СП РК 5.01–106–2013 ФУНДАМЕНТЫ МАШИН С ДИНАМИЧЕСКИМИ НАГРУЗКАМИ (ҚР ЕЖ 5.01–106–2013) - 2

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

 

13 

3 - кесте – Сәйкесінше жҥктеме бойынша сенімділіктің және динамикалық 

коэффициенттері 

 

Машиналар 

Жҥктеме 

бойынша 

сенімділік 

коэффициенті 

γ

f

 

Кӛрсетілген жҥктемелерге 

арналған динамикалық 

коэффициенті η 

тіке 

жазық 

Айналатын бӛліктері бар: 

 

 

 

а) 

машинаның 

қозғалушы 

бӛліктерімен 

туындайтын  жҥктемелер,  келесілердей  айналу 
жиіліктерінде, айн/мин: 

 

 

 

500-ден аз 

4 

3 

2 

500-ден 1500-ға дейін 

4 

3 - 6

*

 

2 

» 1500 » 2000 

4 

6 - 10

*

 

2 

2000-нан кӛп 

4 

10 

2 

б) қысқа тҧйықталу сәтінен тҥсетін салмақ 

1 

2 

- 

 

 

 

 

Қисық 

тиекті-шатундық 

механизмдерде, 

келесідей айналу жиіліктері болғанда, айн/мин: 

 

 

 

600-ға дейін 

2 

1 

1 

600-дан жоғары 

1 

4 

2 

Беттік, конустық ҧнтақтауыштар  

1,3 

1,2 

1,2 

Балғақты ҧнтақтағыштар 

4 

1 

1 

Диірмендер 

1,3 

- 

1 

Баспақтар 

1,5 

2 

2 

Қалыптау жабдықтары 

1,2 

2 

2 

Айналу пештері 

1 (2

**

) 

1 

1 

*

Айналу  жиілігінің  аралық  мәндері  ҥшін  динамикалылық  коэффициент  мәні  интерполяциямен 

анықталады.   

**

Іргетастың шеткі тіреулеріне  пештің кӛлденең осьіне әсер етуші тік салмаққа (тіреулер саны екіден кӛп 

болса). 
Ескертпе  - 
 1  Қуаттылығы  25  мың  кВт  артық  турбомашиналар  ҥшін  а  позициясындағы  тік  салмақ  ҥшін  η 
коэффициентінің мәнін кестедегіден екі есе азайтып алу керек.   
2  Айналу  бӛліктері  бар  машиналардың  қайтымды-тҥсу  ҥрдістері  болса,  осы  массалардан  туындайтын 
динамикалық салмақ ҥшін сенімділік коэффициентін γ

f

 = 1,3 деп қабылдаған дҧрыс. 

3  ηкоэффициентінің  мәні  темірбетонды  іргетастарға  қатысты.    Болат  іргетастар  ҥшін  динамикалық  есеп 
жҥргізу керек.   
4 Кестеде келтірілген η мәні жҥктеменің таңба алмасып әсер етуін есепке алады. 

 
6.5 Машинаның  қозғалыстағы  бӛліктерінің  динамикалық  әсерінен  қандай  да  бір 

әсерлесудің ерекше  тҥрін кӛрсетуіш (мысалы, қысқа тҧйықталу сәті, диірмен балғасының 
ҥзіліп кетуі және т.б.) динамикалық салмақ 

F

d

 есебі анықталады: 

­

 

толқындарды  есептеуде  нормативтік  динамикалық  жҥктеменің  машина 

жҧмысының  қалыпты  пайдалану  тәртібіне  және  тиісті  бӛлімдердің  кӛрсеткіштері 
бойынша  немесе  жобалау  тапсырмасы  мен  салмақтағы  сенімділік  коэффициенті  γ

f

  =  1 

бойынша сәйкес келуші Fn мәнінің туындысы ретінде;   

-

 

іргетас қҧрылымы элементтерінің беріктілігін эквиваленттік статикалық  

динамикалық салмақты келесі формуламен алмастыру арқылы: 

 

F

d

 = 

γ

f

η

F

n

,                                                            

(2) 

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

 

14 

 

мҧнда 
γ

f

 және η – 3-кесте бойынша сәйкесінше қабылданатын динамикалылық және салмақ 

бойынша сенімділік коэффициенттері; 

F

n

–  тиісті  бӛлімдер  бойынша  немесе  жобалауға  тапсырма  бойынша  қабылданатын, 

машинаның  мӛлшерлі  пайдалану  тәртібіне  немесе  ерекше  кҥштік  әсерлесуге  сәйкес 
келетін динамикалық салмақтың мӛлшерлік мәні.   

Іргетас  қҧрылымының  элементтерінің  беріктілігін  есептеуде  тікелей  динамикалық 

есеп негізінде есептің динамикалық жҥктемелер (2) формуласы бойынша анықталады, бҧл 
жерде динамикалылық коэффициенті η=1. 

6.6 Біркелкі емес шӛгінділерге сезімтал және динамикалық машиналармен қҧрылыс 

қҧрылымымен  немесе  топырақ  арқылы  берілетін  салмақты  қабылдаушы  ғимараттар  мен 
қҧрылыстардың  іргетастарын  жобалау  кезінде,  табиғи  негіздегі  іргетас  астындағы    орта 
қысым келесі шарттарды қанағаттандыруы керек: 

 

p 



γ

c

1

R.                                                                 

(3) 

 

6.7  (3)  шарты  аймақ  шекарасындағы  ғимараттар  мен  қҧрылыстар  іргетастары  ҥшін 

орындалуы  тиіс,  мҧнда15  мм/с-ден  кӛп  импульстік  кӛздер  беттеріндегі,  2  мм/с-тан  кӛп 
кездейсоқ және кезеңдік әсер ету кӛздерінің толқын жылдамдығы 

v

s

= 

a

s

ω (мҧнда 

a

s

 – 9.16 

формуламен анықталатын топырақтың толқын амплитудасы, , ω – кезеңдік салмақ беруші 
іргетастардың мәжбҥрлі тербелістерінің бҧрыштық жиіліктері). 

6.8 Іргетастың  немесе  оның  жеке  элементтерінің  мәжбҥрлік  тербелістерінің 

амплитудасын әртҥрлі машина типтері ҥшін анықтау керек.  Бҧл жердегі статикалық және 
динамикалық  жҥктемелерді  осы  нормативтік  салмақ  тарауының  сәйкес  бӛліктерінде 
кӛрсетілген  кӛрсетулерімен  анықталатын  мән  туындысы  ретінде  анықтайды,  және  қайта 
жҥктеу коэффициенті 

n = 

1. 

Іргетастың тербеліс амплитудасы келесі шартты қанағаттандыру керек:  
 

А

adm



u

adm

A

 ,                                                              (4) 

 

мҧнда 

А

adm

  –  есептеумен  анықталатын  немесе  тәжірибелік  жолмен  алынған  іргетас 

тербелісінің ең ҥлкен амплитудасы;  

u

adm

A

 – іргетас тербелісінің шекті рҧқсат етілген амплитудасы. 

6.9 Машина іргетастарының тербелістерін есептегенде келесілерге рҧқсат етіледі:   

– 

u

adm

A

шамасын жобалау тапсырмасына сәйкес нақтылап алу керек;   

–  негізді  тығыз  байланысқан  сызықтық-деформацияланатын,  қасиеттері  тығыз 

біртекті  және  біртекті  емес  сығу,  ығыстыру  және  демпфирлеуді  сипаттаушы 
коэффициенттермен анықталатын негіз ретінде қарастыру;   

–  ҚН  5.3.2    кӛрсетілген  мәндерден  аспаса,  эксцентриситетті  іргетас  массасын 

ҥлестіруде есепке алу. 

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

 

15 

6.10 Мәжбҥрлі  тербеліске 

P  =  P

1

sin 



  t

  (ҧнтақтағыштар,  айналмалы  бӛліктері  бар 

машиналар) кезеңдік заңымен ауысатын салмағы бар машина іргетастары, сонымен қатар  

 

P = P

1

sin 



 t

 + 

P

2

sin 2



 t

 + ....                                                     (5) 

 

полигармоникалық заңмен ӛзгеретін салмақ тудырушы қисық тиекті-шатундық механизм 
іргетастары есептеледі. 

6.11 Еркін  тербелістерге  қҧлаушы  (ҧсталық  балғалар)  немесе  қайтып-тҥсіп  орын 

алмастыратын  денелердің  (қҧю  ӛндірісіндегі  қалыптық  машиналары)  соққыларының, 
сонымен  қатар  қалыптық  (тығыздауы)  бойынша  қондырғының  жҧмысшы  бӛліктерінің 
соққысы әсерінен туындайтын импульстік әсері бар машина іргетастары есептеледі. 

Машина  іргетастарының  тербелістерін  есептеуде  іргетастың  есептеу  сҧлбасы, 

әдетте,  жҥйеге  бір  (тік  немесе  кӛлденең  тербелістерімен)  немесе  екі  (тербелістің 
айналмалы  немесе  айналдырушы  қҧраушыларын  есепке  алып,  тік  немесе  кӛлденең 
тербелістерімен) еркіндік деңгейімен келтіріледі.   

6.12 Кҥрделі  реттелінетін  іргетастар  ҥшін,  мысалы  жиектік  және  созылмалы 

қабырғалық  іргетастар  ҥшін  арнайы  негізде  кҥрделірек  есептеу  сҧлбаларын  қолдану 
ҧсынылады.   

Тығыз  байланысқан  сызықтық-деформацияланған  негіздеме  ҥшін  бір  еркіндік 

деңгейлі мәжбҥрлі тік тербелістің дифференциалдық теңдеуі келесі тҥрге ие: 

 

m

n

z





 + B

z

z



+ K

z

z = P

z

e

iωt

,                                                                       (6) 

 

мҧнда 

B

z

z



  және 

K

z

z

  –  сәйкесінше  негіз  реакциясының  демпфирлеуші  және  тығыз 

бӛліктері.   

Тығыз байланысқан сызықтық деформацияланатын негіз ҥшін арналған жҥйенің екі 

еркіндік  деңгейі  бар  мәжбҥрлі  кӛлденең-айналушы  тербелістерінің  дифференциалдық 
теңдеу келесі тҥрге ие: 

 









































t

i

n

x

x

t

i

x

x

x

n

Me

gh

m

K

B

h

x

h

K

h

x

h

B

e

P

h

x

K

h

x

B

x

m

























)

(

)

(

)

(

)

(

)

(

2

2

2

2

2

2

2



















                                            (7) 

 

(6) және (7) формулаларында келесі белгілеулер қабылданған: 

m

n 

– қондырғы массасы (іргетас, машина, іргетас кесіктеріндегі топырақты себу), т; 

B

z

,  B

x

,  B



  – 

негізді  демпфирлеу  коэффициенттері  сәйкесінше  тік,  кӛлденең  және 

айналушы тербелістер ҥшін; 

К

z

,  K

x

,  K



 

–  негіз  қаттылығының  коэффициенті,  сәйкесінше  тығыз  біркелкі  сығуда,  

тҥзу жылжытуда және біркелкі емес сығуда;  

z, x, 



 

–  сәйкесінше  қондырғының  ауырлық  ортасының  тік,  кӛлденең  ығысуы,  және 

іргетастың  қондырғының  ауырлық  ортасы  арқылы  ӛтетін  осьіне  қатысты,  тербеліс 
жазықтығына перпендикуляр бҧрылу бҧрышы, град.   

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

 

16 

Шынайы  (жалған)  бӛлік 

z

, 

x

, 



  cos 



  t

  (sin 



  t

)  заңдылығы  бойынша  ӛзгеретін 

мәжбҥрлі кҥш пен сәтке сәйкес келеді;   

h

2

  –  қондырғының  жалпы  ауыртпалық  орталығынан  іргетас  табанына  дейінгі 

арақашықтық,  мм; 

P

z

, 

P

x

, 

M 

– сәйкесінше қоздырушы кҥштердің тік және кӛлденең қҧраушылары,   кН, 

және  қондырғының  ауыртпалық  орталығынан  ӛтетін  тербеліс  жазықтығына 
перпендикуляр оське қатысты сәт, кН



м;  



  – машинаның айналуының бҧрыштық жиілігі, с

-1

.  

Машинаның  айналуының  бҧрыштық  жиілігі  тербеліс  кезеңімен  Т,  тербеліс 

жиілігімен  байланысты Гц, формуламен: 

 



 = 2



 = 2



/

Т

                                                                              (8) 

 

Жҥйенің еркін тербелісінің дифференциалдық теңдеулері (6) және (7)  теңдеулеріне 

P

z  

= 

P

x 

=

 M 

= 0 тең болса, сәйкес келеді. 

 

7 ҚАДАЛЫҚ ІРГЕТАСТАРДЫ ЖОБАЛАУДЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ 

 
7.1 Қадалық іргетастарды жобалауда келесі талаптарды есепке алу керек:   
–  тік  динамикалық  салмағы  басым  машиналар  ҥшін  жалпақ  қималы  темірбетонды 

бағандар қолданылу ҧсынылады;   

– кӛлденең динамикалық  салмағы басым машиналар ҥшін жалпақ қималы тіреулер 

де, трапециалды бағандарда қолданыла береді;   

– ҥлкен  тік  динамикалық  салмақ  кезінде  тіреулерді  іргетасқа  орнату  тереңдігін     

1,5

d

–ға дейін алуға болады  (мҧнда 

d  

–  бағанның кӛлденең қимасының диаметрі немесе 

қабырғасы),  бҧл  жағдайда  іргетастағы  тесіктерді  сенімді  бҥтіндеуге  кӛп  кӛңіл  бӛліну 
керек;   

– машина  астындағы  іргетастарға  айтарлықтай  салмақ  болмаса  ғимараттардың 

іргетастарымен салыстырғанда аралары алшақ бағандар торын қолдануға болады.  Алайда 
машина  іргетастары  ҥлкен  динамикалық  салмақты  қабылдайтын  болса  бағандар 
алшақтығын қысқартып, жеке жағдайлар ҥшін   3

d

–ға дейін (мҧнда 

d 

– бағанның кӛлденең 

қима жағы немесе диаметрі) қысқарту керек; 

– іргетас  тақталарының  астындағы  бағандардың  алшақ  орналасуында  тақталар 

беріктілігін статикалық есептеумен анықтайды.   

7.2 Бағандардың жалпы саны статикалық салмақ кезінде кӛтере алу қабілеттілігімен, 

кейіннен динамикалық есеппен тексеру арқылы тағайындалады.   

7.3 Машиналардың  бағандық  іргетастарында  бағандардың  кӛтере  алу  қабілеттілігі 

негіздеме 

топырағының 

кедергісі 

шартынан 

жҧмыс 

шартының 

қосымша 

коэффициенттерін 

m

св

, есепке алатын статикалық  салмақтан анықтаған дҧрыс, бҧл  жерде  

топыраққа қадалған бағандар ҥшін 

m

св

 = 0,8, тірек-бағандар ҥшін 

m

св

  = 1,0   және 



L 

> 0,6 

консистенция  кӛрсеткіші  бар  шаңды,  суға  қаныққан  қҧм  мен  майда  қҧм,  кез-келген 
ылғалдылықтағы қҧмды топырақта қадалған бағандар ҥшін  

m

1

св

=0.7. Топыраққа қадалған 

бағандардың  осындай  топырақтарға  сҥйену  жағдайында    бағанның  кӛтеру  қабілетін 

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

 

17 

динамиикалық  салмақ  сынақтарының  нәтижелері  бойынша  анықтау  керек.    Топырақтың 
барлық басқа кҥйлері мен тҥрлері, және тіреу-бағандар ҥшін 

m

1

св

= 1. 

7.4 Негіздеме  топырағын  ӛтере  алу  қабілеттілігі  бойынша  машиналардың  бағанды 

іргетастарының  есебі  жҥктеменің  негізгі  жиынтығына  жасалу  керек,  бҧл  жағдайда 
топырақ бойынша бағанның кӛтере алу қабілетінің мәнін 

F

д

 мәнімен алмастыру керек, бҧл 

мн  динамикалық  әсерлерді  есепке  алып  бір  бағанды  негіздеме  топырағын  кӛтеруші 
қабілетін сипаттайды және тіреу-бағандар мен топыраққа қадалған бағандар ҥшін, біртекті 
топырақты кесіп ӛтуші бағандар ҥшін келесі формуламен анықталады: 

 

,

1

d

св

св

д

F

m

m

F



                                                              (9) 

мҧнда 

m

cв

 және 

m

1

св

 

–    топырақ  жҧмыс  жағдайының  және  жҧмыс  жағдайының 

коэффициенттері; 

F

d

 

– статикалық жағдайдағы бағандардың кӛтеру қабілеттілігі. 

Топыраққа  қадалған  бағандар  топырақтың  біртекті  емес  қабаттарын  тесетін  болса, 

олардың кӛтеру қабілеті динамикалық әсерлерді есепке алумен келесі формула бойынша 
анықталады: 

 





,

R

h

m

U

RA

m

m

F

fi

i

св

f

c

i

св

cr

св

с

д









1

0

1







                                      (10) 

 

мҧнда 



с

, 



сr

, А, R, U

i

, 



сf

, h

i

, R

fi

,  –  мәндер  статикалық  жағдайда  бағандардың  кӛтеру  қабілетін 

анықтауға арналған БҚН 5.01.01 мәндер сияқты;   

m

св

 

–  (9) формуласындағыдай;   



св

св

m

,

m

1

0

1

 

–  динамикалық  әсер  кезінде  бағанның  тӛменгі  және  бҥйір  жағындағы 
топырақтың  кедергісінің  азаюын  есепке  алатын  жҧмыс  шартының  
коэффициенті. 

Топырақ  жағдайларының  тҥрлеріне  байланысты 



св

св

m

,

m

1

0

1

коэффициенттері 

келесідей анықталады: 

а) кез-келген іріліктегі  және ылғалдылықтағы  қопсытылған топыраққа және 



L

>  0,6  

консистенциялық  кӛрсеткіштері  бар  кез-келген  шаңды  және  суға  қаныққан  әртҥрлі 

тығыздықтағы бағандарды 



св

m

1

 = 0,5 болып қабылданады; 

б) 0,25 





L



  0,6  консистенция  кӛрсеткіші,  кіші  және  ірі  орта  тығыздықтағы  кез-

келген  ылғалдылықтағы  сазды  топырақтарға  қадағанда  а)  бӛлімінде  кӛрсетілгеннен 
басқаларында



св

m

1

 = 0,7 болып қабылданады;  

в) а) және б) кӛрсетілмеген топырақтарды тескенде 



св

m

1

 = 1; 

г) бағандардың тӛменгі жағының б және в бӛлімдеріндегі топырақтарға тірелгенінде  

сәйкесінше  

0

1

св

m

 = 0,7 және 

0

1

m

св

 = 1. 

7.5  7.4  а)  кӛрсетілген  топырақтарға  баған  тірелгенде  бағандардың  динамикалық 

әсерлерді есепке алғандағы кӛтеру қабілеттілігі динамикалық салмақпен  ҧзақ уақыт әсер 
ететін динамикалық жҥктемелер бойынша анықталады.   

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

 

18 

7.6 Шӛгуі бойынша І типтік топырақ жағдайында динамикалық әсермен бірг есепке 

алатын  бағандардың  кӛтеру  қабілеттілігі  (10)  формуласымен  анықталынады,  бҧл 
жағдайдағы топырақтың есептік кедергісінің мәні, және жҧмыс шарты коэффициенттерін



св

св

m

m

1

0

1

,

топырақтың толықтай сумен қанығу жағдайында анықтау керек,  Шӛгу бойынша 

ІІ  типтегі  топырақ  жағдайындағы  динамикалық  әсерлерді  есепке  алып,  жоғарыда 
кӛрсетілген  талаптармен  қатар  жҧмыс  шарты  коэффициентін 



с

  топырақтың  шӛгу 

коэффициенті 

s

sl

,  см,    мәніне  байланысты  анықтау  керек,

s

sl

=  5  болғанда 



с

  =  0; 

s

s

l 



  2

s

u 

болғанда 



с 

= 0,8,  мҧнда

s

u

, см – негіздің шекті деформациясы. 

7.7  Тербелістегі  машинаның  бағанды  іргетастарының  есептеулерін  табиғи  негіздегі 

іргетастардың  есебі  формулаларымен  анықтайды,  масса  мен  қаттылық  мәндерінің 

m

n

, 



, 



0

, 

K

z

, 

K



орнына  оларға  сәйкес  келтірілген  мәндермен 

m

nр

, 



nр

, 



0

nр

, 

K

znр

, 

K



nр

  

алмастырады: 

а) Бағанды іргетастардың тік тербелістері ҥшін: 

;

1











n

i

iс

р

nр

m

m

m

в



                                                            (11) 

 

2

znp

b

β th β

α

К

nE d β

β α thβ





 

                                                        (12) 

 

,

E

C

;

d

E

k

b

z

b











1

                                                           (13) 

 

мҧнда 

m

p 

– ростверктің ҥстіне орнатылған машинамен бірге жалпы массасы, кН·с

2

/м;  

m

iсв

  – 

i-

ші баған массасы, кН



с

2

/м; 

n 

– баған саны;  



*

 –

2

6

0 2

0 8 th

;

k

,

,















 -ға тең деп қабылданатын коэффициент; 

th 

– гиперболоидтық тангенс; 



z

C

  –  бағанның  тӛменгі  деңгейінде  топырақты  тығыз  біртекті  сығу  коэффициенті, 

кН/м

3

,  (50)  формула  бойынша  анықталады,  бҧл  жердегі  А  іргетас  табанының  ауданы 

бағанның кӛлденең қимасының ауданына тең деп қабылданады, ал орнату бағандары ҥшін 

k

0

коэффициенті екі еселенеді;   

E

b 

–  бетон  тығыздығының  бастапқы  модулі,  МПа,  ҚНжЕ  2.03.01  бойынша 

қабылданады; 



  – баған ҧзындығы, м; 

d

 –  бағанның кӛлденең қима жағы, м;  

k

1

  –  бағанның  бҥйір  жағы  бойынша  кедергісін  есепке  алушы  коэффициент, 

ол3,16



10

2

 кН

1/2

 м

-3/2

-ге тең;  

k

2

  –  бағанды  іргетастың  келтірілген  массасына  тесілетін  топырақ  қасиеттерінің 

әсерін есепке алушы коэффициент, ол 2,0-ге тең; 

 

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

 

19 

б) Бағанды іргетастың кӛлденең айналу тербелістеріні ҥшін  

m

nр

= 

m

p

; 









n

1

i

i

св

i

*

р

n

р

r

m

2







;                                                (14) 

 

;

m

h

p

n

р

n

р

2

0

0









                                                     (15) 

 

,

n

1

i

2

i







r

n

K

K

znp

nр



                                                     (16) 

 

мҧнда



р 

–  ростверк  массасы  мен  тербеліс  жазықтығына  перпендикуляр,  жалпы 

ауыртпалық орталық осьіне қатысты машина массасының инерция сәті, кН



м



с

2

 ; 

h

0 

– 

m

р 

ауырлық массасының орталығы мен ростверк табанына дейінгі арақашықтық, 

м;  

r

i

  – бағанның 

і

-ші осьінен іргетас табанының бҧрылу осьіне дейінгі қашықтық м;  

K

znр

  –  баған  іргетасының  келтірілген    қаттылық  коэффициенті,    кН/м,  (12) 

формуласымен анықталады; 



*

, 

m

р

, 

m

icв

, 

n

 – (11) – (13) формулаларындағы шамалар. 

7.8 Баған  іргетасының  тығыз  біртекті  және  біртекті  емес  жылжуындағы  қаттылық 

коэффициенті, 

K

х

, тс/м, және 

K



, тс



м, бҧл шамаларды табиғи негіздегідей қабылдау керек, 

тек іргетас ауданы мен оның табанының инерция сәтін ростверктегідей деп санау керек.   

7.9 Машиналардың  баған  іргетастарының  динамикалық  сипаттамаларын  аынқтау 

формулалары   (11) – (16) келтірілген болып  табылады. 

7.10 Топырақ  жағдайының  кең  аймағы  ҥшін  арналған  бағанды  іргетастардың 

динамикалық  сипаттамаларын  анықтауға  мҥмкіндік  беретін  нақты  есептеу  келесідей 
жҥргізіле алады:   

7.11 Тегіс  емес 

K

znр 

сығылуындағы  бағанды  іргетас  қаттылығының  коэффициенті 

келесі формаламен анықталады: 

1

1

1

1

1

1

1

1

1

th

th

1

N

M

N

M

n

K

znp

















                                                        (17) 

 

7.12 Егер  баған  біртекті  емес  топырақты  тесетін  болса,  (17)  есебіне  кіретін  мәндер   

келесі формулалар бойынша анықталады: 

;

АU

E

k

i

b







1

                                                             (18) 

 

;

N

M





1

1

1



                                                                       (19) 

 

;

A

E

U

b

k

i







1

                                                                  (20) 

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

 

20 

 

,

E

C

b

z







                                                                       (21) 

мҧнда 

E

b,  

n

  –  мәні (12) формуласындағыдай; 

А 

– қаданың кӛлденең қиысуының ауданы;  

U

i 

– қаданың периметрі; 



1

 – қаданың ҧзындығы;  



z

C

–  мәні (13) формуласындағыдай; 



k   

–  қаданың  бҥйір  жағы  бойынша  тығыз  есептік    кедергісін  81  және  7.2  бойынша 

қабылдаймыз. 

 

4 - кесте 

– 

Саз топырақтарға арналған қаданың бҥйір беті бойынша 

топырақтың есептік серпінді кедергісі 

 

Саз топырақтардың консистенциясының 



L 

кӛрсеткіші 

Қаданың бҥйір бетіндегі топырақтың есептік 

серпінді кедергісі, 



к

, кН/м

3

 

0,75 <



L



 1 

0,5 <



L



 0,75 

0,25 <



L



 0,5 

0 <



L



 0,25 

15000 – 5000 

30000 – 15000 
45000 – 30000 
60000 – 45000 

 

Ескертпе  - 
1 



L

 аралық мәндері ҥшін 



к

 шамасы интерполяциямен анықталады. 

2  Шӛгетін  топырақтар  ҥшін 



к 

шамасы  табиғи  ылғалдылыққа  сәйкес  келетін  немесе  ылғалдандыру 

мҥмкіндігін есепке алып, 



L

  консистенциялық сазды топырақтар ҥшін анықтағандай анықтаймыз.

 

 

5 - кесте 

– 

Қҧм топырақтарға арналған қаданың бҥйір беті бойынша 

топырақтың есептік серпінді кедергісі 

 

Қҧм топырақтардың тҥрі мен 

тығыздығы 

Қаданың бҥйір бетіндегі топырақтың есептік серпінді 

кедергісі, 



k

, кН/м

3

 

Су сіңірген 

Ылғалды 

Аз ылғалды 

Орта іріліктегі, орта тығыздықтағы 
қопсытылған қҧм 
 
 
Ҧсақ,  орта тығыздықтағы 
қопсытылған қҧм 
 
Шаңды,  орта тығыздықтағы 
қопсытылған қҧм 

 
15000 
30000 
 
10000 
20000 
 
5000 
10000 

 
20000 
40000 
 
15000 
30000 
 
10000 
15000 

 
30000 
50000 
 
25000 
40000 
 
15000 
25000 

 
Ескертпе  -    Тығыз  қҧмды  опырақтар  ҥшін  қаданың  бҥйір  бетіндегі  топырақтың  есептік  кедергісі   



k

 

берілген топырақ тҥріне арналған 5 кестедегі мәндерден салыстырғанда 50 %-ға артық болуы керек. 

 

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

 

21 

7.13  Егер  қада  топырақтың  екі  не  одан  да  кӛп  қабатын  тесетін  болса,  әрбір  қабат 

ҥшін  алдын-ала 

M

k 

/

N

k 

қатынасын  тӛменгісінен  бастап  жоғарғысына  дейін  мына 

формулалар бойынша анықталынады: 

 

;

1

1

1

1

1

1

1

1

1

1



























k

k

k

k

k

k

k

k

k

k

k

k

β

th

N

M

N

M

th

x

x

N

M







                                                                (22) 

.

A

E

U

U

A

E

x

k

b

k

k

k

k

k

k

b

k











;

                                                                           (23) 

 
Осы жерде 

k

+1= 

m 

кезінде тӛменгі қабат ҥшін: 

 

,

N

M

N

M

m

m

m

k

k













1

1

                                                                           (24) 

 
мҧнда 

.

m

b

m

k

m

m

A

E

U







                                                                               (25) 

Ары қарайғы есептеуден алынған 

k

+1 = 

m-

нен 1-ге дейін  (22) формуласы бойынша 

M

1 

/ 

N

1 

қатынасының мәні кейіннен (17) формуласына қойылады. 

7.14  Кӛп  қабатты  негіздегі  (11)  және  (14)    формуласына  енетін 



* 

коэффициентін,  

келесі формуламен анықтау керек: 

,

*

*

2





k





                                                                  (26) 

мҧнда 



































;

6

8

0

2

0

1

1

2

j

k

k

j

k

k

k

cp

f

*

kcp

R

;

th

,

,

;

k

















                                                (27) 

 



kср 

–  қаданың  бҥйір  бетіндегі  топырақтың  тығыз  есептелінген  кедергісінің  орта 

салмақтандырыған  мәні;  кӛлденең  тербелісте 



*

ҧзындықтағы  қаданың  жоғарғы  аймағы 

бойымен  және  кӛлденең-айналмалы  тербелісте  ҧзындық  бойымен 

*



/3  ҧзындығымен 

анықталады;   



 – қада ҧзындығы;  



k

 – топырақтың 

k

-ші қабатының қалыңдығы;  

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

 

22 



–  кӛлденең  тербелісте 



  =  10000  кН/м

3

  деп  қабылданатын,  тік-айналмалы 

тербелісте 



 = 30000 кН/м

3

 болып қабылданатын коэффициент. 

7.15 

K

xnр

  біркелкі  ығыстыруында  қада  іргетасының  қаттылық  коэффициенті, 

нақтылау қажеттілігінде    

,

3

р

х

p

E

n

K

b

n







                                                              (28) 

формуласымен анықталады 
мҧнда 

n

  – қадалардың саны;  

E

b



 

 – иілгендегі қаданың кӛлденең қимасының қаттылығы;   

α

–  «қада-топырақ»  жҥйесінің  тығыз  температурасының  коэффициенті  келесі 

формуламен анықталады: 

д

,





6

1



 ,                                                                       (29) 

мҧнда

д



–  статикалық  кӛлденең  салмақпен  қада  есептеуде  анықталатын  қада 

деформациясының  коэффициенті. 

p 

коэффициентінің мәні келесідей анықталады: 

–  тӛменгі  ростверктік  топсалы-тҥйістірілген  қада  ҥшін,  және  тӛменгі  ростверкпен 

қадалған қадалар ҥшін сәйкесінше келесі формулалар бойынша анықталады:   

;

0

D

p



                                                                            (30) 

 

0

2

0

0

C

b

D

p





 ;                                                                      (31) 

– жоғары  ростверктік  топсалы-тҥйістірілген  қадалар  ҥшін  және  жоғары 

ростверкаларға қадалған қадалар ҥшін келесі формуламен анықтаймыз:   

;

0





p

                                                                               (32) 

 

,

b

p

0

0







                                                                        (33) 

 

мҧнда                                

 

 

;

3

2

3

0

2

0

0

0

0

0

0























C

B

D

                                     (34) 

 

 

,

2

2

0

0

0

0

0

0

0

2

1



































C

B

C

b

                                       (35) 

мҧнда 

D

0

, 

В

0

, 

С

0

    – 









  қаданың  батырылуының  келтірілген  тереңдігіне  тәуелді 

коэффициенттер ; 



0

 –  ростверк табанынан топырақ бетіне дейінгі арақашықтық.   

7.16  Қадалық  іргетастардың  кӛлденең  тербелістері  ҥшін 

m

np

  (11)  формуласымен 

анықталады, 



* кӛлденең-айналу тербелістері ҥшін  (26) формуласымен анықтаймыз.  

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

 

23 

7.17 Қадалық іргетастың тығыз тегіс емес 

K



 nр

 сығылуында қаттылық коэффициенті 

(16) формуласымен анықталады, 

K

znp

 (17) формуласымен анықталады, алтығыз тегіс емес 

K



 nр 

ығысуында қаттылық коэффициенті келесі формуламен анықталады: 

;

1

2







n

i

i

n

р

x

n

р

r

n

K

K



                                                                    (36) 

мҧнда 

K

x nр

  – (28) формуласымен табылады,  

n 

– қадалар саны; 

i

r

– 

i

-ші  қададан  іргетас  табанының  ауыртпалық  орталығы  арқылы  ӛтетін  тік  оське 

дейінгі арақашықтық, м. 

7.1.8 Іргетас  табанының  ауыртпалық  орталығы  арқылы  ӛтетін  тік  оське  қатысты 

қадалық іргетастың инерция сәті келесі формуладан анықталады: 

,

r

m

*

n

i

i

св

i

р

оnр

n

р











1

2















                                                    (37) 

мҧнда 





nр 

– ростверк массасының және машинаның іргетас табанының ауыртпалық 

орталығы арқылы ӛтетін тік оське қатысты инерция сәті, кН·м·с

2

; 



* – тік тербелістер ҥшін коэффициент, (26) формуласымен анықталады;  

i

r

 – (36) формуласындағыдай. 

7.19 Қадалық  іргетас  ҥшін  демпфирлеуге  қатысты  коэффициенттер 



z 

мәнін 

бекітілген  тербелістер  ҥшін 



z

=  0,2  деп  және    бекітілмегендер  ҥшін  және 



z

  =  0,6  деп 

қабылдаймыз.  Демпфирлеуге  қатысты  коэффициенттер  мәндерін 



х

, 





, 





  49  –  51 

формулалары анықтайды. 

Қатыстық  демпфирлеуге  қатысты  коэффициенттер  мәнін  нақтылау  қажеттілігінде 

динамикалық сынаулар жҥргізу керек. 

 

8 МАШИНА ІРГЕТАСТАРЫНЫҢ ТЕРБЕЛІСТЕРІН ЕСЕПТЕУ 

 

8.1 Машина іргетастарының тербелістерін есептеуге қатысты жалпы нҧсқаулар 

 

8.1.1 Тербелістерді есептеуде  аналитикалық немесе сандық әдістермен анықталады.  

Іргетастарды,  олардың  негіздерімен  және  машиналарымен  бірге  еркіндіктің  шексіз 
санымен  немесе  ақырғы  санды  жҥйесі  ретінде  қарастыруға  рҧқсат  етіледі.  Есептеу 
нәтижелері  бҧл  ережелердің  шарттарын  және  техникалық  тапсырманың  қосымша 
талаптарын  қанағаттандыра  алуы  керек.  Негіз  қаттылығын  статикалық  шашу  және 
динамикалық  салмақтың  кездейсоқ  табиғатын  ескеруші  ықтималдықты  әдістер  мен 
сенімділік теориясының әдістемерін қолдану рҧқсат етіледі.   

Іргетастың  және  оның  жеке  элементтерінің  мәжбҥр  және  еркін  тербеліс 

амплитудаларын әртҥрлі машина типтері ҥшін тиісті бӛлімдердегі кӛрсеткіштеріне сәйкес 
анықтауға  болады.  Тербеліс  амплитудаларын  анықтау  бағыт  бойынша  және  сәйкес 
тербеліс жиілігінде жеке-жеке анықталады.  

Іргетастың тербеліс амплитудалары келесі шартты қанағаттандыруы керек:   
 

а 



 а

и

,                                                                   

(38) 

 

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

 

24 

мҧнда 

а 

– есептеумен анықталатын іргетастың тербелісінің ең ҥлкен амплитудасы;   

а

и 

–  жобалауға  тапсырмамен  бекітілетініргетас  тербелісінің  шекті  рҧқсат    етілген 

амплитудасы, ол тапсырмада жоқ болса, онда 6-кесте бойынша қабылданады. 

 
6- кесте – Тербелістердің шекті рҧқсатты амплитудаларының мәндері 

 

Машиналар 

Кӛрсетілген тербелістің шекті рҧқсатты 

амплитудасы, 

а

u

, мм 

Айналу 

жиілігіндегі 

айналушы 

бӛлшектер, айн/мин: 

горизонталь 

вертикаль 

500-ден аз 

0,2 

0,15 

500-ден 750-ге дейін 

0,2 - 0,15 

0,15 - 0,1 

750-ден 1000-ға дейін 

0,15 - 0,1 

0,1 - 0,06 

1000-нан 1500-ге дейін 

0,1 - 0,05 

0,06 

1500-ден жоғары 

0,05 

-

 

Айналу  жиілігіндегі  қисық  тиекті-
шатундық механизмдер, айн/мин: 

Бірінші ҥйлесімділік ҥшін  Екінші ҥйлесімділік 

ҥшін 

200-ден аз 

0,25 

0,15 

200-ден 400-ге дейін 

0,25 - 0,15 

0,15 - 0,1 

400-ден 600-ге дейін 

0,15 - 0,1 

0,1 - 0,05 

600-ден жоғары 

0,1 

0,05 

Конустық және беттік ҧсақтауыштар 

0,3 

Балғалық ҧсақтағыштар 

Айналушы бӛлшектері бар машиналар сияқты   

Шеберлік балғалар 

1,2 (0,8

*

) 

Баспақтар 

0,25 

Қалыптық машиналар 

0,5 немесеМемСт 12.1.012 бойынша (іргетастарда 

жҧмыс орындары орналасса) 

Диірмендер 

0,1

**

 

*

Барлық сумен қаныққан қҧмдарда іргетастар тҧрғызғанда, сонымен қатар аз немесе орта деңгейінде сумен 

ылғалданған шаңды қҧмдарда да.    
Ескертпе лер  
1 Айналу жиілігінің аралық мәні ҥшін шекті рҧқсат етілген амплитуда интерполяциямен анықталады.   
2  Айналым  жылдамдығы  200  айн/мин  және  одан  аз  машиналар  ҥшін  іргетас  биіктігі  5  м-ден  кӛп  болса, 
рҧқсат етілген амплитуда 20 %-ға артады. 

 
8.1.2 Машина іргетастарының тербелісін есептеуде рҧқсат етіледі:    
- негізді 

тығыз  байласқан  сызықтық  деформацияланатын  негіз  ретінде 

қарастырыруға, негіз қасиеттері демпфирлеуді сипаттайтын тығыз біркелкі және біркелкі 
емес сығу коэффициенттерімен анықталады;   

-  іргетас  массасын  ҥлестіруде  эксцентриситетті  есепке  алмауға  мҥмкіндік  береді, 

егер ол 5.2.8-тармақта келтірілген мәннен аспайтын болса;   

- тығыз біркелкі емес сығуда  тербеліс жазықтығы қоздырушы кҥш сызығына немесе 

қоздырушы сәт әрекетінің жазықтығына параллельді деп қабылдауға рҧқсат етіледі;   . 

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

 

25 

Машина іргетасына бір уақытта бірнеше ашуландырушы кҥштердің бір уақытта әсер 

етуі  немесе  олардың  фазалық  қатынасы  жӛнінде  ақпарат  болмаса  тербеліс  қалпының 
жағымсыз қалыптарын туғызушы кҥштердің синфазалық және фазаға қарсы әрекеттерінің 
нҧсқалары қарастырылады.   

8.1.3 Машина  іргетастарының  табиғи  негіздерінің  негізгі  тығыз  сипаттамасын  -  

тығыз  біркелкі  сығу  коэффициентін, 

С

z

,  кН/м

3

,  әдетте,  зерттеу  нәтижелері  бойынша 

немесе  тығыз  толқындардың  кӛлденең  және  кӛлбеу  жылдамдықтары  туралы  деректер 
ненгізінде анықтау керек.    

Табан ауданы А 200  м

2

-тан  кӛп  емес  іргетастар  ҥшін 

C

z

  мәнінің  эксперименталдық 

деректердің болмаған жағдайында келесі формуламен анықтауға рҧқсат етіледі: 

 

                                                        (39) 

мҧнда  

b

0 

– 

қҧм топырақтар ҥшін 1-ге тең деп қабылданатын, балшық пен қҧмдақ ҥшін 1,2 

және ірі кесектік топырақтар мен саз ҥшін 1,5 деп қабылданатын коэффициент,м

-1

; 

Е 

– іргетас табаны астындағы топырақтың деформациялану  модулі,  кПа; 

Е 

мәнінің 

біртекті  емес  негізі  жағдайында  сығылатын  қабат  шекарасындағы  орта  мән  ретінде 
анықталады; 

А

10

= 10 м

2

; 

А 

– іргетас табанының ауданы, м

2

. 

200  м

2

  кӛп  А  ауданы  бар  іргетас  ҥшін 

С

z

  коэффициенті  табан  ауданы 

А=

200  м

2

 

іргетастар ҥшін де 

А = 

200 м

2

. 

8.1.4  Тығыз  біркелкі  емес  сығу  коэффициенті   

С

φ

, кН/м

3

,  жіне  біркелкі  емес  тығыз 

жылжу  коэффициенті 

C

ψ

,  кН/м

3

,  тығыз  толқындар  жылдамдықтары  жайында  деректер 

негізінде  немесе  сынау  нтижелерінің  қорытындысы  бойынша,  ал  эксперименталдық 
деректер болмаған жағдайда, келесілерге тең болып қабылданады:   

С

φ

 = 2

С

z

;                                                               (40) 

 

C

x

 = 0,7

C

z

;                                                              (41) 

 

C

ψ

 = C

z

.                                                                 

(42) 

 

8.1.5 Табиғи  негіздер  ҥшін  қаттылық  коэффициенттері   

K

z

,  К

φ

,  К

х

,  K

ψ 

келесі 

формулалармен анықталады: 

- тығыз біркелкі сығылуда - 

K

z

, 

кН/м, 

K

z

 = C

z

A

;

                                                               

(43) 

 
-  тығыз  біркелкі  емес  сығылуда      (іргетас  табанының  бҧрылысында  табан  арқылы 

ӛтетін кӛлденең оське қатысты тербеліс жазықтығына перпендикуляр) - 

К

φ

,кН·м, 

 

К

φ

 = 

С

φ

I

φ

;                                                            (44) 

 

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

 

26 

Тегіс тығыз жылжуда - 

К

х

, 

кН/м, 

К

x

=

 С

x

А

;

                                                              

(45) 

 

Тығыз  тегіс  емес  ығысуда  (іргетас  бҧрылысында  табанның  ауыртпалық  орталығы 

арқылы ӛтетін тік оське қатысты) - 

К

ψ

,кН·м, 

 

К

ψ

 = 

С

ψ

I

ψ

.                                                            (46) 

 

 (44), (46) формулаларында: 

I

φ 

және 

I

ψ

  –  сәйкесінше  тербеліс  жазықтығына  перпендикуляр  кӛлденең  оське 

қатысты және іргетастың тік осьіне қатысты іргетас табанының инерция сәті, м

4

. 

Негіздің  қаттылық  коэффициентін  дәлірек  бағалау  мақсатында  арнайы  зерттеулер 

жҥргізіп,  еденнің  болуы,  іргетастың  бҥйірлік  себіндісінің  болуы  және  т.б  факторлардың 
осы коэффициентердің артуына әсерін есепке алу керек.   

8.1.6 Негіздің 

демпфирлеуші 

қасиеттерін, 

әдетте, 

сынаулар 

нәтижесімен 

анықталатын  қатыстық  демпфирлеумен  ξ  (тербелістің  қауіптілік  сӛну  ҥлесі)  анықтау 
керек.   

Эксперименталдық деректер жоқ кезде, тік тербелістер ҥшін қатыстық демпфирлеуді 

ξ

z 

келесі формуламен анықтауға рҧқсат етіледі: 

орныққан (гармоникалық) және кездейсоқ тербелістер ҥшін: 

                                                              (47) 

 

Белгіленбеген (импульстік) тербелістер ҥшін: 

                                                           (48) 

 

мҧнда 

р 

– 5.2.18 сияқты; 

Е, C

z 

– 9.1.3 сияқты. 

8.1.7 Кӛлденең  және  айналмалы  тербелістер  ҥшін  тік  және  кӛлденең  осьтерге 

қатысты демпфирлеу келесілерге тең болып қабылданады: 

 

ξ

x

 = 0,6ξ

z

;                                                            (49) 

 

ξ

φ

 = 0,5ξ

z

;                                                           (50) 

 

ξ

ψ

 = 0,3ξ

z

.                                                           (51) 

8.1.8  Топтық  қондыру  кезінде  жалпы  ортақ  іргетастағы  бір  типті  машиналардың   

j 

 

іргелістің  тербеліс  амплитудаларының  мәнін 

а-ны    j 

=  2  болған  жағдайда  амплитудалар 

қосындысы ретінде,  

j

> 2 болған жағдайда:  

                                                          (52) 

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

 

27 

формуласымен анықтау керек. 
мҧнда 

k  - 

кезеңдік  әрекет  ету  машиналарында  1,5  деп,  динамикалық  салмақ 

машиналарында 0,7, кездейсоқ динамикалық салмақ машиналарында 1 деп қабылданатын 
коэффициент;   

a

i 

– і-ші кӛлік жҧмысындағы іргетастың тербеліс амплитудасы;   

j – 

машиналар саны. 

Амплитуданың есептік мәні (38) шартын қанағаттандыруы керек. 
Әртҥрлі типтегі машиналарды ортақ іргетаста  әрбір машинаның жҧмыс жасауынан 

туаындайтын тербеліс амплитудаларының қосындысын іргетастағы тербеліс амплитудасы 
деп  қабылдауға  болады.    (38)  шарты  бойынша  есептік  амплитуданың  ең  ҥлкен  есептік 
қҧрауыштарына  сәйкес  келетін  машина  типі  мен  тербеліс  жиілігі  ҥшін  шекті  рҧқсат 
етілген амплитуда 6 кестеде келтірілген мәннен 30%, және одан жоғары деп қабылданады.   

Машиналарды  кездейсоқ  және  кезеңдік  салмақпен  жеке  тҧрған  іргетастарға 

орнатқанда әрбір іргетас тербелісінің амплитудасын машина жҧмысы уақытнда тпыраққа 
берілетін тербелісті есепке алып,  8.1 бӛлімдеріндегі нҧсқаулар бойынша анықтайды. Бҧл 
жерде  қабылдау-іргетасының  рҧқсат  етілген  амплитудасын 

а

и

  6  кестеде  келтірілген 

мәндерден 30 %  және одан жоғары етіп алу керек.   

Жеке  іргетастарда  орнатылатын  импульстік  салмағы  бар  машина  іргетастары  ҥшін 

тербеліс  амплитудасын  есептеуде  тербелістің  топыраққа  берілуін  есепке  алмауға  рҧқсат 
етіледі.   

8.1.9 Топырақтың  тік  (кӛлденең)  тербеліс  амплитудаларын  сәйкесінше  машина 

іргетастарының тік (кӛлденең) дірілінде есептеуді келесі формуламен жҥргізеді: 

 

                                       (53) 

 

мҧнда 

a

s 

– 

іргетастың  кӛлденең  осьінен 

r

қашықтықта  орналасқан  бет  нҥктесіндегі, 

яғни, топырақтағы толқын кӛзінің тік (кӛлденең) тербелістер амплитудасы; 

а

0 

– еркін немесе мәжбҥрлі тік (кӛлденең) тербелісінің амплитудасы, яғни топырақта 

оның табан деңгейіндегі толқын кӛзінің тербелісі, ол әртҥрлі машина типтері ҥшін 8.2-8.4 
бӛлімшелерінің  формулаларымен  анықталады,  бҧл  жердегі 

h

1

–ді  минус 

h

2

-ге  алмастыру 

керек. 

δ = 

r

/

r

0

;   

 

 

 

 

(54) 

 

мҧнда 

r 

–  іргетас-кӛздің  вертикаль  осьінен  топырақ  бетінің  тербеліс  амплитудасы 

анықталатын нҥктесіне дейінгі қашықтық;   

r

0

 – іргетас кӛзі табанының кетірілген радиусы, 

r

0

 =

.

 

Топырақта  таралатын  толқын  жиілігін  машина  іргетасы  жиілігіне  тең  деп  алған 

дҧрыс.   

 

Ескертпе  -    Топырақта  таралатын  тербеліс  амплитудаларын  нақтылау  мақсатында 

эксперименталдық зерттеулер негізінде топырақтағы тербелістерді болжауға рҧқсат етіледі. 

 

 

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

 

28 

8.2  Кезеңдік  жҥктемелері  бар  машиналардың  іргетастарының  тербелістерін 
есептеу. Рамалық іргетастар 
 

8.2.1  Жиекті  іргетастың  жоғарғы  тақтасына  қатысты  тік  осьіне  қатысты  кӛлденең 

айналмалы тербелістер амплитудасын  

а

h,

ψ

, м, келесідей формула бойынша анықтайды: 

 

 

а

h,

ψ

= а

х

 + а

ψ

l

b

,                                                        

(55) 

мҧнда 

а

х 

–  жоғарғы  тақта  орталығының  кӛлденең  тербелістерінің  амплитудасын 

келесі формула анықтайды: 

                                  (56) 

 

a

ψ 

–  ауыртпалық  орталығы  арқылы  ӛтетін  тік  оське  қатысты  жоғарғы  тақтаның 

айналмалы  тербелісінң  амплитудасы  (бҧрылу  бҧрышы)  рад,  тӛмендегі  формуламен 
табылады:

 

                                   

(57) 

 

ω – машинаның айналу жиілігі, с

-1

, ω = 0,105n

r

; 

n

r 

- машинаның айналу жиілігі,айн/мин; 

a

x,st

, a

ψ

,st 

– сәйкесінше ығысу және бҧрылу бҧрышы, 

F

h 

кҥшінің әсері мен 

M

z 

сәтінің 

статикалық әсерінде жоғарғы тақтаның ауыртпалық орталығы бойынша анықталады: 

 

                                                             (58) 

 

                                                            (59) 

 

мҧнда 

F

h

  – 

динамикалық  салмақтың  кӛлденең  қҧраушыларының  мәні,  5.2.9 

нҧсқауларын есепке алу сәйес бӛлімдер бойынша анықталады, кН; 

М

z

  –

  жоғарғы  тақтаның  ауырлық  ортасы  арқылы  ӛтетін  кӛлденең  оське  қатысты 

қоздырушы  сәттің  есептік  мәні,  айналушы  бӛліктері  бар  машиналар  ҥшін    кН·м, 

M

z

  = 

F

h

l

b

/2; 

S

x

,  S

ψ

  – 

іргетас-негіз  жҥйесінің  қаттылық  коэффициенті  сәйкесінше  кӛлденең 

бағытта, машина білігінің осьіне перпендикуляр, кН·м, олар (60) және (61) формулалары 
бойынша анықталады; 

ξ

'

х

, 

ξ

'

ψ 

_ 

іргетас-негіз  жҥйесінің  қатыстық  депфирлеуін  (66)  және  (67)  бойынша 

анықтаймыз;