СП РК 5.01–106–2013 ФУНДАМЕНТЫ МАШИН С ДИНАМИЧЕСКИМИ НАГРУЗКАМИ (ҚР ЕЖ 5.01–106–2013) - 6

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

 

77 

9.6.3 Пеш осьімен кӛлденең әсер етуші тіреулерге нормативті кӛлденең салмақты   

F

n,t

, 

кН ,   

                                                        (200) 

мҧнда 

F

n,v

  – 

нормативтік  тік  салмақ,  кН,  тиісті  жиынтықпен  анықталады  (9.6.9 

бойынша); 

k

f

 – 

белбеу асты тіреулік шығырларға ҥйкелу коэффициенті, 0,2 деп қабылданады; 

 

 

α  –  тҧрқы  осімен  тіреу  шығыршығының  осін  жалғасытрушы  тік  мен  тҥзу  сызық 

арасындағы бҧрыш. 

9.6.4  Пеш  бойымен  әсер  ететін  тіреулерге  есептік  кӛлденең  жҥктемелерді 

Т

,  кН, 

келесі формуламен анықтау керек:  

,

cos



K

P

T



 

 

 

 

 

         (201) 

мҧнда 

Р

 – есептік тік жҥктеме, кН;  

 

K

 – белбеу асты тіреу шығырлары бойынша ҥйкеліс коэффициенті, 0,2-ге тең болып 

қабылданады;  



 – пеш тҧрқысының осьі мен тіреу шығырының осьін жалғастырушы тік және тузу 

арасындағы бҧрыш (1-сурет). 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 

9.6.5  Пеш  осі  бойымен  әсер  етітін  тіреулерге  тік  салмақтарды,  сәйкес  негіз  болса 

келтіру  жабдығының  тіреуіне,  тіреулерді  олардың  жоғарғы  жағынан  айланыстырып 
тҧрушы  болат  тірегіштермен  беруге  рҧқсат  етіледі.  Тірегіштермен  есептеуде  олардың 
температуралық әсерінде пайда болатын кҥштерді есепке алуға рҧқсат беріледі.       

9.6.6 Тіреуге пеш осьіне перпендикуляр пеш, жылу алмасу қондырғыларынан,  пеш 

тҧрқысының, 

кҥйдірілетін 

материалдан, 

пеш 

тҧрқысының 

температуралық 

деформациясынан  болатын  салмағынан  әсер  ететін  тік 

Р

mаx

  және  кӛлденең 

Н

mаx

 

1-сурет – Пеш корпусының осьін тіреу шығыршығының осьімен қосатын 

вертикаль және тҥзу арасындағы бҧрышты анықтауға арналған схема 

 

Пеш корпусының осьі 

Тіреу шығыршығының 

осьі 

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

 

78 

максималды  есептік  салмақтарын  пеш  тҧрқысының  эксцентритетінде  тіреуден  алынатын 
реакцияның максималды мәнінде табуға болады. 

Шеткі тіреулер ҥшін тік салмақ мәніне 

Н

 қайта жҥктелу  коэффициентін 

n

  = 2 және 

орта тіреулер ҥшін

 n

 = 1 қабылдау керек. 

Тӛрттен  кӛп  емес  тіреу  саны  бар  пештің  максималдық  есептік  жҥктемесін  тҧрқы 

осьінің 10-ға тең эксцентритетінде анықтауға рҧқсат етіледі.   

9.6.7 Іргетастар  мен  олардың  негіздерінің  есебін  келесі  салмақ  сәйкестігінде 

анықтауға рҧқсат етіледі:   

                                         

;

cos

;

0

;

max

max



K

P

T

H

P

P







   

 

 

 (202) 

,

cos

;

;

max



K

P

T

H

H

P

P

c

c









 

 

 

 

 (203) 

мҧнда 

Р

mаx

  және 

Н

mаx

  –  қарастырылатын  тіреулердегі  тік  және  кӛлденең  салмаққа 

сәйкес келетін максималды мән, кН; 9.6.6-ға сәйкес анықталады; 

 K 

–  белбеу  асты  тіреу  шығырларына  ҥйкелу  коэффициенті,  0,2-ге  тең  болып 

қабылданады. 

Гидротіреулермен  жабдықталған  тіреулер  ҥшін  кӛлденең  салмаққа  сәйкес  пеш 

осьімен  бағыттталған  есептік  мән  ретінде 

Т

,  кН,  (201)    формуласымен  анықталған  ең 

ҥлкен екі мән мен гидро тіреудегі салмақ бойынша анықталады.   

Тіреулерді салмақтардың екінші сәйкес келуіне есептеуді кӛлденең жазықтыққа пеш 

тіреулерінің  бір  шығырына  ғана  тҥсірілген  әсер  етуші  салмақтан 

Т

,  кН,  туындайтын  сәт 

арқылы есептейді. 

9.6.8 Тірегіштер есебін келесі жҥктемелерге жҥргізу керек:   
 
– шеткі аралықтарда 

                       Т = Т

mаx

 + Т

t

;   

    

 

 

  (204) 

– орта аралықтарда                         

Т = Т

сум

 + Т

t

,   

 

 

              (205) 

 
мҧнда 

Т

mаx

 

–  шеткі  тіреудегі  салмақтың  максималды   

Т

,  кН,      (202)  формуласынан 

табылады;  

Т

сум 

–  қарастырылып  отырған  аралықтан  қарама-қарсы  келтірілген  тіреуге 

келтірілетін салмақтың қосынды мәні   

Т

, кН, (203) формуласымен анықталады;   

Т

t

  –  температуралардың  орталық  тҥсуінен    распоркаларда  пайда  болатын  салмақ 

мәні. 

9.6.9  Пеш  астындағы  іргетастарды  қондырғының  есептік  сҧлбаға  сәйкес    (9.6.4 

бӛлім,  1-сурет)  анықталатын  ӛзіндік  тік  және  кӛлденең  тербелістерінің  жиіліктерінің 
мәндері жетек тістерінің ілініс жиілігінің мәнінен 



, с

-1

 кем дегенде 25% айырмашылығы 

болуы керек.   



 = 

0,105

Nn

об

,  

 

 

 

   (206) 

 
мҧнда 

N

   –  шиірлі тегершіктің тістер саны; 

    

    

n

об

 – 1 минуттағы пеш айналым саны. 

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

 

79 

Ӛзіндік  тік  және  кӛлденең  тербелістердің  жиілігін  есептегенде  қондырғыны 

ҥлестірілген  және  бағытталған  массасымен  кесілмеген  арқалық  тҥрінде  кӛрсетіге  рҧқсат 
етіледі.   

Бағытталған массалар тіреулер орналасқан орындарға енгізіледі және ӛзіне жоғарғы 

тақта массасын, жабдықтың және қабырға (баған) массасының 30 %-ын қосады.   Біркелкі 
таралған  массаға  пештің  болат  қабының  массасы,  футеровка  массасы,  кҥйдірілетін 
материал  массасы  және  т.б.  массалары  қосылады.  Біркелкі  ҥлестірілген  массаны 
бағытталған массамен алмастыруға кепілдеме беріледі.   

9.6.10 Тіреудің темір бетонды элементтерін шыдамдылыққа есептеу салмаққа сәйкес 

есептейді,  салмақтылық  коэффициенті  ретінде   

  n

  =  0,8,  тек  салмақтың    максималды 

мәндерінде ғана енгізіледі, яғни 

Р

mаx

 және 

Н

mаx 

мәндерінде ғана. 

9.6.11 Темірбетонды  тіреу  элементтерін  таңба  алмасудан  пайда  болатын  сызаттар 

пайда болуы мҥмкін, бҧл есептеулерді алдын-ала кернеулендіріп ғана жҥргізу керек.   

9.6.12 Тіреу табанының ауданын оның негізден жҧлыну  мҥмкіндігінен табан енінен 

25 %-ға аспайтын мәнінде анықтау керек. 
 

 

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

 

80 

А қосымшасы  

(міндетті) 

КЕЗЕҢДІК ЖҤКТЕМЕЛЕРІ БАР МАШИНАЛАРДЫҢ ІРГЕТАСТАРЫНЫҢ 

ТЕРБЕЛІСТЕРІН ЕСЕПТЕУ 

Рамалық іргетастар 

 
А.1 Жиекті іргетастың жоғарғы тақтасының  тік оське қатысты кӛлденең айналатын 

тербелістерінің амплитудаларын   

a

h





 м



 келесі формуламен анықтау керек: 

a

h



=

 a

х

+

 a



l

b



 

  

 

 

(А.1) 

мҧнда 

a

х

  –  жоғарғы  тақтаның  ауыртпалық  орталығының  кӛлденең  тербелістерінің 

амплитудалары  м



 келесі формуламен табылады: 





;

)

/

(

)

(

4

)

/

(

1

2

2

2

2

,

х

х

х

st

х

х

а

а



















 

 

 

(А.2) 

 a



 

–

  жоғарғы  тақтаның  ауыртпалық  орталығы  арқылы  ӛтетін  тік  оське  қатысты 

айналу  тербелістерінің  амплитудасы  (бҧрылу  бҧрышы)



  рад



  тӛмендегі  формуламен 

анықталады: 





2

2

2

2

,

)

/

(

)

(

4

)

/

(

1





























st

а

а



 

 

 

(А.3) 



 

–

 машинаның айналу бҧрышы



 с

-1



 



=0



105

n

r



 

n

r

 

–

 машинаның айналу бҧрышы



 айн/мин



 

а

х



st

 – сәйкесінше орталықтың ығысуы, м



 және бҧрылу бҧрышы



 рад;  

а



st

  – 

F

h

  кҥші  мен 

M

z



  сәтінің  статикалық  әсері  кезіндегі  жоғарғы  тақта  ауырлығы 

тӛмендегі формулалармен анықталады: 

;

,

x

h

st

x

S

F

a



 

  

 

 

(А.4) 

;

,





S

M

a

z

st



 

  

 

 

(А.5) 

бҧл  жерде   

F

h

  –  динамикалық  салмақты  кӛлденең  қҧраушылардың  есептік  мәні   

кН(тс)



 1.23 бӛлімінің нҧсқауларымен және тиісті бӛлімдермен анықталады



 

M

z

 

–

  жоғарғы  тақтаның  ауыртпалық  орталығы  арқылы  ӛтетін  тік  оське  қатысты   

қозушы  сәттің  есептік  мәнін  кН



м(тс



м)



  айналушы  бӛліктері  бар  машиналар  ҥшін 

келесідей алуға болады  

M

z

 = 

F

h

 l

b 

/ 

2



 

S

x



S



 

–

  іргетас  жҥйесінің  қаттылық  коэффициенті  –    негіз  машина  білігінің  осьіне 

перпендикулярлы  кӛлденең  бағытта



 

кН/м(тс/м)



 

және  кӛлденең  жазықтыққа 

бҧрылысында



  кН



м(тс



м)



  осы  қосымшаның  (А.6)  және  (А.7)  формулаларымен 

анықталады



 

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

 

81 



/

х



 



/



 

–

  іргетас-негіз  жҥйесінің  қатыстық  демпфирлеу  коэффициенті 



  осы 

қосымшаның А.12 және А.13 формуларымен анықталады



 

 



х



 





 

– 

жоғарғы тақтаның ауыртпалық орталығы арқылы ӛтетін тербелістерінің тік 

оське қатысты кӛлденең және іргетастың айналу бҧрыштық жиіліктері с

-1



 А.14 және А.15 

формуларымен анықталады



 

l

b

 – жоғарғы тақтаның ауыртпалық орталығы арқылы ӛттетін осьтен ең алыс машина 

иінтірегінің осьіне дейінгі арақашықтық



 м. 

А.2 Негіз тығыздығын есепке алатын

 S

х



 кН/м(тс/м), іргетас қҧрылымының қаттылық 

коэффициенті 

S





 кН



м(тс



м)



 келесі формуламен есепке алады: 

;

)

/

1

(

)

/

(

)

/

1

(

1

2

o

x

x

x

S

K

h

K

S









  

 

 

(А.6) 

;

)

/

1

(

)

/

1

(

1

o

S

K

S











    

 

 

 

(А.7) 

 (А.6) және (А.7) формулаларында



 

 h – іргетас биіктігі



 м



 

К

х



 К





 К



 

–

 тығыз біркелкі 

К

х

 және біркелкі емес 

К



 сырғуда және тегі емес сығуда  

К



 

 қаттылық коэффициенті 9.1.5 талаптарына сәйкес анықталады;   

 S

o

x

  –  машина  білігінің  осьіне  перпендикулярлы  кӛлденең  бағыттағы  барлық 

кӛлденең  жиектердің  қаттылық  коэффициенттерінің  қосындысының  сомасы,  кН/м(тс/м) 
(N – кӛлденең жиектер саны)



 тӛмендегі формуламен анықталады: 

;

1







N

i

i

o

x

S

S

 

  

 

 

(А.8) 

S

o



 

–

  ауырлық  орталығына  қатысты  кӛлденең  жазықтығының  барлық  кӛлденең 

жиектерінің қаттылық коэффициенттері, кН



м(тс



м)



тӛмендегі формуламен анықталады: 







N

i

i

o

e

i

S

S

1

2

,



 

  

 

 

(А.9) 

мҧнда 

е

i

 – 

і-

ші кӛлденең жиектен жоғарғы тақтаның ауыртпалық орталығына дейінгі 

арақашықтық, тақтайшалар



 м. 

Қатты  тҥйінді  бір  қабатты  кӛлденең  жиектерінің  қаттылық  коэффициенті 

S

i



 

кН/м(тс/м)



 келесі формуламен анықтау керек: 

;

)

3

2

(

)

6

1

(

2

3

,

i

i

i

i

h

b

i

k

h

k

I

E

S







 

  

 

 

(А.10) 

мҧнда 

E

b

  –  жоғарғы  қҧрылыс  жиектерінің  материал  тығыздығының  модулі



  кПа 

(тс/м

2

)



 

;

,

,

i

h

i

i

l

i

i

I

l

I

h

k



 

  

 

 

(А.11) 

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

 

82 

I

h,i

,I

l,i

 – сәйкесінше тіреу мен жиек ригелінің кӛлденең қимасының инерция сәті



 м

4

. 

 h

i

,l

i

  –  сәйкесінше  тіреудің  есептік  биіктігі  және  і-ші  кӛлденең  жиектің  ригелінің 

есептік шығуы



 м. 

Ескертпе  -    Тіреудің  есептік  биіктігі    тӛменгі  тақтаның  жоғарғы  жиегінен  ригель  осьіне 

(ауыртпалық  орталығы  арқылы  ӛтетін  қима  ауданы)



  дейінгі    арақашықтығы 

h

i

  баған  осьтері  арасындағы 

есептік шығыс  0,9-ға тең.   

А.3  Іргетас-негіз  жҥйесінің  қатыстық  демпфирленуі 



/

х

  және 



/



  тӛмендегі 

формулалармен анықталады



 

;

2

1

2

/





















o

x

x

x

x

x

S

K

h

K

S













   

 

 

(А.12) 

;

2

1

/



















o

S

K

S

















   

 

 

 

(А.13) 

мҧнда 



х



 







 

–

  топырақтағы  іргетас  тербелістері 





    айналушы 





  және  тік 

тербелістері 



х

 қатыстық демпфирлеуі 9.1.7 формуласымен анықталады



 



 

–

  тербеліс  кезіндегі  энергияны  жҧту  коэффициенті



  темір  бетондық  қҧрылымдар 

ҥшін  0



06



 болат қҧрылымдар ҥшін - 0



02. 

А.4  Іргетас  тербелістерінің  бҧрыштық  жиіліктері 



x

  және 







  с

-1



  тӛмендегі 

формулалармен анықталады



 

;

m

S

x

x





 

  

 

 

(А.14) 

 

;











S



 

  

 

 

(А.15) 

 (А.14)



 (А.15) формулаларындағы



 

m

– 

кӛлденең  арқалақтардың  және  жиектердің  кӛлденең  ригельдерінің,  жоғарғы 

тақтаның,  барлық  машинаның  және  іргетастың  барлық  тіреулерінің  массасының  30  %-
ының жҥйесін қосушы массасы



 т(тс



с

2

/м)



 





 

–

 жоғарғы тақтаның (кӛлденең жиектің) ауыртпалық орталығы арқылы ӛтетін тік 

оське  қатысты 

m

  масса  инерциясының  сәті,  т



м

2

(тс



м



с

2

)



   





  мәнін  келесі  формуламен 

анықтайды   





=0



1

m

l

2



 

  

 

(А.16) 

мҧнда 

l

 – жоғарғы тақта ҧзындығы



 м. 

 

 

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

 

83 

Массивтік және қабырғалық іргетастар 

 

А.5  Массивтік  және  қабырғалық  іргетастардың  кӛлденең  оське  қатысты  кӛлденең 

айналу тербелістерінің амплитудаларын  

а

h,



, м



 келесі формуламен анықтау керек: 

,

)

/

(

4

)

/

(

4

2
2

2

2

2

1

2

2

2

2

2

1

,











x

K

F

a

x

x

x

x

h

h



















 

 

 

 

(А.17) 

мҧнда 

;

3

2

1

1

1

S

h

h

S









 

  

 

 

А. (18) 

,

4

2

1

2

2

S

h

h

S









 

  

 

 

 

(А.19) 

мҧнда 

;

)

1

(

)

1

(

2

2

1



































x

x

x

S















 

 

 

(А.20) 

 

);

1

(

)

1

(

2

x

S

x

x

























 

 

 

 

 

(А.21) 

 

;

1

1

2

3

































x

x

S





    

 

 

 

(А.22) 

 

S

4

=1+

x



 

  

 

 

(А.23) 

 

























































2

2

4

1

)

1

(

x

x

x






















































;

4

1

2

x

x

x



















 

 

(А.24) 

 



























































x

x

x

x

x

x





































1

)

1

(

2

2

2



 

 

 

(А.25) 

 

;

2

2







m

h



 

  

 

 

 

(А.26) 

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

 

84 

 

,

2

h

F

M

x

h



 

  

 

 

 

(А.27) 

 

 



x



 





 

–

  іргетастың  тербелісінің  бҧрыштық  жиіліктері



  с

-1



  сәйкесінше  іргетас 

табанының ауыртпалық орталығы арқылы ӛтетін тербеліс жазықтығына перпендикулярлы 
кӛлденең  оське  қатысты  тік  және  айналушы  тербелістері,  тӛмендегі  формулалармен 
анықталады



 

;

m

K

x

x





 

  

 

(А.28) 

 

;

o

K













 

  

 

(А.29) 

 

;

2

mgh

K

K









 

  

 

(А.30) 

К

х

 және 

К



 

–

 негіздің қаттылық коэффициенттері кН/м (тс/м) және кН



м (тс



м)



 9.1.5 

нҧсқауларына сәйкес анықталады



 





о

 – іргетас табанының ауыртпалық орталығы арқылы ӛтетін тербеліс жазықтығына 

перпендикуляр  оське  қатысты  барлық  қондырғы  массасының  инерция  сәті



  т



м

2

(тс



м



с

2

)



 

формулармен анықталады: 





о

=





+

2

2

mh

 

  

 

 

 

(А.31) 

 





 

–

 іргетас табанының ауыртпалық орталығы арқылы ӛтетін тербеліс жазықтығына 

перпендикулярлы  оське  қатысты  барлық  қондырғы  (машина  және  оның  ойықтарындағы 
және топырақ себінділерімен) массасының инерция сәті



 т



м

2 

(тс



м



с

2

)



 

 т

  –  барлық  қондырғы  массасы  (машина  және  оның  ойықтарындағы  және  топырақ 

себінділеріндерімен)



 т (тс



с

2

/м)



 

F

h

 –  машинаның кӛлденең қҧраушы қоздырушы кҥштері



  кН(тс)



  9.1.1  бӛлімдерінің 

нҧсқауларымен сәйкес анықталады



 

М

 

–

  ауыртпалық  орталығы  арқылы  ӛтетін  тербеліс  жазықтығына  перпендикулярлы  

оське  кӛлденең  қоздырушы  кҥштерінің  сәті  және  машинаның  қосушы  сәтінің 
қосындысына тең қоздырушы сәттің есептік мәні кН



м(тс



м)



 

h

1



 

h

2

  –  қондырғының  ортақ  ауыртпалық  орталығынан  іргетастың  жоғарғы  жиегіне 

және іргетастың тӛменгі табанына дейнгі арақашықтық,  м. 

А.6  Қондырғының  басты  ӛзіндік  тербелістерін 



1



2



  с

-1

  келесі  қатынастан  анықтау 

керек: 

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

 

85 

,

)

1

(

2

2

2

2

2

2

,

1













































x

x

Z

Z













   

 

 

(А.32) 

мҧнда

,

1

)

1

(

2

































x

Z









   

 

 

 

(А.33) 

А.7 Массивтік 

және 

қабырғалық 

іргетастардың 

кӛлденең 

тербелісінің 

амплитудалары 

а

х



 м



 және айналмалы тербеліс амплитудалары 

а





 рад



  осы қосымшаның 

(А.17) формуламен анықтау керек



 

S

3

 = 

S

4

 = 0 (

а

х

 

анықтағанда) және 

S

1

 = 

S

2

 = 0



 

h

1

 = 1 ( 

а



 

анықтағанда) деп қабылдайды. 

А.8 Іргетастың 

жоғарғы 

жиегінің 

кӛлденең-айналмалы 

тербелістерінің 

амплитудалары 

а

h,





  м



  ал  тек  сәттердің  ғана  әсері  болса,  онда 

М

(

F

h

 

= 0)  келесі 

формуламен анықтау керек: 





2

,

h

K

M

a

x

h





 













.

)

/

(

4

)

/

(

1

)

/

(

4

)

/

(

1

)

/

(

1

2
2

2

2

2

1

2

2

1

2

2

2

2

2

1

















x

x

x

x

x

h

h

h

h

















                              

(А.34) 

А.9 Масситвтік  және  қабырғалық  іргетастың  тік  тербелістерінің  тербеліс 

жазықтығына  перпендикулярлы  кӛлденең  оське  қатысты  амплитудалары 

а

v



  м,  келесі 

формуламен анықтау керек: 

а

v

=

а

z

+

а

/

z



 

  

 

 

 

(А.35) 

мҧнда 





;

)

/

(

4

)

/

(

1

2

2

2

2

z

z

z

z

v

z

K

F

а

















   

 

 

(А.36) 

 а

/

z

  -  ауыртпалық  орталығы  арқылы  ӛтетін  тербеліс  жазықтығына  перпендикулярлы 

кӛлденең  оське  қатысты  іргетастың  айналу  тербелістерінің  амплитудалары



  кӛлденең 

кҥштер   

F

h

 және 

М 

және сәттерге қатысты анықталса



 келесі формуламен табылады: 

а

/

z

=

а



I

f



 

  

 

 

(А.37) 

кӛлденең кҥштер болмаса (

F

h

=0): 

;

)

/

(

4

2

)

/

(

2

4

)

/

(

1

2
2

2

2

2

1

2

2

2

2

/





















x

x

x

x

f

z

x

x

h

K

Ml

a



















 

(А.38) 

формуласымен анықталады, мҧнда

 

а



  -  амплитуда  (бҧрылу  бҧрышы)



  рад



  іргетастың  айналу  тербелістерінің  кӛлденең 

оське қатысты



  осы қосымшаның А.7 бӛлімі бойынша анықталады



 

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

 

86 

F

v

 – машинаның есептік қҧраушы кӛлденең қоздырушы кҥштері



 кН(тс); 

М

  –  тік  және  кӛлденең  кҥштерін  қосушы  қоздырушы  сәттерінің  есептік  мәні,   

кН



м(тс



м)



 

 K

z

  –  негіз қаттылығының  коэффициенттері



 кН/м  (тс/м)



  9.1.5  нҧсқауларына  сәйкес 

анықталады



 



z

  –  іргетастың  ӛзіндік  тік  тербелістерінің  бҧрыштық  жиілігі



  с

-1



  тӛмендегі 

формуламен анықталады: 

;

m

K

z

z





 

  

 

 

(А.39) 



z

  –  іргетастың  тік  тербелісіндегі  қатыстық  демпфирлеу      9.1.6  ӛлім  нҧсқауларына 

сәйкес анықталады



 

l

f

  –  ауыртпалық  орталығы  арқылы  ӛтетін  тік  осьтен  кҥш  және  сәт  бағытындағы 

іргетастың жоғарғы жиегіне дейінгі арақашықтық



 м. 

А.10  Массивтік  және  қабырғалық    іргетастың  тік  оське  қатысты  айналуындағы  тік 

тербелістер амплитудаларын   

а

h,



,

 м



 келесі формуламен анықтау керек: 

а

h,



,

=

а



l

max



 

  

 

 

 

(А.40) 

мҧнда 

l

max

 

–

  қондырғының  ауыртпалық  орталығы  арқылы  ӛтетін  тік  осьтен 

іргетастың ең алыс нҥктесіне дейінгі арақашықтық



 м



 

а



 

–

  ауыртпалық  орталығы  арқылы  ӛтетін  іргетастың  айналу  тербелістерінің  тік 

оське қатысты амплитуда (бҧрылу бҧрышы)



  тӛмендегі формуламен анықталады рад



 





,

)

/

(

4

)

/

(

1

2

2

2

2





























K

M

a

 

 

 

 

(А.41) 

бҧл  жерде 

М



 

–

  қондырғының  ауыртпалық  орталығы  арқылы  ӛтетін  тік  оське 

қатысты қозушы сәттің есептік сәті   кН



м(тс



м)



 

К



 

–

 тығыз тегіс емес ығысудағы негіздің қаттылық коэффициенті 



 кН



м(тс



м)



  9.1.5 

талаптарына сәйкес анықталады



 

 





 

–

  тік  оське  қатысты  іргетастың  айналу  тербелістерінің  қатыстық  демпфирлеуін



 

9.1.7 бӛлімдеріне  сәйкес анықталады



 





 

–

  іргетастың  айналу  тербелістерінің  тік  оське  қатысты



  ауыртпалық  орталығы 

арқылы ӛтетін бҧрыштық жиілігі с

-1



 тӛмендегі формуламен анықталады: 

,











K



 

  

 

 

 

(А.42) 

мҧнда 





 

–

    қондырғының  (машина  және  оның  ойықтарындағы  және  топырақ 

себінділерімен)  ауыртпалық  орталығы  арқылы  ӛтетін  тік  оське  қатысты  барлық 
массасының инерия сәті



  т



м

2

(тс



м



с

2

). 

 

Ескертпе  -  Оппозиттік копрессорлардың іргетастарының тепрбелістерін есептеуде қолданылады. 

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

 

87 

Б қосымшасы 

(міндетті) 

 

ИМПУЛЬСТІК ЖҤКТЕМЕЛЕРІ БАР МАШИНАЛАРДЫҢ ІРГЕТАСТАРЫНЫҢ 

ТЕРБЕЛІСТЕРІН ЕСЕПТЕУ 

 

Б.1 Машинаның орталық  орнатылуындағы іргетас тербелісінің амплитудасын 

а

z



  м



 

келесі формуламен анықтау керек: 

,

)

67

,

1

1

(

)

1

(

m

J

а

z

z

z

z













 

  

 

 

 

 

(Б.1) 

мҧнда 



  –  соққыны қайта қалпына келтіру  коэффициентінің мәнін сәйкес бӛлімдер 

бойынша анықтайды



 

J

z

 – тік кҥш импульсы



 кН



с(тс



с)



 сәйкес бӛлімдер бойынша анықталады



 

т



 



z

 – А міндетті қосымшасындағы формулалардағы мәндер сияқты. 

Б.2  Кӛлденең  оське  қатысты  іргетас  жазықтығына  перпендикулярлы  іргетастың  тік 

тербелістерінің амплитудаларын 



 

а

v



 м



 келесі формуламен анықтау керек: 

a

v

=

a

z

+

a

/

z



 

  

 

 

 

(Б.2) 

мҧнда 

a

z

 осы қосымшаның (1) формуласымен анықталады  



 ал 

a

/

z

 -   

a

/

z

=

а



l

f



 

  

 

 

 

(Б.3) 

мҧнда 

l

f

  –  іргетастың  тік  осьінен  жоғарғы  жиегінің  шетіне  дейінгі  импульс 

бағытындағы арақашықтық



 м



 

а



  –  кӛлденең  оське  қатысты  тербеліс  жазықтығына  перпендикулярлы  іргетастың 

айналу  тербелістерінің  амплитуда  (бҧрылу  бҧрышы)



  рад



  тӛмендегі  формуламен 

анықталады: 

,

)

67

,

1

1

(

)

1

(

o

J

a

























    

 

 

 

(Б.4) 

бҧл  жерде 

J



  –  кӛлденең  оське  қатысты  тербеліс  жазықтығына  перпендикуляр 

импульс сәті кН



с



м (тс



с



м)



 сәйкес бӛлімдер бойынша анықталады



 

 





о

 





 – міндетті А қосымшасының  А.5 бӛліміндегідей. 

Б.3  Тербеліс  жазықтығына  перпендикуляр  ауыртпалық  орталығы  арқылы  тік  оське 

қатысты тік  және кӛлденең осьтің сәйкесінше  іргетастың  айналу тербелістерінің 

а

h,



, м



 

және  айналушы  тербелістерінің 

а

h,



,  амплитудалары



  тӛмендегі  формулалармен 

анықталады: 

 

а

h,



=

а



h



 

  

 

 

 

(Б.5) 

 

а

h,



=

а



l

max



 

  

 

 

 

(Б.6) 

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

 

88 

мҧнда 

h

 – табаннан іргетастың жоғарғы жиегіне дейінгі арақашықтық



 м



 

a



  –  тік  оське  қатысты  іргетастың  айналу  тербелістерінің  амплитудасы  (бҧрылу 

бҧрышы)



 рад



 тӛмендегі формуламен анықталады: 

;

)

67

,

1

1

(

)

1

(

























J

a

    

 

 

 

 

(Б.7) 

J



  –  тік  оське  қатысты



  ауыртпалық  орталығы  арқылы  ӛтетін  импульс  сәті



 

кН



с



м(тс



с



м)



 тиісті бӛлімдердің нҧсқаулары бойынша анықталады



 







 







 l

max

 – міндетті А қосымшасының А.10 бӛліміндегідей. 

 

 

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

 

89 

В қосымшасы 

(міндетті) 

МАШИНА ІРГЕТАСТАРЫНЫҢ ТЕРБЕЛІСТЕРІН КЕЗДЕЙСОҚ 

ДИНАМИКАЛЫҚ ЖҤКТЕМЕЛЕРГЕ ЕСЕПТЕУ 

 

В.1  Машиналардың  массивтік  және  қабырғалық  іргетастарының  (мысалы,  диірмен) 

жоғары  шегінің  горизонталь  тербелістерінің  кездейсоқ  динамикалық  жҥктемелерге 
есептелінетін амплитудаларын 

a

h,



, м



 мына формула бойынша есептеу керек: 











,

)

/

(

1

2

)

/

(

1

)

/

(

1

2

1

1

1

2

1

2

1

1

,















p

p

h

h

p

h

h

m

S

a

x

o

q

h









 

 

 

(В.1) 

Мҧнда 

S

q

  –  кездейсоқ  жҥктеменің  спектральлік  тығыздығы  кН

2



с(тс

2



с),  мына 

формуламен анықталады: 

;

2

1

)

(

2

2

3

2

































g

d

d

m

S

q









  

 

 

(В.2) 

;

1

1

1

2

1













































p

p

x

x

 

 

 

 

 

(В.3) 

;

1

2

1

1

















x

p





 

  

 

 

 

(В.4) 

h

o

  –  ауыртпалық  орталығынан  диірмен  барабаны  айналатын  оське  дейінгі  орнату 

қашықтығы, м



 

т

/

 – диірмен барабанын жҥктеу массасы



 т (тс



с

2

/м)



 



 – барабан айналуының бҧрыштық жиілігі



 с

-1



 

d

 – барабанның диаметрі



 м



 



  –  машина  (диірмен)  типіне  қатысты  және  мыналарға  сай  қабылданатын 

коэффициент



 

сырықтық диірмен ҥшін 



 = 0



015



 

диірменнің басқа типтері ҥшін 



 = 0



001



 

g

 – еркін қҧлауды жылдамдату



 g = 9



81 м/с

2

. 



 

т



 

h

1



 

h

2, 



х



 



1

  белгілері  –  міндетті  А  қосымшасының  А5-А.6  бӛлімінің 

формулалардағы сияқты. 

В.2  Машиналардың  рамалық  іргетастарының  (мысалы,  диірмен)  жоғары  шегінің 

горизонталь  тербелістерінің  кездейсоқ  динамикалық  жҥктемелерге  есептелінетін 
амплитудаларын 

a

h,



, м



 мына формула бойынша есептеу керек: 

а

h,



=

а

х

+

a



l

b



 

  

 

 

 

(В.5) 

мҧнда 

l

b

  –  іргетастың  жоғарғы  бӛлігінің  ауыртпалық  орталығынан  ең  қатты 

алыстатылған диірмен бҧрандасының осьі



 м



 

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

 

90 

а

х



a



 – сәйкесінше іргетастың жоғарғы бӛлігінің горизонталь тербелістерінің, м және 

іргетастың  жоғарғы  бӛлігінің  ауыртпалық  орталығы  арқылы  ӛтетін  вертикаль  оське 
қатысты айналатын тербелістердің амплитудасы, рад, мына формула арқылы анықталады: 

;

2

1

x

q

x

x

x

S

S

a









 

  

 

 

 

(В.6) 

;

2

















q

S

S

e

a

 

  

 

 

 

(В.7) 

 S

q

 – осы қосымшаның (2) формуласы бойынша анықталады



 

е

  –  жоспардағы  іргетастың  жоғарғы  бӛлігінің  ауыртпалық  орталығынан    барабан 

ҧзындығының ортасына дейінгі қашықтық, м; 

S

x

, 

S



,



x

, 





, 



/

x

, 



/



    белгілері  –  міндетті  А  қосымшасының  А1-А.4  бӛліміндегі 

формулалардағы сияқты. 
 

 

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

 

91 

Г қосымшасы 

(міндетті)

 

МАШИНАЛАРДЫҢ КӚЛЕМДІК ЖӘНЕ ҚАБЫРҒАЛЫҚ 

ІРГЕТАСТАРЫНЫҢ ТЕРБЕЛІСТЕРІН КИНЕМАТИКАЛЫҚ ҚОЗУ КЕЗІНДЕ 

ЕСЕПТЕУ 

 
Г.1 Бір іргетас-кӛзден болатын кинематикалық қозу кезінде іргетас-қабылдағыштың 

іргетастың  жоғарғы  бӛлігінің  горизонталь  айналатын  тербелістерінің  амплитудаларын  
мына формула бойынша есептеу керек: 









,

2
2

2

)

/

(

2

4

2

1

2

)

2

/

1

(

2

)

/

(

2

4

2

)

2

/

1

(

,

,















x

x

h

h

x

x

x

Ф

h

h

x

Ф

x

s

a

kin

h

a

























   

 

(Г.1) 

 

мҧнда               

);

(

4

)

(

2

2

2

2

1

1

x

S

x

S

ф

x

x

x























 

);

(

)

(

2

1

1

2

x

S

x

S

x







 

  

 

(Г.2) 

);

(

4

)

(

2

4

2

2

1

3

x

S

x

S

ф

x

x

























 

);

(

)

(

2

3

1

4

x

S

x

S









 

к

=1



  2  ҥшін 

S

1

(

х

к

)



S

2

(

х

к

)



S

3

(

х

к

)



S

4

(

х

к

)  мәндері  тӛмендегі  мән  кезінде  міндетті  А 

қосымшасының (А.20) - (А.23) формулалары бойынша есептелінеді: 

;

1

1





x

x

x







;

1

2





x

x

x







 

 

 

 

 

(Г.3) 

 

.

1

,

,

2

x

s

s

x

a

a

th

x

















 

  

 

 

 

(Г.4) 

Есепті әрбір  + х мәндері ҥшін орындау керек. 
(Г.1) - (Г.4) формулаларында



 

а

s,x

  -  9.2.9  тармағының  нҧсқауларына  сәйкес  анықталатын,  кӛз  іргетасының 

горизонталь  тербелістерінен  іргетас-қабылдағышты  орнату  орнындағы  топырақ  бетінің 
нҥктелерінің горизонталь тербелістерінің амплитудасы



 

,

i

nf

)

2

(

,

)

1

(

,

,

l

a

a

a

z

s

z

s

x

s





 

  

 

 

 

 

(Г.5) 

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

 

92 

 мҧнда 

а

(

1

)

s,z



  а

(2

)

s,z

  –  9.2.9  тармағының  нҧсқауларына  сәйкес  анықталатын,  кӛз 

іргетасының вертикаль тербелістерінен іргетас-қабылдағыштың шекті нҥктелеріне сәйкес 
келетін топырақ бетінің нҥктелерінің вертикаль тербелістерінің амплитудасы 



 

l

inf

  –  горизонталь  тербелістер  қаралатын  бағыттағы  іргетас-қабылдағыштың  табаны 

жағының ӛлшемі; 



 – іргетас-кӛздің тербелістерінің бҧрыштық жиілігі. 

h

1



h

2



1



2











х

 – міндетті А қосымшасының А.5 бӛліміндегі сияқты. 

 
Г.2 Бір іргетас-кӛзден болатын кинематикалық қозу кезінде айналу есебімен іргетас-

қабылдағыштың вертикаль амплитудасы мына формула бойынша анықталынады: 

,

/

kin

z

kin
z

kin

v

a

a

a





 

  

 

 

 

 

 

(Г.6) 

 

мҧнда





;

)

/

(

4

)

/

(

1

)

/

(

4

1

2

2

2

2

2

2

,

z

z

z

z

z

z

s

kin
z

a

a

























 

 

 

 

(Г.7) 

 

;

)

/

(

4

)

/

(

4

2
2

2

2

2

1

2

2

2

2

2

,

/











x

x

x

x

x

s

f

kin

z

Ф

h

a

l

a





















   

 

 

 

(Г.8) 

 

мҧнда

;

2

)

2

(

,

)

1

(

,

,

z

s

z

s

s

z

a

a

a





   

 

 

 

 

(Г.9) 



z



l

f

  – міндетті А қосымшасының А.9 бӛліміндегі белгілер сияқты. 

Бірнеше  іргетас-кӛзден  болатын  кинематикалық  қозу  кезіндегі  іргетас-

қабылдағыштың тербелістерін есептеген кезде сәйкесінше (Г.1) немесе (Г.6) формулалары 
бойынша әрбір тербеліс кӛзі ҥшін 

kin

h

a



 мәнін (немесе

kin

v

a

) сомалау керек. 

 

 
 
 
 
 
 

ӘОЖ 691.32 (624.15) 

МСЖ 91.020 

 

Тҥйін  сӛздер: 

динамикалық  жҥктемелер,  тербеліс  амплитудасы,  бойлық  және 

кӛлденең серпінді толқындардың жылдамдықтары, іргетас табанының астындағы орташа 
статикалық  қысым,  негіздеме  топырағының  есептік  кедергісі,  негіздеме  қаттылығының 
коэффициенті,  жерастылық  имарат  немесе  имараттың  жерастылық  бӛлігі,  имараттың 
негіздемесі, имарат негіздемесінің шӛгіндісі, рҧқсатты деформациялар