СП РК 5.01-103-2013 СВАЙНЫЕ ФУНДАМЕНТЫ (ҚР ЕЖ 5.01-103-2013) - 6

 

77 

Сондай-ақ  бетон  қадаларды,  яғни  қадалық  оқпанның  бүкіл  ұзындығы  бойынша 

арматуралық қаңқалары жоқ қадаларды қолдануға жол берілмейді. 

Сейсмикалық  аудандарда  шегендеу  құбырларынсыз  судың  артық  қысымымен 

бұрғылау қадаларын орнатуға тыйым салынады. 

11.10  Сейсмикалық  аудандарда  қада  іргетастарын  жобалау  кезінде  қада  ұшының 

тіреуін жартасты, ірі сынықты топырақтарға, тығыз және орташа тығыздықтағы құмдарға 
және аққыштық кӛрсеткіші 

I

L



 0,5 сазды топырақтарға қарастыру керек. 

Қадалардың  тӛменгі  ұштарын 

I

L

>  0,5  аққыштық  кӛрсеткішімен  сусымалы  суға 

қаныққан құмдарға, сазды топырақтарға тіреуге жол берілмейді.  

11.11  Сейсмикалық  аудандардағы  қадалардың  жерге  тереңдеуі  кемінде  4  м,  ал 

қадалардың  тӛменгі  ұштарының  түбінде  орташа  тығыздықтағы  суға  қаныққан  құмдар 
болған  кезде-кемінде  8  м  болуы  керек.  Қадаларды  далалық  сынау  нәтижесінде 
имитацияланған  сейсмикалық  әсерлермен  алынған  тиісті  негіздеме  кезінде  қадалардың 
тереңдеуін азайтуға жол беріледі. 

Құнды  жабдықтары  жоқ  бір  қабатты  ауылшаруашылық  ғимараттары  үшін  және 

қадалар тасты топырақтарға тірелген жағдайда, олардың жерге кӛмілуі сейсмикалық емес 
аудандардағыдай қабылданады. 

11.12 Ғимараттың тірек қабырғалары астындағы қадалы іргетастың роствергі, әдетте, 

үздіксіз  және  бір  деңгейде  орналасуы  керек.  Қадалардың  жоғарғы  ұштары  сейсмикалық 
жүктемелерді ескеретін есеппен анықталатын тереңдікке ростверкке қатаң бекітілуі керек. 

Ғимараттар  мен  құрылыстардың  ростверксіз  (қадаларсыз)  қадалық  іргетастарын 

орнатуға жол берілмейді. 

 

Ескертпе 
Беткейде  ростверкті  бӛлік  шегінде  салу  кезінде  біртұтас  монолитті  темірбетон  конструкциясы  -

тақталар немесе кӛлденең

 

таспалар түрінде орындауға рұқсат етіледі. 

 
11.13 Сейсмикалық  аймақтардағы қадалы іргетастың ростверк табанының тереңдігі 

ғимараттың биіктігіне байланысты емес.

 

11.14 

h

d

  биіктігінің  жоғарғы  бӛлігіндегі  қадалардың  бүйір  бетін  кӛлденең 

сейсмикалық  жүктемеге  пайдалануға  рұқсат  етіледі,  қаданың  тек  сығуға  жұмыс  істейтін 
бір жақты байланыспен топырақпен ӛзара әрекеттесуін модельдейді. 

11.15  9,  10  балл  сейсмикалығы  бар  алаңдарда  биік  ғимараттардың  орнықтылығын 

қамтамасыз  ету  және  ҚР  ЕЖ  2.03-30-2017  нормативінің                                                  8.4-тармақ 
талаптарын  қанағаттандыру  үшін  (аударылуға  1,5  сенімділік  коэффициентін  қамтамасыз 
ету)  тақталардың  периметрі  бойынша  қадалардың  орналасуымен  тақта-қадалық 
іргетастарды пайдалану ұсынылады. Бұл жағдайда бұрау үшін жұмыс істейтін кеңейтілген 
бұрғыланған қадаларды қолданған жӛн. Қаданы ростверкпен жұптастыру түйінін есептеу 
және тарту күштері үшін салу керек. 

11.16  Жоғары  роствергі  бар  қадалы  іргетастар  үшін  сейсмикалық  аймақтардағы 

ғимараттарды жобалау нормаларында қарастырылған ғимарат тұрғысынан қадалы ӛрістің 
жүйелілігі мен симметрия принциптері сақталады. 

11.17 9, 10 балл сейсмикалығы бар алаңшалардың жоғарғы учаскелерінде қадаларды 

арматуралауды  азайту  үшін  тек  кӛлденең  сейсмикалық  жүктемелерде  жұмыс  істейтін, 

ҚР ЕЖ 5.01-103-2013 
СП РК 5.01-103-2013 

78 

ұзындығы  6-7  м  қосымша  «қадалар  -  қысқа  тығындарды»  қарастыру  ұсынылады 
(қадалардың  ұзындығын  топырақтың  салмақ  түсетін  қабатына  дейін  жеткізу  міндетті 
емес). 

11.18  Тиісті  техникалық-экономикалық  негіздемемен  сусымалы  материалдардан 

(қиыршық  тас,  қиыршық  тас,  ірі  және  орташа  құм)  аралық  жастықшасы  бар  қадалық 
іргетастарды пайдалануға болады. Мұндай іргетастарды ІІ типті органикалық-минералды, 
органикалық  және  шӛгетін  топырақтарда,  игерілетін  аумақтарда,  геологиялық  тұрақсыз 
алаңдарда  (кӛшкіндер,  селдер,  карстар  және  т.б.  бар  немесе  туындауы  мүмкін)  және 
тұрақсыз топырақтар жиналған алаңдарда қолдануға болмайды. 

Аралық  жастығы  бар  қадалы  іргетастар  үшін  сейсмикалық  емес  аудандардағыдай 

қадалардың бірдей түрлерін қолдану керек (

шоқпар тәріздестен

 басқа). 

11.19 Аралық жастығы бар қадалы іргетастың құрамына кіретін қадаларды кӛлденең 

жүктемелерге  есептеу  жүргізілмейді.  Сейсмикалық  әсерлерді  ескере  отырып,  қысатын 
жүктемеге жұмыс істейтін осындай қадалардың кӛтеру қабілетін 11.3 талаптарына сәйкес 
анықтаған жӛн; 

-  бұл  жағдайда  топырақтың  қарсылығын  қаданың  бүкіл  бүйір  беті  бойымен  ескеру 

керек,  яғни  h

d

  =  0,  ал  сейсмикалық  әсер  ету  кезінде  қаданың  тӛменгі  ұшының  жұмыс 

жағдайларының коэффициентін geq1 = 1,2 қабылдау керек. 

11.20  Деформациялар  бойынша  аралық  жастығы  бар  қадалық  іргетастарды  есептеу 

кезінде  іргетастың  шӛгуін  4.6-кіші  бӛлімнің  талаптарына  сәйкес  айқындалатын  шартты 
іргетастың шӛгуінің және аралық жастықтың шӛгуінің сомасы ретінде есептеу керек. 

 

 

79 

А қосымшасы 

(

міндетті

) 

Қаданы тік, кӛлденең және аударушы кҥштердің бiрлескен әрекетiне есептеу 

 

А.1

 

Қаданы тік, кӛлденең және аударушы күштердiң бiрлескен әрекетiне есептегенде 

А.1-суретінде  келтірілген  сұлбаға  сәйкес  жүргізілуі  керек  және  де  келесі  шарттардың 
орындалуын қамтамасыз етуі қажет: 

а)  қаданы  деформация  бойынша  есептеу  (А.1)  және  (А.2)  шарттарының 

орындалуымен анықталынады: 

u

p

U

U



, 

(А.1) 

u

p







, 

(А.2) 

 

мұнда 

p

p

U



,

-  А4  нұсқауларына  сәйкес  анықталатын,  қада  басының  кӛлденең 

ығысуының, м, және оның бұрылу бұрышының, рад, есептiк мәндерi; 

p

u

U



,

- ғимаратты немесе үймеретті жобалау тапсырысындағы белгiленетiн қада басының 

кӛлденең ығысуының, м, және оның бұрылу бұрышының, рад, шектi мәндерi; 
 

б)  қаданы  қоршаған  топырақ  негізінің  орнықтылығын  есептеу,  А6  талаптарына 

сәйкес орындалады; 

 

А.1-сурет.  Қадаға тҥсетін кҥштердің сҧлбасы 

 

в) бірінші  және  екінші  топтағы  шекті  күйлер  бойынша  материалдар  кедергісі 

бойынша  қада  қимасын  (беріктік  бойынша,  жарықшақтар  пайда  болуы  және  ашылуы 

ҚР ЕЖ 5.01-103-2013 
СП РК 5.01-103-2013 

80 

бойынша)  есептік  әсерлердің  біріккен  әсеріне  тексеру:  сығушы,  бүгуші  және  кӛлденең 
күштер;  7.1.7  талаптарына  сәйкес  қаданың  материалына  байланысты  келтірілген  есепті 
орындау, ал қаданың әр түрлі қимасында әсер ететін сығушы 

N

z

, бүгуші 

M

z

 және кӛлденең 

Q

z

, күштердің есептік мәндері А.7 талаптарына сәйкес анықталынады. 

Қаданың ростверкке қатқыл орнатылған жағдайында, егер оның басын бұру мүмкін 

болмаған жағдайда (мысалы, қатқыл ростверкке екі қатарлы немесе одан да кӛп кӛлденең 
күш  әсер  еткен  бағытта  қадалар  орнатылса),  есептеулерде  қада  мен  ростверк  түйісу 
орнында  әсер  ететін  бекіту  бүгіліс  күші  ескерілуге  тиісті 

M

  = 

M

f

,  ол  А.8  талаптарына 

сәйкес анықталынады. 

А.2

 

Қаданың  іргелі  бетiндегi  топырақтардың  тӛсем  коэффициентінің

 

z

c

,  кН/м

3

 

есептiк мәнін мына формула бойынша анықтауға болады: 

z

z

K

c



, 

(А.3) 

мұнда 

z

K

  -  қаданы  қоршап  тұрған  топырақ  түрiне  байланысты  А.1-кесте  бойынша 

қабылданатын коэффициент, кН/м

4

. 

z

c

-  аласа  ростверкте,  ростверктiң  табанына  немесе  биiк  ростверкте,  топырақ  бетiне 

қатынасты,  тӛсем  коэффициенті  анықталатын,  қада  қимасы  топырақтағы  орналасу 
тереңдiгi, м. 

Қаданың ұзындығы бойынша бірнеше қабат топырақтары орналасса қаданың іргелі 

беті  бойынша  топырақтың  кедергісін  анықтау  коэффициентін 

K

  қолдану  керек,  ол 

қаданың  ұзындығы, 

k

l

  тереңдігіне  дейін  орналасқан  топырақтардың  түріне  байланысты 

қабылданады, қаданың ұзындығы 

k

l

 

келесі формула бойынша анықталынады: 







d

l

k

5

,

3

, 

(А.4) 

мұнда 

d

- дӛңгелек қаданың сыртқы диаметрi немесе шаршы түрiндегi қаданың бiр жағы 

немесе жүктеменiң әрекетiне тік түсетін жазықтықтағы қаданың тiк бұрышты қимасының 
жағы, м; 



 - 1,5 м тең коэффициент. 

Егер 

l

K

  тереңдігі  бойынша  топырақтың  екі  қабаты  орналасса,  онда  келтірілген 

K

 

коэффициентінің мәні келесі формула бойынша анықталады: 

,

)

(

)

2

(

2

2

K

K

K

l

l

l

K

l

l

l

K

K

I

II

I

I

I









 

(А.5) 

мұнда 

1

l

- топырақтың бірінші (үстіңгі) қабатының қалыңдығы, м; 

I

K

және 

II

K

- I және II қабаттардағы топырақтар үшін А.1-кестесі бойынша қабылданатын 

коэффициентер. 

А.3

 

Екі  топтағы  шекті  күйлер  бойынша  қадаларды  есептелуін,  топыраққа  қаданы 

орнату  тереңдігінің  және  топырақта  қада  қимасының  орнатылған  тереңдігін 

z

  қолдану 

арқылы орындау қажет, олардың мәндері келесі формулалар арқылы анықталынады: 

l

l









; 

(А.6) 

z

z









, 

(А.7) 

мұнда 

l

 және 

z

-қаданың және қада қимасының топырақта нақты орналасу тереңдiктері, м; 

 

81 





 - келесі формула бойынша анықталынатын деформация коэффициенті, 1/м, 

5

,

p

Kb

EI







 

(А.8) 

мұнда 

K 

- (А.3) формуласындағы кӛрсеткіш сияқты; 

b

p

 

- қаданың шартты енi, м, қаданың діңінің диаметрi 0,8 және одан үлкен қадалар үшiн 

b

p

 

= (d+1),

 м, ал қалған ӛлшемдегi қада қималары үшiн 

b

p

= (1,5d+0,5)

 м, етiп қабылданады; 

d

 - дӛңгелек қаданың сыртқы диаметрi немесе шаршы түрiндегi қаданың бiр жағы немесе 

жүктеменiң әрекетiне тік түсетін жазықтықтағы қаданың тiк бұрышты қимасының жағы, 
м; 

E 

–  сығу  және  созу  кезіндегі  қада  бетонының  бастапқы  серпімділік  модулі,  кПа, 

темірбетонды қадалар үшін; ағаш қадалар үшін ағаштың серпімділік модулі; 

I

 – қаданың кӛлденең қимасының инерция дәрежесі, м

4

. 

 

А.1-кесте – Пропорционалдық коэффициентер 

K 

мәндері 

 

Қаданы қоршаған топырақтар және олардың 

сипаттамалары 

Пропорционалдық еселік 

K

, кН/м

4

, қада 

үшін 

қағылмалы 

толтырылмалы, 

бұрғымалы, қада 

қабыршақ 

Ақпа иленгіш саздар мен саздақтар (0,75 < 

I

L

≤

 1) 

650 - 2500 

500 - 2000 

Жұмсақ  иленгіш  саздар  мен  саздақтар  (0,5  < 

I

L

 

≤

  0,75); 

ииленгіш құмайттар (0 ≤ 

I

L

 

≤

 1); шанды құмдар (0,6 ≤ 

e

 

≤

 

0,8) 

2500 - 5000 

2000 - 4000 

Балшықтар мен саздақтар (0 ≤ 

I

L

 

≤

 0,5); қатты құмайттар 

(

I

L

 

<

  0);  ұсақ  құмдар  (0,6 

≤

 

e

 

≤

  0,75);  ірілігі  орташа 

құмдар (0,55 ≤ 

e

 

≤

 0,7) 

5000 - 8000 

4000 - 6000 

Балшықтар мен саздақтар (

I

L

 

<

 0); ірі құмдар (0,55 ≤ 

e

 ≤ 

0,7) 

8000 - 13000 

6000 - 10000 

Кесекті құмдар (0,55 ≤ 

e

 

≤

 0,7); қиыршық тастар 

- 

10000 - 20000 

Ескертпелер 
1 

К

  коэффициентінің  аз  мәндерi,  жақша  iшiнде  кӛрсетiлген  сазбалшықты  топырақтардың  аққыштық 

кӛрсеткiшiнiң 

I

L

  және  құмды  топырақтардың  кеуектiлiк  коэффициентерiнiң 

е

,  неғұрлым  үлкен  мәндерiне 

сәйкес келедi, ал 

К

 еселігiнiң үлкен мәндерi 

I

L

 және е кӛрсеткiштерiнiң неғұрлым аз мәндерiне сәйкес келедi. 

I

L

 және

 е

 сипаттамаларының аралық мәндерiндегi топырақтар үшiн 

К

 коэффициентінің мәндерi шамалаумен 

анықталады. 

2 Тығыз құмдарға арналған 

К

 коэффициенті, топырақтың берiлген түрiнiң А.1-кестеде кӛрсетiлген 

К

 

коэффициентерiнiң ең үлкен мәндерiнен 30%-ке жоғары етiп қабылдануы тиiс.

 

 

l

  тереңдігі  деген  түсінік  қаданы  батыру  кезінде  ол  шӛгінді  немесе  таутасты 

топыраққа  тірелген  тереңдігінің  мәні  дегенді  білдіреді.  Егер  толтырылмалы  және 
бұрғымалы, қабыршақ қадалар немесе тірек қадалар 0,5 м тереңдікте таутасты топыраққа 
тірелсе, онда олардың тереңдігі келесі формула бойынша анықталады:  



l

l

l

c





, 

(А.9) 

 

ҚР ЕЖ 5.01-103-2013 
СП РК 5.01-103-2013 

82 

мұнда 

l

c

 -  таутасты  топырақ  бетінің  орналасу  тереңдігі,  м,  биік  ростверк  кезінде  топырақ 

бетінен, аласа ростверк кезінде ростверк табанынан ӛлшенеді; 

l

δ

 

– қосымша тереңдік, м, келесі жағдайларда қабылданады: 

а) қаданың ӛкшесі магмалық жыныстарға бекітілсе (гранит, диорит, базальт және т.б.  – 0 
тең; 
б) басқа жыныстарға бекітілсе - 

d

/2 тең болады. 

А.4

 

Ростверк  табанының  деңгейiндегі  қаданың  ауытқуы  u

p

,  м,  және  оның  бұрылу 

бұрышының 



p

, рад, есептiк мәндерiн келесі формулалар бойынша анықтау керек: 

;

2

3

2

0

3

0

0

0

0

EI

Ml

EI

Hl

l

U

U

p











 

(А.10) 

,

2

0

2

0

0

EI

Ml

EI

Hl

p











 

(А.11) 

 

мұнда 

H

 және 

M

-  қада  басына  әсер  ететін,  кӛлденең,  кН,  және  бүгуші,  кН



м  күштердің 

есептік мәндері (А.1-суретін қараңыз); 

0

l

  -  ростверкт  табанынан  топырақ  бетiне  дейiнгi  қашықтыққа  тең  қада  бӛлiгiнiң 

ұзындығы; 

E

 және 

I

 - (А.8) формуласындағы кӛрсеткіштер сияқты; 

0

U

 және 

0



-  топырақ  бетiнiң  деңгейiнде  қаданың  кӛлденең  қимасының  кӛлденең 

ауытқуы, м, және бұрылу бұрышы, рад, А.5 нұсқаулары бойынша анықталады. 
 

Ескертпе - Есептеу кезінде оң белгімен қабылданады: 
егер,  қаданың  басына  түсiрiлген  бүгуші  күш  сағат  тiлi  бойынша,  ал  кӛлденең  күш  оң  жаққа 

бағытталған болса; 

егер  қаданың  шартты  кесiлген  жоғарғы  жағынан  тӛменгi  жағына  берiлетiн  бүгуші  күш  сағат  тiлi 

бойынша, ал кӛлденең күш оң жаққа бағытталған болса; 

қада  қимасының  кӛлденең  ығысуы  оң  жаққа  бағытталғанда,  ал  оның  бұрылуы  сағат  тiлi  бойынша 

бағытталғанда. 

 

А.5

 

Кӛлденең  ауытқуды 

0

U

,  м,  және  бұралу  бұрышын 

0



,  рад,  келесі  формулалар 

бойынша анықтаған жӛн: 

HM

HH

M

H

U













0

0

0

; 

(А.12) 

MM

MH

M

H















0

0

0

, 

(А.13) 

 

мұнда 

0

H

 және 

0

M

-  қаданың  қарастырылып  отырған  қимасындағы  кӛлденең  күшке,  кН, 

және,  бүгуші  күшке  кН



м  сәйкес  алынатын  есептік  мәндер,  ол 

0

H

H



  және 

0

0

M

M

H l



 

  [мұнда 

H

  және 

M

  -  (А.10)  және  (А.11)  формуларындағы  мәндер  сияқты] 

тең болып қабылданады; 

HH



- қиманың кӛлденең ауытқуы, м/кН, 

0

1

H



 күшінен (Сурет А.2, 

а

); 

MH



 

- қиманың кӛлденең ауытқуы, 1/кН



м, 

0

1

M



бүгуші күштен (А.2-сурет, 

б

); 

НМ



- қиманың бұралу бұрышы, 1/кН, 

0

1

H



 күшінен (А.2-сурет, 

а

); 

 

83 

MM



 - қиманың бұралу бұрышы, 1/(кН



м), 

0

1

M



 бүгуші күштен (А.2-сурет, 

б

). 

Ауытқулар келесі формула бойынша анықталады: 

;

α

1

ε

0

3
ε

A

EI

HH



 

(А.14) 

;

1

0

2

B

EI

HM

MH













 

(А.15) 

,

α

1

ε

0

ε

C

EI

MM



 

(А.16) 

 

мұнда 





, 

E

 және 

I 

- (А.8) формуладағы мәндер сияқты; 

A

0

, 

B

0

, 

C

0

 – ӛлшемсіз коэффициентер, А.2-кестесіне сәйкес қабылданады. 

 

а) 

б) 

 

а

) - топырақ беті деңгейінде салынған

 H

0

 = 1 күші әсер еткендегі қаданың ауытқуы;  

б

) бүгуші күш - 

M

0

 = 1 әсер еткендегі ауытқу 

Сурет А.2 – Топырақтағы қаданың ауытқу сҧлбасы 

 
А.6

 

Қаданы  қоршаған  негiздiң  орнықтылығын  есептеу,  қаданың  іргелі  беттерiнен 

топыраққа  келтiрiлетiн  есептiк  қысымды 

z



  шектеу  шарты  (А.17)  бойынша  жүргiзiлуi 

тиiс  

2

1











z

, 

(А.17) 

 

мұнда 

z



  -  қаданың  іргелі  беті  бойынша  топыраққа  түсетін  есептік  қысым,  кПа,  (А.19) 

формуласы бойынша анықталынады; 

ҚР ЕЖ 5.01-103-2013 
СП РК 5.01-103-2013 

84 

1



 - бірге тең еселік, тек кергіш ғимараттар іргетастарын есептеу кезінде (мысалы, кергіш 

арқалық құрылымдары), 

1



 мәнің 0,7 тең етіп қабылданады; 

2



  –  біріккен  жүктемелерде  тұрақты  жүктеменің  үлесін  ескеретін  еселік,  ол  (А.18) 

формуласы бойынша анықталынады; 

I



– құрылымы бұзылмаған топырақтың есептік меншікті  салмағы, кН/м

3

, суға қаныққан 

топырақтарда судың қалқыту әсерін ескеру арқылы анықталынады; 

I



  және 

I

c

-  топырақтың  ішкі  үйкеліс  бұрышының,  град.,  және  ілініс  күшінің  есептік 

мәндері, кПа; 

ξ 

– қағылмалы және қабыршақ қадаларда 0,6 тең етіп, ал қадалардың басқа барлық түрлері 

үшін - 0,3 тең етіп қабылданатын еселік; 
 

c

t

2

c

t

M + M

=

,

nM + M



 

(А.18) 

мұнда 

c

M

  -  қадалар  ұшының  тӛменгі  деңгейіндегі  іргетас  қимасына  түсетін  сыртқы 

тұрақты есептік жүктемелер әсерінен пайда болатын бұраушы күш, кН



м; 

t

M

  -  солай, сыртқы  уақытша  есептік жүктемелер әсерінен пайда болатын бұраушы күш, 

кН



м; 

n

 - 

n

 = 2,5 тең етіп қабылданатын еселік, келесі есептік жағдайлардан басқа: 

 

а) ерекше жауапты ғимараттар үшін, егер 

l

 ≤ 2,5

n

 болса, онда 4 тең етіп және 

l

 ≥ 5 

- 2,5 болса, онда 

l

 аралық мәнінде 

n

 мәнін шамалау арқылы анықтайды; 

 

б) 

l

шамасына  қарамастан 

n

  =  4  тең  етіп  қабылданатын  ортада  тік  сығушы 

жүктемеге жұмыс істейтін қадалары бір қатарда орналасқан іргетастар үшін. 
 

Ескертпе  -  Егер  (А.19)  формуласы  бойынша  анықталған  топырақтағы  есептiк  кӛлденең  қысымдар 

шарттын (А.17) қанағаттандырмайтын болса, сонымен қатар, қаданың материалы бойынша кӛтеру қабiлетi 

толығымен  пайдаланылмаса  және  қаданың  ауытқуы  шекті  мәндерiнен  кiшi  аспаса,  онда  қаданың 

l

  >  2,5 

келтiрiлген  тереңдiгiнде 

К

  коэффициентінiң  (А.2  қараңыз)  азайтылған  мәнiн  қабылдап,  есептеулердi 

қайталау керек. 

Порпорционалдық  коэффициентерінің  жаңа  мәнiнде  қаданың  материалы  бойынша  берiктiгiн,  оның 

ауытқуын, сонымен қатар (А.17) шарттың сақталуын тексеру қажет. 

 

А.7 Қаданың  іргелі  бетiмен  жанасуы  бойынша  топыраққа  түсiрiлген  есептiк 

қысымды 

z



,  кПа,  сонымен  қатар 

z

  тереңдiгiнде  қада  қимасына  әсер  ететiн  есептiк 

бұраушы  күшті, 

М

z

,  кН



м,  кӛлденең  күштi

  Q

z

,  кН,  және  бойлық  күштi

,  N

z

  кН,  тӛмендегi 

формулалар бойынша анықтау керек: 

;

α

α

α

ψ

α

σ

1

3
ε

0

1

2
ε

0

1

ε

0

1

0

ε





















D

EI

H

C

EI

M

B

A

U

z

K

z

   

(А.19) 

мұнда 

K 

- А.1-кестесі бойынша анықталатын коэффициент. 

α

ε

, E

 және 

I

 - (А.8) формуладағы мәндер сияқты; 

 

85 

z

 - қысымның σ

z

, бұраушы күштің 

M

z

 және бойлық күштің 

Q

c

 мәндері табылатын нақты 

тереңдікке  байланысты 

z

  (А.7)  формуласы  бойынша  анықталынатын  салыстырмалы 

тереңдік.  

0

0

0

,

,

H M U

және 

0



 - солай, тек А.4 және А.5 формулалары бойынша: 

A

1

, 

B

1

, 

C

1

 және 

D

1

 – мәндері А.3-Кестесі бойынша қабылданатын коэффициентер; 

A

3

, 

B

3

, 

C

3

 және 

D

3

 - солай; 

A

4

, 

B

4

, 

C

4

 және 

D

4

 - солай; 

N

 – қада басына берілетін есептік тік жүктеме, кН. 

 

А.2-кесте – Ӛлшемсіз коэффициентер мәндері 

 

l

 

қаданың шӛгінді топыраққа 

тірелуі 

қаданың таутасты топыраққа 

тірелуі 

қаданы таутасты топыраққа 

бекіту 

A

0 

B

0 

C

0

 

A

0 

B

0 

C

0

 

A

0 

B

0 

C

0

 

0,5 

72,004 

192,026 

576,243 

48,006 

96,037 

192,291 

0,042 

0,125 

0,5 

0,6 

50,007 

111,149 

278,069 

33,344 

55,609 

92,942 

0,072 

0,18 

0,6 

0,7 

36,745 

70,023 

150,278 

24,507 

35,059 

50,387 

0,114 

0,244 

0,699 

0,8 

28,14 

46,943 

88,279 

18,775 

23,533 

29,763 

0,17 

0,319 

0,798 

0,9 

22,244 

33,008 

55,307 

14,851 

16,582 

18,814 

0,241 

0,402 

0,896 

1 

18,03 

24,106 

36,486 

12,049 

12,149 

12,582 

0,329 

0,494 

0,992 

1,1 

14,916 

18,16 

25,123 

9,983 

9,196 

8,836 

0,434 

0,593 

1,086 

1,2 

12,552 

14,041 

17,944 

8,418 

7,159 

6,485 

0,556 

0,698 

1,176 

1,3 

10,717 

11,103 

13,235 

7,208 

5,713 

4,957 

0,695 

0,807 

1,262 

1,4 

9,266 

8,954 

10,05 

6,257 

4,664 

3,937 

0,849 

0,918 

1,342 

1,5 

8,101 

7,349 

7,838 

5,498 

3,889 

3,24 

1,014 

1,028 

1,415 

1,6 

7,154 

6,129 

6,268 

4,887 

3,308 

2,758 

1,186 

1,134 

1,48 

1,7 

6,375 

5,189 

5,133 

4,391 

2,868 

2,419 

1,361 

1,232 

1,535 

1,8 

5,73 

4,456 

4,299 

3,985 

2,533 

2,181 

1,532 

1,321 

1,581 

1,9 

5,19 

3,878 

3,679 

3,653 

2,277 

2,012 

1,693 

1,397 

1,617 

2 

4,737 

3,418 

3,213 

3,381 

2,081 

1,894 

1,841 

1,46 

1,644 

2,2 

4,032 

2,756 

2,591 

2,977 

1,819 

1,758 

2,08 

1,545 

1,675 

2,4 

3,526 

2,327 

2,227 

2,713 

1,673 

1,701 

2,24 

1,586 

1,685 

2,6 

3,163 

2,048 

2,013 

2,548 

1,6 

1,687 

2,33 

1,596 

1,687 

2,8 

2,905 

1,869 

1,889 

2,453 

1,572 

1,693 

2,371 

1,593 

1,687 

3 

2,727 

1,758 

1,818 

2,406 

1,568 

1,707 

2,385 

1,586 

1,691 

3,5 

2,502 

1,641 

1,757 

2,394 

1,597 

1,739 

2,389 

1,584 

1,711 

≥ 4 

2,441 

1,621 

1,751 

2,419 

1,618 

1,75 

2,401 

1,6 

1,732 

 

А.8  Қаданың  басы  бұрылмайтының  қамтамасыз  ететін,  қаданың  ростверкке  қатқыл 

бекiтiлгенін  ескеретін  есептiк  бекiту  бұраушы  күш  келесi  формула  бойынша 
анықталынады:  

,

ε

2

ε

ε

0

2

0

0

H

EI

l

EI

l

l

M

MM

MM

MH

f













 

(А.20) 

ҚР ЕЖ 5.01-103-2013 
СП РК 5.01-103-2013 

86 

мұнда барлық белгілер жоғарыда келтірілген формулалардағы белгілерге сәйкес келеді. 

Мұндағы «минус» белгiсi солдан оңға қарай бағытталған кӛлденең күштiң 

Н

 кезiнде, 

қаданың басына бекiту жағынан сағат тiлiне қарсы бағытталған бұраушы күш берiлетiнiң 
бiлдiредi.  

 

А.3-кесте - Топырақта орналасқан қада қимасының салыстырмалы тереңдігі 

z

 

 

Топырақта 

орналасқан 

қада 

қимасының 

салыстырмалы 

тереңдігі 

z

 

Коэффициентер  

A

1

 

B

1

 

C

1

 

D

1

 

A

3

 

B

3

 

C

3

 

D

3

 

A

4

 

B

4

 

C

4

 

D

4

 

0 

1 

0 

0 

0 

0 

0 

1 

0 

0 

0 

0 

1 

0,1 

1 

0,1 

0,005 

0 

0 

0 

1 

0,1 

-0,005 

0 

0 

1 

0,2 

1 

0,2 

0,02  0,001  -0,001 

0 

1 

0,2 

-0,02  -0,003 

0 

1 

0,3 

1 

0,3 

0,045  0,005  -0,005  -0,001 

1 

0,3 

-0,045  -0,009  -0,001 

1 

0,4 

1 

0,4 

0,08  0,011  -0,011  -0,002 

1 

0,4 

-0,08  -0,021  -0,003 

1 

0,5 

1 

0,5 

0,125  0,021  -0,021  -0,005 

0,999 

0,5 

-0,125  -0,042  -0,008  0,999 

0,6 

0,999 

0,6 

0,18  0,036  -0,036  -0,011 

0,998 

0,6 

-0,18  -0,072  -0,016  0,997 

0,7 

0,999 

0,7 

0,245  0,057  -0,057  -0,02 

0,996 

0,699  -0,245  -0,114  -0,03 

0,994 

0,8 

0,997  0,799  0,32  0,085  -0,085  -0,034 

0,992 

0,799 

-0,32  -0,171  -0,051  0,989 

0,9 

0,995  0,899  0,405  0,121  -0,121  -0,055 

0,985 

0,897  -0,404  -0,243  -0,082 

0,98 

1 

0,992  0,997  0,499  0,167  -0,167  -0,083 

0,975 

0,994  -0,499  -0,333  -0,125  0,967 

1,1 

0,987  1,095  0,604  0,222  -0,222  -0,122 

0,96 

1,09 

-0,603  -0,443  -0,183  0,946 

1,2 

0,979  1,192  0,718  0,288  -0,287  -0,173 

0,938 

1,183  -0,716  -0,575  -0,259  0,917 

1,3 

0,969  1,287  0,841  0,365  -0,365  -0,238 

0,907 

1,273  -0,838  -0,73  -0,356  0,876 

1,4 

0,955  1,379  0,974  0,456  -0,455  -0,319 

0,866 

1,358  -0,967  -0,91  -0,479  0,821 

1,5 

0,937  1,468  1,115  0,56  -0,559  -0,42 

0,811 

1,437  -1,105  -1,116  -0,63 

0,747 

1,6 

0,913  1,553  1,264  0,678  -0,676  -0,543 

0,739 

1,507  -1,248  -1,35  -0,815  0,652 

1,7 

0,882  1,633  1,421  0,812  -0,808  -0,691 

0,646 

1,566  -1,396  -1,613  -1,036  0,529 

1,8 

0,843  1,706  1,584  0,961  -0,956  -0,867 

0,53 

1,612  -1,547  -1,906  -1,299  0,374 

1,9 

0,795 

1,77  1,752  1,126  -1,118  -1,074 

0,385 

1,64 

-1,699  -2,227  -1,608  0,181 

2 

0,735  1,823  1,924  1,308  -1,295  -1,314 

0,207 

1,646  -1,848  -2,578  -1,966  -0,057 

2,2 

0,575  1,887  2,272  1,72  -1,693  -1,906  -0,271 

1,575  -2,125  -3,36  -2,849  -0,692 

2,4 

0,347  1,874  2,609  2,195  -2,141  -2,663  -0,949 

1,352  -2,339  -4,228  -3,973  -1,592 

2,6 

0,033  1,755  2,907  2,724  -2,621 

-3,6 

-1,877 

0,917  -2,437  -5,14  -5,355  -2,821 

2,8 

-0,385  1,49  3,128  3,288  -3,103  -4,718  -3,108 

0,197  -2,346  -6,023  -6,99 

-4,445 

3 

-0,928  1,037  3,225  3,858  -3,541 

-6 

-4,688  -0,891  -1,969  -6,765  -8,84 

-6,52 

3,5 

-2,928  -1,272  2,463  4,980  -3,919  -9,544  -10,34  -5,854  1,074  -6,789  -13,692  -13,826 

4 

-5,853  -5,941  -0,927  4,548  -1,614  -11,731  -17,919  -15,076  9,244  -0,358  -15,611  -23,14 

 

87 

Б қосымшасы 

(

міндетті

) 

Іргелі қырларының кӛлбеулігі 

i

p

 > 0,025 болатын пирамидалдық қадалардың кӛтеру 

қабілетін есептеу 

 

Бүйiр қырларының кӛлбеулігі

 

i

р

 

> 0,025 пирамидалды қадалардың кӛтеру қабiлетiн, 

d

F ,

  кН  қадалардың  ұшынан  тӛмен  және  оның  іргелі  жақтарына  орналасқан  негiз 

топырақтарының  есептiк  кедергi  күштерiнiң  қосындысы  ретiнде  келесi  формуламен 
анықтауға болады: 

2

n

d

i

i

I,i

I,i

i

2 I,i

i=1

1

d

F =

A cos [p (tg +tg

+c ] +

(p + n c ),

n











 

(Б.1) 

 

мұнда 

i

A

- 

i

-ші топырақ қабаты шегіндегі қаданың іргелі бетінің ауданы, м

2

; 



 – қаданың конустық бұрышы, град.; 

,

,

,

I i

I i

c



– 

i

-ші  топырақ  қабатының  ішкі  үйкеліс  бұрышының,  град.,  және  ілінісу  күшінің 

есептік мәндері, кПа; 

d

 – қаданың тӛменгі бӛлігінің қимасының жағы, м; 

1

2

,

n n

- мәндері Б.1-Кестесінде келтірілген коэффициентер. 

Қада  ұшының  астындағы 

р

i

  және  іргелі  бетiндегi 

р

i

'

,  кПа,  топырақтың  кедергiлерi 

мына формулалар бойынша анықталады: 

,

I,

I,

I,

I,

2

0,

0,

(

)

,

4

(1

) 2

(2

)

i

i

i

p i

i

i

i

i

i

i

i

i

E

p

p

p

c ctg

c ctg

p

v

p

v









































 

(Б.2) 

 

мұнда 

i

E

- 

i

-ші  топырақ  қабатының  деформация  модулі,  кПа,  ол  прессиометрлік 

сынақтаулар нәтижесінде анықталынады; 

v

i

- 

i

-ші топырақ қабатының Пуассон коэффициенті; 

ξ 

- мәндері Б.1-Кестесінде келтірілген коэффициентер. 

Топырақтың қысымдарын

 p

p

,

i

, 

0,

i

p

кПа, келесі формулалар бойынша анықтайды: 

;

γ

1

,

,

0

i

i

i

i

i

h

v

v

p

I





 

(Б.3) 

 





,

0,

,

,

,

1

p i

i

I i

I i

I i

p

p

sin

c cos







 



, 

(Б.4) 

 

мұнда 

,

I i



 - 

i

-ші топырақ қабатының меншікті салмағы, кН/м

3

; 

i

h

 - 

i

-ші топырақ қабатының орналасуының орташа тереңдігі, м. 

ҚР ЕЖ 5.01-103-2013 
СП РК 5.01-103-2013 

88 

Б.1-кесте – Топырақтың ішкі ҥйкеліс бҧрышы 

,

I i



 

 

Коэффициентер  

Топырақтың ішкі үйкеліс бұрышы 

,

I i



, град. 

4 

8 

12 

16 

20 

24 

28 

32 

36 

40 

n

1 

0,53 

0,48 

0,41 

0,35 

0,30 

0,24 

0,20 

0,15 

0,10 

0,06 

n

2 

0,94 

0,88 

0,83 

0,78 

0,73 

0,69 

0,65 

0,62 

0,58 

0,54 

ξ 

0,06 

0,12 

0,17 

0,22 

0,26 

0,29 

0,32 

0,35 

0,37 

0,39 

Ескертпе  -  Iшкi  үйкелiс  бұрышының  аралықтағы  мәндерi  үшiн 

n

1

,  n

2

  және 

  коэффициентерiнiң 

мәндерi шамалаумен анықталады. 



 

89 

В қосымшасы 

(

міндетті

) 

Таспалық қадалы іргетастардың шӛгуін анықтау 

 

Қадалары  бiр  және  екi  қатармен  орналасқан  қадалар  аралығы  (3  –  4) 

d

  болғанда 

таспалық қадалы iргетастардың шӛгуi 

S

, м (см), келесi формула бойынша анықталады: 

2

0

(1

)

,

n

v

S

E









 

(В.1) 

мұнда 

n  —

 жоғарыдан-тегістелу бетiмен; іргесінен - қадалардың шеткi қатарының сыртқы 

қырлары  бойынша  ӛтетiн  тік  жазықтықтармен;  тӛменнен  -  қаданың  тӛменгi  ұштары 
арқылы  ӛтетiн  жазықтықпен  шектелген  қадалар  мен  топырақтан  құралған  iргетастың, 
салмағы есепке алынған, қадалы iргетастың ӛн бойылық жүктемесi;  

,

E



—

жоғарыда  кӛрсетiлген  нормативтік  құжаттар  талаптарына  сәйкес  анықталатын, 

сығылатын  қалыңдық  бойынша  деформация  модулiнiң,  КПа  және  Пуассон 
коэффициентінiң мәндерi;  

0



— Пуассон коэффициентіне 

v

, iргетастың салыстырмалы енiне

  B

B H



 (мұндағы 

B—

қадалардың  шеткi  қатарының  сыртқы  қырлары  бойынша  қабылданатын  iргетастың  енi) 
және  сығылатын  қабаттың  салыстырмалы  тереңдiгiне 

c

H

h

  (

H

c

  —

  сығылатын  қабаттың 

тереңдiгi) байланысты, номограмма (В.1-суретін қараңыз) бойынша қабылданатын еселік. 

Номограммада  сығылатын  қалыңдықтың  салыстырмалы  тереңдiгiнiң  есептелген 

мәнiне сәйкес нүкте арқылы, iргетастың салыстырмалы енiнiң 

B

 сызығымен қиылысқанға 

дейiн  абциссаға  қатар  кӛлденең  түзу  жүргiзiледi  және  топырақтың  Пуассон 
коэффициентінiң 

v

  сызығына  дейiн  тік  түзу  түсiрiледi.  Қиылысу  нүктесiнен 

0



 

коэффициентінің мәндерi салыстырмалы ординатаға қиылысқанға дейiн абсциссаға қатар 
сызық жүргiзiледi. 

 

 

В.1-сурет.  

0



 

мәндерін анықтауға арналған нонограмма 

 

ҚР ЕЖ 5.01-103-2013 
СП РК 5.01-103-2013 

90 

Г қосымшасы 

(

міндетті

) 

Ығысу модулін ескеріп, жеке қаданың шӛгуін анықтау  

 

Ығысу  модулi 

1

G

,  МПа  және  Пуассон  коэффициенті

 

1



  топырақ  қабатын  кесiп 

ӛтетiн, 

2

G

 

ығысу модулiмен және 

2



 

Пуассон коэффициентімен сипатталатын, сызықты-

деформацияланатын  жартылай  кеңiстiк  ретiнде  қарастырылатын,  топыраққа  тiрелетiн 
жеке  қаданың  шӛгуiнің  есептелуін, 

d

k

N

F





болғанда  және  келесi  шарттарда 

l d >5, 

(мұндағы 

l

  —  қаданың  ұзындығы,м; 

d

-  қада  қимасының  бiр  жағы  немесе  диаметрi,  м) 

тӛмендегi формулалармен жүргiзуге болады: 
 

а) кеңейтiлмеген жеке қадалар үшiн 

1

,

N

S

G l





 

(Г.1) 

мұнда 

N —

 қадаға берiлетiн тік жүктеме, МН; 



 - келесі формула бойынша анықталатын еселік: 

,

χ

)

α

/

β

(

1

λ

β

β

1













 

(Г.2) 

мұнда 

/



—

 мүлдем қатқыл қадаға (

ЕА 

=

∞

 )

 сәйкес келетiн еселік;  



1

  –

  тӛмендегi  формуламен  анықталатын,

 

қада  діңінің  сығылуынан  шӛгудiң  ұлғаюын 

анықтайтын шама: 

;

χ

12

,

2

1

χ

12

,

2

λ

4

/

3

4

/

3

1





 

(Г.3) 

v

k

- келесі формула бойынша анықталынатын коэффициентер: 

2

2,82

, 78

2,18

v

k

p











 

(Г.4) 

 

б) кеңейтілген жеке қадалар үшін 

2

0, 22

,

b

N

Nl

S

G d

EA





 

(Г.5) 

мұнда 

b

d

 – қаданың кеңейтілген диаметрі. 

1

G

 

және 

1



– 

сипаттамаларының  мәндері  қадалардың  батырылу  тереңдiгi  бойынша 

топырақтың  барлық  қабаттары  үшін  орташаланып  қабылданады,  ал 

G

2

  және 

v

2

  - 

қадалардың ұштарынан тӛмен ақпа күйдегі топырақтар, шымтезектер, тұнбалар болмаған 
жағдайдағы, қаданың немесе кеңейтілуінің (кеңейтiлген қадалар үшiн) 10 диаметрiне тең 
тереңдік бойынша қабылданатын сипаттамалар.  

 

91 

Д қосымшасы 

(міндетті) 

Топырақтарды далалық жағдайда қадалармен сынақтайтын қондырғылардың 

сҧлбалары 

 

Топырақтарды статикалық батыру жҥктемесімен сынақтайтын қондырғылардың 

сҧлбалары 

  

 

 

Д.1-сурет.  Гидравликалық домкрат, арқалық жҥйелері мен қарнақты қадалар 

енетін қондырғы  

 

 

Д.2-сурет.  Гидравликалық домкратқа тіреуіш қызметін атқаратын жҥкті 

платформалы қондырғы

 

 

 

Сурет Д.3. Топырақтарды статикалық жҧлу жҥктемесімен сынақтайтын 

қондырғының сҧлбасы 

ҚР ЕЖ 5.01-103-2013 
СП РК 5.01-103-2013 

92 

 

1 – сынақталатын қада; 2 – қарнақтық қада; 3 – иілу ӛлшеуіштері бар реперлік жүйе; 4 – 

монометрі бар домкрат; 5 –тіреуіштер, арқалықтар жүйесі; 6 - жүк платфоpмасы; 7 - тірек; 8 – жүк 

(домкратқа тіреуіш); 9 – салмақтары белгілі жүк;10 – термометрлік құрылғы; 11 – тақта-

қаптаманың тірегі 

 

Д.3-сурет. Топырақтарды статикалық кӛлденең жҥктемемен сынақтайтын 

қондырғының сҧлбасы