастыру керек. 

 

8.14 Қада  ростверктерi,  ортадан  тыс  созылуға  және  сығылуға,  сонымен  қатар, 

топырақта  кен  ӛндіру  кезiнде,  деформацияланатын  негiздің  бүйiрлі  қысымынан  болған 
қадалардың кӛлденең кері әсерінен және аударушы күштен бұралуға есептелуге тиісті. 

8.15 Биiк ростверкті қадалы iргетастарды қолдану кезiнде, топырақ бетiне жасалатын 

бетон едендi немесе басқа қатты құрылымдарды қаданың бүкiл периметрi бойынша енi 8 
см-ден  кем  емес,  қатты  құрылымдардың  бүкiл  қалыңдығында  саңылау  қарастырылуы 

 

67 

керек.  Саңылауды  топырақ  негiзiнiң  кӛлденең  жылжуының  әсерi  кезiндегi  қадалар  үшiн 
қатты тiрек құрамайтын, иленгіш немесе серпiмдi материалдармен толтыру керек.  
 

9 ҚАДАЛЫ ІРГЕТАСТАРДЫ ОРНАТУ КЕЗІНДЕГІ ҚҦРЫЛЫСТЫҚ БАҚЫЛАУ 

 
9.1 Қадаларды орнату жұмыстарды ӛндіру жобасына сәйкес жұргізіледі.  
9.2 Бұл жобаға келесі мәліметтерден енеді: 
- қадалардың түрі; 
- әр қаданың, орналасу рауалары ескерілгендегі, орналастырылуы мен еңкеюі; 
- қадалардың кӛлденең қимасы; 
- толтырылмалы қадалар үшін болат салымдар туралы мәліметтер; 
- қадалардың ұзыңдығы; 
- қадалардың саны; 
- қаданың қажетті кӛтеру қабілеті; 
- қада  ӛкшесінің  белгісі  (реперға  немесе  орнату  орнына  жақын  жерге  қарасты) 

немесе қағу кезінде берілетін кедергі; 

- қаданы орнату кезіндегі жұмыстар реті; 
- белгілі бӛгеттер; 
- қадалық жұмыстарды орындау кезіндегі басқа да шектеулер. 
9.3 Барлық  қадалардың  орнатылуы  жұмыс  ӛндірушісінің  бақылауымен  ӛтетіндігін 

және жұмыстардың орындалуы туралы жазбалар жүргізілетінін ескерту қажет.  

9.4 Әр  қада  туралы  жазбаларға,  сәйкес  стандарттарда,  жұмыстар  орындалуына 

байланысты келтірілген, құрылыстың барлық сұрақтары енуге тиісті, нақтырақ айтқанда: 

- қадалар саны; 
- қадаларды орнатуға арналған жабдықтар; 
- қадалардың кӛлденең қимасы мен ұзыңдығы; 
- орнату уақыты мен күні (орнату үрдісіндегі үзілістерді қоса); 
-  бетон  қоспасының  құрамы,  қолданылған  бетон  кӛлемі  мен  орнату  орнына  қаданы 

құю әдісі; 

-  тығыздығы,  pH,  Марш  бойынша  тұтқырлығы  және  бентонитті  ерітіндіні  қолдану 

кезінде, ондағы ұсақ бӛлшектердің құрамы; 

- шнек кӛмегі арқылы орнатылатын қадалар үшін немесе басқа бұрғылы инъекциялық 

қадалар  үшін,  —  цементтік  ерітіндінің  кӛлемі  мен  қысымы  немесе  ішкі  және  сыртқы 
диамертлер, шнек қадамы және бір айналым кезінде топыраққа батырылуы; 

- қағылмалы және басқа ыгыстырылмалы қадалар үшін —ӛлшенген ауытқу кедергісі 

туралы  мәліметтер,  мысалы,  балғаның  салмағы,  жүрісі  мен  қуаттылығы,  соққылардың 
жиілігі мен ақырғы 0,25 м батырылуындағы соққылар саны; 

- дірілдеткіштердің қуаттылығы (егер олар пайдаланылса); 
- бұрғы қозғалтқышы үшін бұраушы күш(егер олар пайдаланылса); 
-  бұрғымалы  қадалар  үшін  —  бұрғылау  орнында  жатқан  қабаттар,  қада  ӛкшесінде 

жатқан негіздің жағдайы, егер ұңгыма түбінде шлам жиналатын болса; 

- қаданы орнату кезінде пайда болуы мүмкін мәселелер; 
- орналасу жері мен бағытынан ауытқу, орындалатын белгілер.  

ҚР ЕЖ 5.01-103-2013 
СП РК 5.01-103-2013 

68 

9.5

 

Жұмыстардың  аяқталғанына  бес  жыл  болған  сон,  әр  қадаға  қатысты  ӛзгерістер 

мен  ахуалдар  есепке  алынуға  тиісті.  Қаданы  орнату  бойынша  жұмыстар  аяқталғаннан 
кейін,

 

жобалық құжаттарға орындау құжаты қосылуы тиіс. 

9.6 Егер  жергілікті  бақылау  немесе  есеп  беру  құжаттарын  қарастыру  кезінде 

орнатылған  қадалардың  сапасына  күмән  туса,  қадалардың  жағдайын  анықтау  және 
күмәндарды жою бойынша шаралар қолдану мақсатында, қосымша зерттеулер жүргізілуі 
керек.  Бұл  зерттеулер  құрамына,  қадаға  статикалық  жүктемелердің  түсірілуін,  немесе 
оның жалпы бүтіндігін тексеру, немесе ол ауытқып кетсе, күмәнданған қаданы, қоршаған 
негіз топырағын қоса зерттеп, қайта қағу жұмыстары енеді. 

9.7 Орнату  жұмыстары  кезінде  қада  сапасын  бақылау  мүмкін  болмаған  жағдайда, 

қада діңін тұтастыққа сынақтау керек. 

9.8 Маңызды  ақаулары бар немесе орнатылу  кезінде қоршаған топырақ беріктігінің 

тӛмендеуін  туғызған  қадалар  сапасының  жалпы  бағалануына,  шағын  деформациялар 
туғызатын қада тұтастығын тексеретін динамикалық сынақтау енуі мүмкін. Динамикалық 
сынақтау  кезінде  бетонның  сапасы  немесе  бетонның  қорғаушы  қабатының  жеткіліксіз 
қалыңдығы сияқты елеулі ақауларды табу мүмкін емес, бұл ақаулардың әрбіреуі қаданың 
ұзақ  уақыт  жұмыс  істеуіне  әсер  етеді,  сондықтан,  жұмыстарды  орындау  кезінде  басқа— 
дыбыс, діріл немесе сынамалар арқылы арнайы заманауи сынақтаулар жүргізу керек.  

 

10 ЭНЕРГИЯ ҤНЕМДЕУ ЖӘНЕ ТАБИҒИ РЕСУРСТАРДЫ ҦТЫМДЫ 

ПАЙДАЛАНУ 

 

10.1 Энергия тҧтынуды қысқарту 

 

10.1.1 Пайдаланушылық  электр  шығындарын  тӛмендету  мақсатында,  үймереттің 

кӛлемдік-жоспарлау  шешімдерін,  сыртқы  кӛрініс  беттері  ауданының,  ішіндегі  кӛлемге 
деген қатынасына тең, жинақтылық кӛрсеткішінің ең тӛменгі мәнімен қабылдау орынды.  

10.1.2 Үймереттердің  энергия  тиімділігін  арттырудың  ұсынылатын  техникалық 

құралдары: 

а) энергияның балама кӛздерін пайдалану; 
б) жылу сорғыларын қолдану; 
в) жылыту жүйелерінің температурасын тӛмендету; 
г) қасбеттер мен тӛбелердің жақсартылған жылуоқшаулауы; 
д) желдету  жүйелері  мен  таратқыш  сорғылардың  жұмысын  орталықтандырылған 

түрде жүргізу; 

е) артық технологиялық жылуды пайдалану. 
10.1.3 Үймереттердің энергия тиімділігін арттыру мақсатында: 
а) үймереттің 

күн 

шығысына 

қарай, 

тиімді 

орналасуы, 

үй-жайлардың 

пайдаланылуына  қарай  бӛлінуі,  соның  ішінде,  микроклиматтың  температуралық-
ылғалдық ӛлшемдері бойынша; 

б) жаңа  бірегей  шешімдер  негізінде,  үймереттердің  кӛлемдері  мен  аудандарының 

меншікті үлесін азайту; 

в) қоршағыш  құрылымдар  ауданын  қысқартуға  мүмкіндік  беретін,  кейінірек 

 

69 

блоктандырылатынын ескере үймереттерді модульдардан құрастыру; 

г) күн  шығысына  байланысты  орнатылуына  қарай,  жарықты  ӛткізетін  және 

ӛткізбейтін қоршаулардың арақатынастарын үйлестіру; 

д) кӛпқабатты  қоршағыш  құрылымдардың  және  полимерлік  жарық  ӛткізетін 

қоршаулардың жаңа түрлерін табу (желдетілетін, гелиобайланысты, реттелетін және т.б.); 

е) кӛтергіш құрылымдарды заманауи энергия үнемдеу машиналық технологиясының 

негізінде әзірлеу. 

10.1.4 Артық  жылуды,  суық  аймақтарды,  жерлерді  жылыту  үшін  пайдалануға 

болады  (тікелей  пайдалану,  утилизаторларды  орнату,  жылусорғыларының  кӛмегімен 
оазистер жасау).  

10.1.5 Жылдың  суық  кезеңдеріндегі  жылындырылынуы  жеткіліксіз  ӛндірістік 

үймереттердегі  жылу  шығындарының  қысқартылуы  инфрақызыл  газбен  нақты  жерлерді 
жылыту,  жергілікті  жылытуды  бүркеу  жасау  кӛмегімен  және  т.б.  жүзеге  асырылуы 
мүмкін.  

Инфрақызыл  сәуле  шашу  жүйесі,  бӛлменің  биіктігі  бойынша  температураны 

біркелкі  таратады,  сонымен  қатар,  оны  қолданғанда,  ауа  температурасын  нормативтік 
мәнінен 4 °С - 5 °С тӛмен ұстауға болады. Ауаны жергілікті ӛзгерту және рециркуляция, 
сондай-ақ, қабылдағыш қымтаулар кӛмегімен ауа алмасуының қысқартылуы мүмкін.  

10.1.6 Ауа алмасуына жоғары талаптар қоятын ӛндірістер үшін (1,5-есе және одан да 

жоғары) ауа рекуператорларын пайдалануға болады.  

 

 

10.2 Табиғи ресурстарды тиімді пайдалану  

 

10.2.1 Қала  және  қала  маңындағы  аймақтардың  құрылыстары  мен  жоспарлау 

жобаларында,  табиғи  құнды  ландшафттарды  тиімді  пайдалану  және  оларды  қорғау, 
ландшафттық-рекреациялық  тӛңіректерді  белгілеу,  олардың  тұрақтылығына  сәйкес 
ландшафтқа  рекреациялық  жүктемелерді  шектеу,  ерекше  қорғалатын  аймақтардың– 
мемлекеттік  қорықтар  және  қаумалдар,  табиғи  ұлттық  бақтар,  ботаникалық  және 
дендрологиялық бау-бақшалар, сондай-ақ, табиғат  - ормандық,  сулық және геологиялық, 
ескерткіштерінің, күйлік талаптарын сақтау шаралары қарастырылуға тиісті.

 

10.2.2 Экономикалық  тұрғыда,  экологиялық  талаптарға,  сондай-ақ  табиғи  су 

қорларының  шектелуіне  байланысты,  ӛнеркәсіптік  кәсіпорындарында  техникалық  сумен 
қамту  жүйелерінің  айналымдық  түрін  пайдалану  керек.  Техникалық  сумен  қамтудың 
айналымдық жүйелерінде су бірнеше қайта пайдаланылады.  

10.2.3  Пайдалану  кезінде  су  сапасының  ӛзгеруіне  байланысты,  айналымдық  сумен 

қамту келесі түрлерге бӛлінеді: 

- пайдаланғанда тек қыздырылатын суға арналған «таза циклдар»; 
- тек ластанатын суға арналған «лас циклдар»; 
- пайдаланғанда қыздырылатын және ластанатын суға арналған «аралас циклдар». 
10.2.4  Ормансыз  және  аз  орманды  аудандарда  орналасқан  қалалық  және  ауылдық 

елді мекендердің маңында желден қорғайтын және жаға бекітетін орман жолақтарын құру, 
баурайларды, жыралар мен сайларды кӛгалдандыру қарастырылғаны дұрыс. 

 

10.2.5 Құрылыстық 

жұмыстарды  орындағанда,  табиғи  ресурстарды  тиімді 

шығындаудың келесі бағыттарын қарастырған жӛн:

 

ҚР ЕЖ 5.01-103-2013 
СП РК 5.01-103-2013 

70 

- қолданыстағы  нормативтерге  сәйкес,  үнемі,  уақытша  және  бір  реттік  пайдалану 

үшін  берілетін  жер  аудандарын  қысқарту;  ауыл  шаруашылығында  пайдаланылатын 
жерлерді, әсіресе шабындық алқаптартарды және ӛзендер бойындағы ормандық су қорғау 
жолақтарын; балық шаруашылығы су қоймаларына тікелей жақын жатқан басқа жерлерді, 
барынша сақтау; 

- ғимараттарда  табиғи  ресурстардың  пайдаланылу  кӛлемін  азайту  (топырақ, 

минералдық материалдар, орман, беткі топырақ және т.б.); 

- уақытша  және  бір  реттік  пайдалануға,  рекультивацияға  берілген  жерлердегі 

топырақтың құнарлы қабатын сақтау; барлық жануарлар мен балықтардың ұдайы ӛндірісі 
мен ӛмір сүру орталарын қалпына келтіру; 

- табиғи 

жағдайларды  ӛзгертетін  жағымсыз  гео  және  гидродинамикалық 

құбылыстардың (эрозия, құрғату, батпақтану, кӛшкіндер және т.б.) туындау мүмкіндігін, 
сондай-ақ  жұмыстарды  орындау  салдарынан  табиғи  су  қоймаларының  гидрологиялық 
және биологиялық күйлерінің ӛзгеруін болдырмау [1]. 

 

10.3 Қҧрылыста және жобаларда ескерілетін экологиялық талаптар  

 
10.3.1 Негіздерді, іргетастарды және жерасты ғимараттарын жобалауда, зиянды және 

жайсыз  экологиялық  және  олармен  байланысты  әлеуметтік,  экономикалық  және  басқа 
жағымсыз  салдарды  болдырмау,  барынша  азайту  немесе  жою  мақсаты  бар  талаптар 
орындалуға тиісті. 

10.3.2 Құрылыста  және  жобалауда  ескерілетін  экологиялық  талаптар  нормативтік 

құжаттар  талаптарына  сәйкес  орындалатын  инженерлік-экологиялық  ізденістер 
нәтижелеріне  негізделеді.  Осы  ізденістер  кезінде,  құрылыс  ауданындағы  қоршаған 
ортаның  қазіргі  жағдайы  бағаланады  және  құрылыс  нысанының  қоршаған  ортаға  деген 
әсеріне болжам жасалады (ҚОӘБ) 

10.3.3 Негіздерді, 

іргетастарды  және  жерасты  ғимараттарды,  инженерлік-

экологиялық  ізденістер  нәтижелерін  ескере  жобалау  және  орнату  кездерінде,  құрылыс 
нысандары  мен  адамдарды,  орын  алған,  жағымсыз  әсерлерден  қорғайтын  және 
экологиялық  жағдайды  нашарлатпайтын  жобалық  шешімдер  таңдап,  тиісті  шаралар 
қабылдау керек.  

Жоба нұсқаларын таңдағанда экологиялық мәселелерді шешу ретін ескерген жӛн. 
10.3.4 Болжамды  құрылыс  аймағында  (алаңында)  ҚОӘБ  орындауда  анықталған, 

қоршаған ортаны ластайтын келесі себептердің кӛріну мүмкіндігін ескерген жӛн: 

- топырақтың  және  жердің  органикалық,  радиоактивтік  және  уытты-химиялық 

заттармен ластануы; 

- органикалық  және  органикалық  емес  заттармен  және  ауыр  металдармен  беттік 

және жерасты суларының ластануы; 

- жер бетіндегі радон ағынының болуы; 
-  құрылыс  қоқыстары  және  тұрмыстық  қалдықтарының  бұрынғы  үйінділерінен  әр 

түрлі газдардың (метан, сутегі, кӛміртектер және басқа уытты газдардың) шығуы. 

10.3.5 Қоршаған  ортаның  ластануы  нормативтік  деңгейлерінен  асқанда,  келеңсіз 

салдарды жою немесе азайту үшін, тиісті шараларды қарастырған жӛн: 

 

71 

- химиялық,  термиялық  немесе  биологиялық  әдіспен  ластанған  топырақтарды 

тазалау немесе алаң аумағынан сырып алып, келісілген орындарға кӛму; 

- үймереттердің радонға қарсы қорғауын орнату (түрлі желдету әдістерін қолдану); 
- желдетілетін еденасты, газды ұстауға арналған әр түрлі кедергілерді (қалқандарды) 

құру; 

- құрылыс  нысанына,  ластанған  беттік  және  жерасты  суларынан  су  басу  қауіпі 

тӛнгенде,  қорғау  ғимараттарын  (дамбаларды,  кемерлерді,  судан  қорғау  қабырғаларын, 
сүзілуге қарсы бүркеулерді және т.б.) орнату. 

10.3.6  Ғимараттардың  тұрғызылу  және  пайдаланылу  кездеріндегі,  қоршаған  ортаға 

деген кері әсері келесі жайттардан кӛрінілуі мүмкін: 

- жердің,  топырақтардың  және  жерасты  суларының,  қалыпты  пайдалану  және 

апаттың  күйлеріндегі,  сондай-ақ,  негіз  топырақтарының  техникалық  мелиорациясы 
нәтижесінде (химиялық бекіту, цементтеу, тоңдандыру және т.б.) химиялық ластануы; 

- жерасты  суларының  күйі  мен  деңгейінің  ӛзгеруі,  молықтыратын  және  азайтатын 

жағдайлардың  ӛзгеруімен,  деңгейінің  кӛтерілу  немесе  тӛмендеуімен  анықталады. 
Барраждық  әсердің  нәтижесінде  және  техногендік  молығу  салдарынан  жерасты  сулары 
деңгейінің  кӛтерілуі,  аймақты,  соның  ішінде,  ғимараттар  жертӛлелерін  су  басу  себебі 
болуы  мүмкін.  Құрылыстық  су  тарту  және  дренаж  салдарынан,  жерасты  сулары 
деңгейінің  тӛмендеуі,  жердің  отыруына  және  тұрған  құрылыстардың  қауіпті 
деформацияларына апаратын топырақтың суффозия және тығыздалу себебі болуы мүмкін; 

- карст,  суффозия,  шӛккіндер  және  басқалары  сияқты  қауіпті  геологиялық  және 

инженерлік-геологиялық  үрдістердің  күшейуі  жердің  опырылуын  және  ғимараттардың 
деформацияларын тудыруы мүмкін; 

- қадалар 

немесе  шпунттар  қағылғандағы,  негіз  топырақтары  тапталып 

тығыздалғандағы  және  басқа  да  дірілдік,  динамикалық  және  шулық  әсерлер,  жақын 
орналасқан ғимараттардың деформацияларына әкелуі,  суффозияны, шӛккіндерді,  деңгейі 
санитарлық нормаларындағыдан асатын, шудың пайда болуын қоздыруы мүмкін; 

- әр  түрлі  физикалық  ӛрістердің  (жылулық,  электромагниттік,  электрлік  және  т.б.) 

пайда болуы. 

10.3.7 Қоршаған  ортаны,  құрылыстың  келеңсіз  әсерінен,  қорғау  іс-шараларын 

әзірлеу үшін, қажетті жағдайларда, болжамдық есептеулерді жүргізген жӛн: 

- созылған жерасты ғимараттары орнатылғандағы барраждық әсерді, сүзілуге қарсы 

бүркеулерді,  қазаншұңқырлардың  қоршаушы  құрылымдарын,  бӛлу  қабырғаларын  және 
т.б. есептеу; 

- жерасты  суларының  деңгейінің  тӛмендеуіне  байланысты  жер  бетінің  отыруын 

бағалау; 

- қолайсыз  инженерлік-геологиялық  және  геологиялық  үрдістердің  (карсттың, 

суффозияның, шӛккіндердің және т.б) дамуын болжамдау;  

- негіз  топырақтарының  химиялық  бекітілуінің  топырақтар  және  жерасты 

суларының қасиеттеріне тигізетін әсерін бағалау;  

-  құрылыс  барысындағы  дірілдік  және  динамикалық  әсерлердің,  жақын  орналасқан 

ғимараттардың құрылымдары мен олардың негіздеріне тигізетін әсерін бағалау және басқа 
да есептеулер. 

ҚР ЕЖ 5.01-103-2013 
СП РК 5.01-103-2013 

72 

Күрделі  жағдайларда,  болжамды  сандық  түрде  бағалау  үшін  математикалық 

үлгілеуді қолданған жӛн. 

10.3.8  Қоршаған  орта  құрамдастарының  ӛзгерулеріне  жасалған  сараптама  негізінде, 

халықты  және  аймақтың  табиғи  кешенін  қолайсыз  үрдістерден  қорғау  шаралары 
(топырақтарды  және  жерасты  суларын  ластанудан  қорғау,  суқорғау,  карстқа  қарсы, 
шӛккінге қарсы және басқа да іс-шаралары) негізделініп қабылданады. 

Бұл  іс-шаралар,  қоршаған  ортаға  тиетін  кері  ықпалдардың  тӛмендеуін  немесе 

жойылуын және апаттар пайда болу ықтималдығының азаюын қамтамасыз етуге тиісті. 

Қажетті  жағдайларда,  құрылыстың  қоршаған  ортаға  тигізетін  әсеріне  экологиялық 

мониторинг ұйымдастырған жӛн.  

 

(Толықтырылды – ҚТҮКШІК 18.03.2021 ж. №30-НҚ бұйрық)

 

 

*11 СЕЙСМИКАЛЫҚ АУДАНДАРДА ҚАДАЛЫ ІРГЕТАСТАРДЫ ЖОБАЛАУ 

ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ 

 
11.1  Сейсмикалық  аудандардағы  қадалық  іргетастарды  жобалау  кезінде  осы 

ережелердің  талаптарынан  басқа  ҚР  ЕЖ  5.01-102-2013  және  ҚР  ЕЖ  2.03-30-2017 
талаптарын  да  сақтау  қажет,  сонымен  қатар  қадалық  іргетастарды  жобалау  үшін 
инженерлік  ізденістер  материалдарына  қосымша  ҚР  ЕЖ  1.02-104-2013  талаптарына 
сәйкес  құрылыс  алаңының  сейсмикалық  шағын  аймақтандыру  деректері  пайдаланылуы 
керек. 

11.2  Ғимараттар  мен  құрылыстардың  қадалық  іргетастары  сейсмикалық  әсерлерді 

ескере  отырып,  бірінші  топтың  шекті  жағдайын  есептеу  кезінде  жүктемелердің  ерекше 
үйлесіміне есептелуі керек. Сонымен қатар мыналарды қарастыру қажет: 

а)  4.4.2.5-кіші  бӛлімнің  талаптарына  сәйкес  қадалардың  қысу  және  тарту 

жүктемелеріне кӛтергіштік қабілетін анықтау; 

б)  А-қосымшасының  талаптарына  сәйкес  қадалардың  бүйір  беттерімен  топыраққа 

берілетін қысымды шектеу шарты бойынша топырақтың тұрақтылығын тексеру; 

в)  мәндері  сейсмикалық  жүктемелердің  есептік  мәндеріне  байланысты  А-

қосымшасын  ескере  отырып  анықталатын  есептік  күштердің  (бойлық  күштің,  иілу 
моментінің  және  кӛлденең  күштің)  бірлескен  әрекетіне  материалдың  беріктігі  бойынша 
қадаларды есептеу. 

«а»  ÷  «в»  тармақшаларында  кӛрсетілген  есептерді  орындау  кезінде  11.3  -  11.8-де 

келтірілген талаптар да ескерілуі керек. 

 

Ескертпе  
Ғимаратқа  немесе  құрылысқа  әсер  ететін  сейсмикалық  жүктемелердің  есептік  мәндерін  анықтау 

кезінде жоғары қадалық ростверк қаңқалық тӛменгі қабат ретінде қарастырылуы керек.

 

 
11.3  F

eq

  қысу  немесе  тарту  жүктемесіне  қадалардың  кӛтергіштік  қабілетін  есептеу 

кезінде R және f

i

  мәндерін  (4.4.2-кіші  бӛлім)  11.1-кестеде  келтірілген  g

eq1

  және  g

eq2

  негіз 

топырағының  жұмыс  жағдайларының  тӛмендету  коэффициенттеріне  кӛбейту  немесе 

 

73 

оларды сейсмикалық әсерлерге ұқсас қадалар мен қадалық іргетастарды сынау нәтижелері 
бойынша анықтау қажет. 

F

eq

  қысатын  жүктемеге  қаданың  кӛтергіштік  қабілеті  γ

eq1

  және  γ

eq2

  негіз 

топырағының 

жұмыс 

жағдайларының 

жоғарыда 

кӛрсетілген 

тӛмендету 

коэффициенттерімен есептеу арқылы анықталады. 

F

eq 

= γ

c

(γ

cR

 γ

eq1

RA+u∑

 

 

) = 1

γ 

cf

 

   

 f

i

 h

i

,                                     (11.1) 

мұнда - (8) және (11) формулалардан қалған шартты белгілер. 
 

 

Сурет 11.1. h

d

 есептік тереңдікті анықтауға арналған схема 

 
Сонымен  қатар,  қаданың  бүйір  бетіндегі  топырақтың  тӛзімділігі  f

i

  есептелген 

тереңдікке hd (11.3) дейін нӛлге тең болуы керек (сурет.11.1). 

F

eq

  тарту  жүктемелеріне  қаданың  кӛтергіштігі  есептеу  жолымен,  сондай-ақ  негіздік 

топырақтың бүйір беті бойынша γ

eq2 

жұмыс жағдайының жоғарыда кӛрсетілген тӛмендету 

коэффициентімен  және  сейсмикалық  әсер  ету  кезінде  топырақтың  кернеулі  күйінің 
ӛзгеруін ескеретін γ

m

 қосымша коэффициентімен анықталады 

 

F

eq 

= γ

c

(γ

m

 u∑

 

 

) = 1

γ 

cf 

 

   

 f

i

 h

i

,                                     (11.2) 

мұнда - (10) формуладан қалған шартты белгілер. 

ҚР ЕЖ 5.01-103-2013 
СП РК 5.01-103-2013 

74 

Ескертпелер 
1. - γ

m

 коэффициентінің мәні эксперименттік сынақтармен анықталады. 

2.  -  Мұндай  сынақтар  болмаған  жағдайда,  бұрғыланған  қадалар  үшін  γ

m

=0,8  мәнін  қабылдауға  жол 

беріледі.

 

 

11.4  Қадалардың  бүйір  бетіндегі  топырақтың  қарсылығын  ескермейтін  h

d

  есептік 

тереңдігі (11.1) формуласы бойынша анықталады, бірақ 3/





 

артық емес қабылданады 

 





,

2

3

1



















I

I

I

p

d

c

tg

a

b

M

a

H

a

h













                                                        

(11.3)

 

 

мұнда 

а

1

, а

2

, а

3

 - жоғары ростверкте және жеке тұрған қадалар үшін тиісінше 1,5; 0,8 

және  0,6-ға  тең  ӛлшемсіз  коэффициенттер,  қадаларды  тӛмен  ростверкке  қатты  бітеу 
кезінде - 1,2; 1,2 және 0; 

Н,М

 - сейсмикалық әсерлерді ескере отырып, жүктемелердің ерекше үйлесімі кезінде 

топырақ  бетінің  деңгейінде  қадаға  қолданылатын  кӛлденең  күштің,  кН,  және  иілу 
моментінің, кН×м есептік мәндері; 





 - А-қосымшасы бойынша анықталатын деформация коэффициенті, 1/м; 

b

р 

- қаданың шартты ені, м, А-қосымшасы бойынша анықталады; 



I

  -  судың  салмақтық  әсерін  ескере  отырып,  сумен  қаныққан  топырақтарда 

анықталатын топырақтың меншікті салмағының есептік мәні, кН/м

3

; 



I

, 

c

I 

-  топырақтың  ішкі  үйкеліс  бұрышына  сәйкес  есептелген  мәндер,  град.,  және 

топырақтың меншікті ілінісуі, кПа. 

 

Ескертпе 
Ерекше  жауапты  ғимараттар  үшін  мамандандырылған  ұйымды  тарта  отырып,  арнайы  бағдарлама 

бойынша  қадалардың  кӛтеру  қабілетін  тӛмендетуді  айқындау  бойынша  белгі  ауысымды  динамикалық 
кӛлденең жүктемемен тігінен жүктелген қадаларды бақылау сынақтары қарастырылуы тиіс.

 

 

11.5  Сейсмикалық  жүктемелердің  әсері  кезінде  h

d

  есептік  тереңдігін  анықтауды 

есептік сейсмикалылық үшін 7 балл - 2° -қа, 8 балл - 4° -қа, 9 балл-7° -қа, 10 балл - 10° -қа 
азайтылған 



I

  ішкі  үйкелісінің  есептік  бұрышының  мәндерін  қабылдай  отырып  жүргізу 

керек. 

 

75 

11.1

-

кесте 

Құрылыс 

алаңының 

есептік 

сейсмикалығы, 

баллдар 

Топырақ кезінде 

R

 мәндерін түзетуге арналған 



eq

1

 

жұмыс жағдайларының коэффициенті  

Топырақ кезінде fi мәндерін түзетуге 

арналған 



eq

2

 жұмыс жағдайларының 

коэффициенті  

Тығыз құмдар 

Орташа 

тығыздықтағы 

құмдар 

Аққыштық 

кӛрсеткіші 

кезіндегі 

сазды 

топырақтар

 

 

Тығыз және 

орташа 

тығыздықтағы 

құмдар 

Аққыштық 

кӛрсеткіші 

кезіндегі сазды 

топырақтар 

аз 

ылғалды 

және 

ылғалды  

сумен 

қаныққан 

аз 

ылғалды 

және 

ылғалды 

сумен 

қаныққан 

I

L

< 

0 

0 



I

L



0,5 

аз 

ылғалды 

және 

ылғалды 

сумен 

қаныққан 

I

L

< 

0 

0 



I

L



0,75 

0,75 



I

L



1 

7 

1 

0,9 

0,9 
0,5 

0,95 
0,85 

0,8 
0,4 

1 
1 

0,95 

0,9 

0,95 
0,85 

0,9 
0,5 

0,95 

0,9 

0,85 

0,8 

0,75 
0,75 

8 

0,9 
0,8 

0,8 
0,4 

0,85 
0,75 

0,7 

0,35 

0,95 
0,95 

0,9 
0,8 

0,85 
0,75 

0,8 
0,4 

0,9 
0,8 

0,8 
0,7 

0,7 

0,65 

9 

0,8 
0,7 

0,7 

0,35 

0,75 

0,6 

― 

0,9 

0,85 

0,85 

0,7 

0,75 
0,65 

0,7 

0,35 

0,85 
0,65 

0,7 
0,6 

0,6 

- 

10 

0,7 
0,6 

0,6 

0,30 

0,65 
0,45 

― 

0,85 
0,75 

0,8 
0,6 

0,65 
0,55 

0,6 

0,25 

0,8 
0,5 

0,6 

0,35 

0,5 

- 

Ескертпелер

 

1  Сызықтың  үстінде  кӛрсетілген 



eq

1

  және 



eq

2

  мәндері  бітелген,  толтырылған  қадаларға  (ығысу  қадаларына),  сызықтың 

астында - бұрғылау қадаларына жатады. 

2 



eq

1

  және 



eq

2

  коэффициенттерінің  мәндерін  сәйкесінше  1,  2,  3  қайталанатын  аудандарда  салынатын  ғимараттар  мен 

құрылыстар үшін 0,85, 1,0 немесе 1,15-ке кӛбейту керек (кӛлік және гидротехникалық қызметтерден басқа). 

3 Тау  жыныстары  мен  ірі  түйіршікті  топырақтарға  негізделген  қадалық  тіректердің  қысу  қабілетін 



eq

1

  және 



eq

2

  жұмыс 

жағдайларының қосымша коэффициенттерін енгізбестен анықтайды. 

4. Қадалар тіректерінің тарту қабілеті 



eq

2

 және 



m

 жұмыс жағдайларының қосымша тӛмендету коэффициенттерін енгізу 

арқылы анықталады. 

 

 
11.6  Кӛпірлердің  қадалық  іргетастарын  есептеу  кезінде 

I

L

>  0,5  аққыштық 

кӛрсеткішімен суға қаныққан шаңды құмдар мен сазды топырақтардағы қадаларды бітеу 
жағдайларына  сейсмикалық  әсердің  әсерін  осы  топырақтар  үшін  А-қосымшасында 
келтірілген 

К

  пропорционалдық  коэффициенттерінің  мәндерін  30%  -  ға  тӛмендету 

жолымен ескеру керек. 

11.7  Далалық  сынақтардың  нәтижелері  бойынша  тік  қысатын  және  тартып 

шығаратын  жүктемелерге  жұмыс  істейтін 

F

eq

,  кН  қадаларының  кӛтергіштік  қабілеті 

мынадай формула бойынша сейсмикалық әсерлерді ескере отырып анықталуы керек 

                                                      F

eq

 = 

k

eq

F

d

,  

(11.4) 

мұнда 

k

eq

-  сейсмикалық  әсер  етулерді  есепке  ала  отырып,  11.2  -  11.4  сәйкес 

есептелген қадалардың кӛтергіш қабілеті мәнінің және сейсмикалық әсер етулерді есепке 
алмай, 4.4.2 кіші бӛлімінің талаптарына сәйкес анықталған қадалардың кӛтергіш қабілеті 
мәнінің  қатынасы  ретінде  есептеумен  анықталатын,  сейсмикалық  әсер  ету  кезінде 
қадалардың кӛтергіш қабілетінің тӛмендеуін ескеретін коэффициент; 

ҚР ЕЖ 5.01-103-2013 
СП РК 5.01-103-2013 

76 

F

d

  -  4.5-кіші  бӛлімге  сәйкес  статикалық  немесе  динамикалық  сынақтардың 

нәтижелері  бойынша  немесе  топырақты  статикалық  зондтау  деректері  бойынша 
анықталған  қадалардың,  кН  кӛтергіштік  қабілеті  (сейсмикалық  әсерлерді  есепке 
алмағанда). 

11.8  Сейсмикалық  әсерлерді  ескере  отырып,  шӛгетін  және  ісінетін топырақтардағы 

қадаларды  жүктемелердің  ерекше  үйлесіміне  есептеу,  егер  топырақты  сулау  мүмкін 
болмаса, табиғи ылғалдылық кезінде және егер топырақты сулау мүмкін болса, формула 
(6-бӛлім)  бойынша  анықталатын  аққыштық  кӛрсеткіші  бар  толық  сумен  қаныққан 
топырақта  жүргізілуі  керек;  сонымен  бірге  II  типті  топырақты  жағдайларда  қадалардың 
кӛтергіштік қабілетін шӛгу бойынша анықтау топырақтың теріс үйкеліс күштерінің даму 
мүмкіндігін ескермей жүргізіледі. 

 
11.2

-

кесте 

Құрылыс 

алаңының 

есептік 

сейсмикалығы, 

баллдар

 

Топырақ кезінде R мәндерін түзетуге арналған 



eq

1

 

жұмыс жағдайларының коэффициенті 

 

Топырақ кезінде 

f

i

 мәндерін түзетуге 

арналған 



eq

2

жұмыс жағдайларының 

коэффициенті 

 

Тығыз құмдар 

Орташа 

тығыздықтағы 

құмдар 

Аққыштық 

кӛрсеткіші 

кезіндегі 

сазды 

топырақтар

 

Тығыз және 

орташа 

тығыздықтағы 

құмдар 

Аққыштық 

кӛрсеткіші 

кезіндегі сазды 

топырақтар 

аз 

ылғалды 

және 

ылғалды  

сумен 

қаныққан 

аз 

ылғалды 

және 

ылғалды  

сумен 

қаныққан 

I

L

< 

0

 

0 



I

L



0,5

 

аз 

ылғалды 

және 

ылғалды  

сумен 

қаныққан 

I

L

< 

0

 

0 



I

L



0,75

 

0,75 



I

L



1

 

7

 

1

 

0,9

 

0,9

 

0,5

 

0,95

 

0,85

 

0,8

 

0,4

 

1

 

1

 

0,95

 

0,9

 

0,95

 

0,85

 

0,9

 

0,5

 

0,95

 

0,9

 

0,85

 

0,8

 

0,75

 

0,75

 

8

 

0,9

 

0,8

 

0,8

 

0,4

 

0,85

 

0,75

 

0,7

 

0,35

 

0,95

 

0,95

 

0,9

 

0,8

 

0,85

 

0,75

 

0,8

 

0,4

 

0,9

 

0,8

 

0,8

 

0,7

 

0,7

 

0,65

 

9

 

0,8

 

0,7

 

0,7

 

0,35

 

0,75

 

0,6

 

―

 

0,9

 

0,85

 

0,85

 

0,7

 

0,75

 

0,65

 

0,7

 

0,35

 

0,85

 

0,65

 

0,7

 

0,6

 

0,6

 

-

 

10

 

0,7

 

0,6

 

0,6

 

0,30

 

0,65

 

0,45

 

―

 

0,85

 

0,75

 

0,8

 

0,6

 

0,65

 

0,55

 

0,6

 

0,25

 

0,8

 

0,5

 

0,6

 

0,35

 

0,5

 

-

 

Ескертпелер

 

1  Сызықтың  үстінде  кӛрсетілген 



eq

1 

және   



eq

2

  мәндері  бітелген,  толтырылған  қадаларға  (ығысу  қадаларына),  сызықтың 

астында - бұрғылау қадаларына жатады. 
     2 



eq

1

  және 



eq

2

  коэффициенттерінің  мәндерін  сәйкесінше  1,  2,  3  қайталанатын  аудандарда  салынатын  ғимараттар  мен 

құрылыстар үшін 0,85, 1,0 немесе 1,15-ке кӛбейту керек (кӛлік және гидротехникалық қызметтерден басқа). 
    3  Тау  жыныстары  мен  ірі  түйіршікті  топырақтарға  негізделген  қадалық  тіректердің  қысу  қабілетін 



eq

1

  және 



eq

2

  жұмыс 

жағдайларының қосымша коэффициенттерін енгізбестен анықтайды. 

4.  Қадалар  тіректерінің  тарту  қабілеті 



eq

2

  және 



m

  жұмыс  жағдайларының  қосымша  тӛмендету  коэффициенттерін  енгізу 

арқылы анықталады.

 

 
11.9 Сейсмикалық аудандардағы қадалы іргетастар үшін кӛлденең арматурасыз және 

шоқпар тәрізді қадалардан басқа қадалардың барлық түрлерін қолдану керек.