СП РК 5.01–106–2013 ФУНДАМЕНТЫ МАШИН С ДИНАМИЧЕСКИМИ НАГРУЗКАМИ (ҚР ЕЖ 5.01–106–2013)

Сәулет, қала қҧрылысы және қҧрылыс
саласындағы мемлекеттік нормативтер

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ЕРЕЖЕЛЕР ЖИНАҒЫ

Государственные нормативы в области
архитектуры, градостроительства и строительства
СВОД ПРАВИЛ РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН

ДИНАМИКАЛЫҚ ЖҤКТЕМЕЛЕРІ БАР МАШИНАЛАРДЫҢ
ІРГЕТАСТАРЫ

ФУНДАМЕНТЫ МАШИН С
ДИНАМИЧЕСКИМИ НАГРУЗКАМИ

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*
СП РК 5.01–106–2013*

Ресми басылым
Издание официальное

Қазақстан Республикасы Индустрия және инфрақұрылымдық даму
министрлігі Құрылыс және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық істері
комитеті

Комитет по делам строительства и жилищно-коммунального хозяйства
Министерства индустрии и инфраструктурного развития Республики
Казахстан

Нұр-Сұлтан 2019

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*
СП РК 5.01–106–2013*

АЛҒЫ

СӚЗ

ӘЗІРЛЕГЕН:

«ҚазҚСҒЗИ» АҚ

, «ЗЦ АТСЭ» ЖШС

ҦСЫНҒАН:

Қазақстан

Республикасы

Ҧлттық

экономика

министрлігінің

Қҧрылыс,

тҧрғын

ҥй-коммуналдық

шаруашылық істері және жер ресурстарын басқару
комитетінің

Техникалық

реттеу

және

нормалау

басқармасы

БЕКІТІЛГЕН

ЖӘНЕ

ҚОЛДАНЫСҚА
ЕНГIЗІЛГЕН:

Қазақстан  Республикасы  Ҧлттық  экономика  министрлігі
Қҧрылыс,  тҧрғын  ҥй-коммуналдық  шаруашылық  істері
және жер ресурстарын басқару комитетінің
2014  жылғы  29-желтоқсандағы  №  156-НҚ  бҧйрығымен
2015 жылғы 1-шілдеден бастап

ПРЕДИСЛОВИЕ

РАЗРАБОТАН:

АО «КазНИИСА», ТОО «ЗЦ АТСЭ»

ПРЕДСТАВЛЕН:

Управлением

технического

регулирования

нормирования Комитета по делам строительства,
жилищно-коммунального

хозяйства

управления

земельными ресурсами Министерства национальной
экономики Республики Казахстан

УТВЕРЖДЕН

ВВЕДЕН

ДЕЙСТВИЕ

Приказом  Комитета  по  делам  строительства,  жилищно-
коммунального  хозяйства  и  управления  земельными
ресурсами  Министерства  национальной  экономики
Республики Казахстан от «29» декабря 2014 года

№ 156-НҚ с 1 июля 2015 года

Осы мемлекеттік нормативті Қазақстан Республикасының сәулет, қала қҧрылысы

және қҧрылыс істері жӛніндегі уәкілетті мемлекеттік органының рҧқсатысыз ресми
басылым ретінде толық немесе ішінара қайта басуға, кӛбейтуге және таратуға болмайды

Настоящий государственный норматив не может быть полностью или частично

воспроизведен, тиражирован и распространен в качестве официального издания без
разрешения уполномоченного государственного органа по делам архитектуры,
градостроительства и строительства Республики Казахстан

Қазақстан Республикасы Индустрия және инфрақҧрылымдық даму

министрлігі

Қҧрылыс және тҧрғын ҥй-коммуналдық шаруашылық істері комитетінің 2019 жылғы 06
қарашадағы №178-НҚ бҧйрығына сәйкес ӛзгертулер мен толықтырулар енгізілді.

Внесены изменения и дополнения в соответствии с приказом Комитета по делам

строительства и жилищно-коммунального хозяйства Министерства индустрии и
инфраструктурного развития Республики Казахстан от 06 ноября 2019 года №178-НҚ.

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

СП РК 5.01–106–2013*

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ЕРЕЖЕЛЕР ЖИНАҒЫ

СВОД ПРАВИЛ РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН

ДИНАМИКАЛЫҚ ЖҤКТЕМЕЛЕРІ БАР МАШИНАЛАРДЫҢ ІРГЕТАСТАРЫ

ФУНДАМЕНТЫ МАШИН С ДИНАМИЧЕСКИМИ НАГРУЗКАМИ

Енгізілген кҥні - 2015-07-01

1 ҚОЛДАНУ САЛАСЫ

1.1 Осы ережелер жинағы динамикалық жҥктемесі бар машиналардың іргетастарын,

оның ішінде: айналатын бӛліктері бар машиналардың (қуаттылығы 100 МВт дейінгі
турбомашиналарды қоса), қисық тиекті-шатундық механизмдері бар машиналардың, темір
балғалардың, қҧю ӛндірісіне арналған қалыптық машиналардың, жиналмалы темірбетон
ӛндірісіне

арналған

қалыптық

машиналардың,

соққылық

алаңның

коперлік

жабдықтардың, ҧнтақтау, илеу, нығыздау жабдықтарының, ҥгіту қҧрылғысының, металл
кескіш станоктар мен айналатын пештердің іргетастарын жобалауға таралады.

1.2 Осы ережелер жинағы кҥрделі инженерлік-геологиялық жағдайлары бар

аудандардағы, сейсмикалық аудандардағы, ӛңделетін аумақтардағы, ҧлғайған (50

С аса)

технологиялық температуралардың жҥйелік әсер етуі бар кәсіпорындардағы,
басқыншылықты орталардағы және басқа ерекше жағдайлардағы машиналардың
іргетастарын жобалауға таралмайды.

Ескертпе - Ары қарай «динамикалық жҥктемелері бар машиналардың іргетастары» терминімен

бірге «машиналардың іргетастары» және «іргетастар» терминдері де қолданылады.

*2 НОРМАТИВТІК СІЛТЕМЕЛЕР

Осы Ережелер жинағын қолдану ҥшін мынадай сілтемелік нормативтік қҧжаттар

қажет:

ҚР ҚН 5.01-02-2013 Ғимараттар мен имараттардың іргелері.
ҚНжЕ 2.03.01-84* Бетон және темірбетон конструкциялары.
ҚР ЕЖ 5.01-102-2013 Ғимараттар мен имараттардың іргелері.
ҚР ЕЖ 5.01-105-2013 Тығыздалған қазандықтардағы іргетастар.

Ескертпе - Пайдалану кезінде ағымдағы жылғы жағдай бойынша жыл сайын жасалатын «Қазақстан

Республикасының аумағында әрекет ететін сәулет, қала қҧрылысы және қҧрылыс саласындағы нормативтік
қҧқықтық  актілер  мен  нормативтік  техникалық  қҧжаттардың  тізбесі»,  «Қазақстан  Республикасының
стандарттау  жӛніндегі  нормативтік  қҧжаттардың  кӛрсеткіштері»  және  «Қазақстан  Республикасының
стандарттау  жӛніндегі  мемлекетаралық  нормативтік  қҧжаттардың  кӛрсеткіштері»  ақпараттық  каталогтары
бойынша  және  ай  сайын  шығарылатын  ақпараттық  бюллетеньдерге  –  ағымдағы  жылы  жарияланған
журналдарға және стандарттардың ақпараттық сілтемелеріне сәйкес сілтемелік қҧжаттардың қолданылуын
тексеру  орынды.  Егер  сілтеме  қҧжаты  ауыстырылса  (ӛзгертілсе),  онда  осы  норматив  қолданылған  кезде
ауыстырылған (ӛзгертілген) қҧжатты  басшылыққа  алу  керек.  Егер сілтеме  қҧжаты ауыстырылмаған болса,

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

онда оған сілтеме берілген ереже осы сілтемені қозғамайтын бӛлігінде қолданылады.

(Өзгерт.ред. –

ҚТҮКШІК 06.11.2019 ж. №178-НҚ бұйрық).

3 ТЕРМИНДЕР МЕН АНЫҚТАМАЛАР

Осы ережелер жинағында ҚР ҚН 5.01-06 берілген терминдер мен анықтамаларға сай

келетін терминдер мен анықтамалар және келесідей мәндер қолданылған.

3.1 Сенімділік пен динамикалықтың коэффициенттері

– жҥктеме бойынша;

– машина жауапкершілігі мен динамикалық жҥктемелер сипатын есепке алушы

жҧмыс жағдайлары;

– негіз топырағының жҧмыс жағдайлары;

Ресми басылым

ср

–

тіреулі іргетастардың жҧмыс жағдайлары;

– кӛпжылдық қатып қалған топырақ жҧмыс жағдайлары;

η – динамикалылық;
μ – пропорционалдылық (динамикалық жҥктемелерді анықтайтын кезде).

3.2 Тербелістердің параметрлері

– іргетастың тербеліс амплитудасы;

–

тербелістің шекті рҧқсат етілген амплитудасы;

–

топырақтың тербелу амплитудасы;

, a

–

тербеліс амплитудасының қҧраушылары, сәйкесінше тік, кӛлденең,

кӛлденең және тік оське қатысты айналушы;

ω – мәжбҥрлік тербелістердің бҧрыштық жиіліктері;

–

айналу жиілігі, айн/мин;

– тҥсетін бӛліктердің жылдамдықтары;

ε – соққы жылдамдығын қайта қалпына келтіру жылдамдығы;

g –

еркін тҥсу ҥдеуі,

g =

9,81 м/с

3.3 Іргетас-топырақ жҥйесінің сипаттамалары

, C

– сәйкесінше берік біркелкі және біркелкі емес қысылу немесе сығылу

коэффициенттері;

, K

–

сәйкесінше берік біркелкі және біркелкі емес қысылу немесе сығылу

кезіндегі табиғи негіздер ҥшін қаттылқ коэффициенттері;

z,red

, K

,red

, K

x,red

, K

,red

–

сәйкесінше берік біркелкі және біркелкі емес қысылу

немесе сығылу кезіндегі тіреулі іргетастар ҥшін келтірілген қаттылық коэффициенттері;

, λ

– сәйкесінше іргетастың тік, кӛлденең, тік және кӛлденең оське қатысты

айналушы ось жағдайындағы бҧрыштық жиіліктер;

1,2

– іргетастың ӛзіндік басты жиіліктері;

т –

қондырғы массасы (іргетастың дӛңесі мен жиегіндегі топырақ пен машиналы іргетас);

red

–

тіреулі іргетастың келтірілген массасы;

–

машина мен ростверктің массасы;

– тҥсетін бӛліктердің массасы;

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

,red

–

тербеліс жазықтығына перпендикуляр қондырғының ауыртпалық

орталығы арқылы ӛтетін, сәйкесінше табиғи негіздегі және тіреудегі қондырғы
массасының инерция сәті;

φ0

,red

– тербеліс жазықтығына перпендикуляр іргетас табанының ауырлық

орталығы арқылы ӛтетін, сәйкесінше табиғи және тіреулі негіздердің қондырғы
массасының инерция сәті;

– қондырғының ауыртпалық орталығы арқылы ӛтетін тік оське қатысты қондырғы

массасының инерция сәті;

, ξ

–

кӛлденең және тік осьтерге қатысты, сәйкесінше тік, кӛлденең және

айналмалы тербелістердегі қатыстық демпфирлеу.

3.4 Материалдардың сипаттамалары

R –

негіздеме топырағының есептік кедергісі;

–

негіздеме топырағының есептік кедергісінің кестелік мәні;

– топырақ деформациясының модулі;

–

тіреулердің бҥйірлік беттеріндегі шекті тығыз кедергі;

–

іргетас материалының тығыздық модулі;

, E

–

сәйкесінше ағаш және рәзіңке тӛсеніштерінің тығыздық модулі.

3.5 Жҥктемелер

– іргетас табаны астындағы сипаттық статистикалық қысым;

–

динамикалық жҥктеменің сипаттық мәні;

–

динамикалық жҥктеменің репрезентативтік мәні;

– әрекет ететін сәттің сипаттық мәні;

п,sc

–

қысқа тҧйықталу сәтінің нормативтік мәні;

–

айналу бӛліктерінің салмағы;

G –

қондырғы салмағы;

, J

–

тік және кӛлденең осьтерге қатысты тік кҥш пен сәтке сәйкес импульс;

–

соққының энергиясы;

– кездейсоқ жҥктеменің спектрлік жазықтығы.

3.6 Геометриялық сипаттамалары

– іргетас табанының ауданы;

– іргетас табанының ауыртпалық орталығы арқылы ӛтетін, сәйкесінше

кӛлденең оське, тербелістің жазықтығына және тік оське перпендикуляр іргетас
табанының инерция сәті;

– іргетас ҧзындығы; тіреудің топыраққа ену тереңдігі;

– тіреудің еркін ҧзындығы;

d –

тіреудің кӛлденең қимасы жағының ең кіші ӛлшемі немесе диаметрі;

– тіреудің кӛлденең қимасының периметрі;

–

қондырғының жалпы ауыртпалық орталығынан сәйкесінше іргетастың

жоғарғы жиегіне және іргетас табанына дейінгі қашықтық;

r –

іргетастар мен тіреулер арасындағы қашықтық;

е –

жҥктеме қосымшасының эксцентриситеті.

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

4 ДИНАМИКАЛЫҚ ЖҤКТЕМЕЛЕРІ БАР МАШИНАЛАРДЫҢ

НЕГІЗДЕМЕЛЕРІНІҢ ЖӘНЕ ІРГЕТАСТАРЫНЫҢ ҚАУІПСІЗДІГІН

ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУ БОЙЫНША ТИІМДІ ҚҦРЫЛЫС ШЕШІМДЕРІ

4.1 Осы ережелер жиынтығы тӛменде келтірілген болжамдарға негізделген және

келесілерді қамтиды:

әзірлеу ҥшін бастапқы деректер жеткілікті кӛлемде жиналып, сәйкес біліктілігі

мен тәжірибесі бар мамандармен тіркелген және интерпретацияланған болуы керек;

әзірлеу сәйкес біліктілігі мен тәжірибесі бар мамандармен әзірленген болуы керек;

инженерлік іздестіру, әзірлеу, қҧрылыс және машинажасау мамандары

арасындағы байланыс пен координация орнатылған болуы тиіс;

қҧрылыс бҧйымдарының ӛндірісінде және қҧрылыс алаңында сәйкес сапа

бақылауы қамтамасыздандырылған болуы керек;

қҧрылыс жҧмыстары, қондырғыны орнату және жӛндеу стандарттар мен техникалық

шарттар талаптарын қамтамасыз ете алатын білікті мамандармен орындалуы тиіс;

қолданылатын материалдар мен бҧйымдар техникалық шарт және жоба

талаптарына сәйкес болуы керек;

динамикалық жҥктемесі бар іргетас кӛліктерін және олармен байланысты

инженерлік жҥйелерге техникалық қызмет кӛрсету олардың қауіпсіздігін қамтамасыз етіп,
барлық пайдалану уақытында жҧмыс жағдайын қамтамасыз ете алуы керек;

динамикалық жҥктемесі бар кӛліктердің іргетастары жобаға сәйкес тағайындалуы

бойынша орындалуы керек.

4.2 Динамикалық жҥктемелері бар машиналардың іргетастары:
а) қҧрылысқа арналған инженерлік іздеулердің нәтижелерінің;
б) динамикалық  жҥктемелері  бар  машиналардың  мақсатын,  конструктивтік  және

технологиялық ерекшеліктерін, сонымен қатар оларды пайдалануға беру шарттарын
сипаттайтын деректердің;

в) машиналардың іргетастарына әрекет ететін жҥктемелердің;
г) маңайындағы қоршаған қҧрылыстың және оның қайтадан соғылатын және

реконструкцияланатын машиналардың іргетастарына ықпалының;

д) экологиялық және санитарлық-эпидемиологиялық талаптардың негізінде және

есебімен жобалануы керек.

4.3 Динамикалық жҥктемелері бар машиналардың іргетастарын жобалау кезде, осы

іргетастардың қҧрылысы мен пайдалануға берудің барлық кезеңіндегі сенімділікті, ғҧмырлықты
және  ҥнемділікті  қамтамасыз  ететін  шешімдер  қарастырылуы  керек.  Іргетастар  мен  басқа
конструкциялардың  материалдарының  физика-механикалық  қасиеттері  мен  топырақтардың
беріктілік  және  деформациялық  сипаттамаларын  айтарлықтай  толық  пайдалануды  қамтамасыз
ететін  елеулі  ҥнемді  және  сенімді  жобалық  шешімдерді  таңдау  ҥшін  жобалық  шешімдердің
ықтимал нҧсқаларын техника-экономикалық салыстыруды жҥргізу керек.

Жҧмыс ӛндірісінің және қҧрылысты ҧйымдастыруды жобаларын әзірлеген кезде,

оларды салатын бҥкіл кезеңде конструкция сенімділігін қамтамасыз ету жӛніндегі
талаптар орындалуы керек.

4.4 Жобалау бойынша жҧмыстарды жобалаудың техникалық тапсырмасы мен

қажетті шығыс деректерге (4.2-тармағына қараңыз) сәйкес жҥргізу керек.

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

4.5 Жобалау кезінде ғимараттар мен имараттардың жауапкершілік деңгейін ескеру керек.
4.6 Қҧрылысқа арналған инженерлік іздеулер инженерлік іздеулер және қҧрылыс

ҥшін топырақтарды зерттеу жӛніндегі стандарттарға және басқа нормативтік қҧжаттарға,
сондай-ақ 4.7-тармағының талаптарына сәйкес жҥргізілуі керек.

4.7 Инженерлік

іздеулердің

нәтижелері

динамикалық

жҥктемелері

бар

машиналардың іргетастарының конструктивтік шешімдерін таңдауға және олардың есебін
қҧрылыс алаңының инженерлік-геологиялық жағдайлары мен топырақтардың
қасиеттерінің ықтимал ӛзгеруінің (қҧрылыс салу мен пайдалануға беру процесінде)
болжамының, сондай-ақ оны игеруге керекті инженерлік шаралардың тҥрі мен кӛлемінің
есебімен жҥргізуге қажетті деректерден тҧруы керек.

Инженерлік іздеулердің тиісті қорытындыларысыз немесе олар жеткіліксіз болған

кезде жобалауға жол берілмейді.

Ескертпе - Қажетті жағдайларда инженерлік іздеулерді қайтадан соғылып жатқан немесе

реконструкцияланатын машина іргетастары ҥшін ғана емес, сондай-ақ олардың әсер ету аймағына кіретін
қоршап тҧрған қҧрылыс ҥшін де қарастыру керек.

4.8 Жаңа объектіні салған немесе қолданыстағы объектіні реконструкциялаған кезде

ғимараттар мен имараттардың рҧқсат етілмейтін тербелістеріне жол бермеу мақсатында
машина іргетастарынан топырақта тербелістердің таралу болжамын орындау керек.

4.9 Қайта соғылатын немесе реконструкцияланатын машина іргетастарының

геотехникалық мониторингін жоспарлау және жҥргізу кезінде машина іргетастарының
мониторингінің ерекшеліктерін ескеру керек.

Машина іргетастарының мониторинг бағдарламасы машиналар мен олардың

іргетастарының  тербелістерін  ӛлшеуден,  қажетті  жағдайларда  –  топырақ  пен  қоршаған
ғимараттар  мен  имараттардың  тербелістерін  ӛлшеуден  тҧруы  керек.  Ӛлшеулер  жобалау
тапсырмаларының  барлығын  тербеліске,  дірілдің  рҧқсатты  деңгейінің  бӛлігінде  еңбек
қауіпсіздігінің стандарттарының талаптарын және машиналардың, жабдықтар іргетаста немесе
оның қасында  орналасқан  аспаптардың,  ғимараттар  мен имараттардың  конструкциялары  мен
негіздемелерінің  дҧрыс  жҧмысын  қамтамасыз  етуге  қойылатын  талаптарды  тексеру
мҥмкіндігін қамтамасыз етуі керек. Тербелістерді ӛлшеу бағдарламасында:

- ӛлшеудің жҥйелілігін (бір реттік, динамикалық жҥктемелері бар машиналардың

ағынды жӛндеуінен кейін ж.т.б.);

- машина іргетастарының, топырақтың және қоршаған ғимараттар мен имараттардың

тербелістерінің және олардың есептік мәндерінің бақыланылатын параметрлерін;

- талап етілетін нақтылық пен ӛлшеудің қоланылатын әдістемесін;
- тетіктерді орнатудың схемаларын кӛрсету керек.
Тербелістерді шектеу бойынша талаптарды бҧзу анықталған жағдайда, себептерді табу мен

динамикалық жҥктемелері бар машиналарды жӛндеу, олардың іргетастарын кҥшейту немесе басқа
шараларды әзірлеу бойынша, себептерін кӛрсету арқылы бӛлшектік зерттеу жҥргізілуі керек.

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

5 МАШИНАЛАРДЫҢ ІРГЕТАСТАРЫН ЖОБАЛАУ

5.1 Іргетастарды жобалауға арналған шығыс деректері

5.1.1 Іргетастарды жобалауға арналған шығыс деректері:
- машинаның техникалық сипаттамасы (атауы, типі, бір минуттағы айналым саны,

қуаттылығы, жалпы массасы мен қозғалатын бӛлшектерінің массасы, қозғалатын массалардың
байламасы бар жабдықтың кинематикалық сызбасы, соққылық бӛлшектердің жылдамдығы ж.с.с.);

- статикалық және динамикалық жҥктемелердің қосымшалау және бағыттау

схемалары, сонымен қатар амплитудалар, жиіліктер, дҧрыс пайдалануға беру тәртібі
туралы, сондай-ақ апаттық тәртібіндегі іргетастық бҧрандаларға әрекет ететін
жҥктемелердің әрекетінің бағыттары; жҥктеме беру алаңдарының ӛлшемдері; осы дірілді
оқшаулаудың есебімен іргетастарға берілетін динамикалық жҥктемелерді кӛрсету арқылы
машиналардағы зауыттық дірілді оқшаулаудың бар екендігі туралы мәліметтер;

- іргетастар мен олардың негіздемелерінің (отыру, крен, іргетас және олардың

элементтерінің  майысуы)  деформацияларының  шекті  мәндері,  егер  ондай  шектеулер
ӛндіріс  технологиясының  жағдайы,  машина  жҧмысы  немесе  қасында  орналасқан
дірілге  сезімтал  және  жоғары  нақтылы  жабдық  арқылы  шақырылатын  болса;
машинаның жеке бӛлшектерінің ӛзара деформациясын шектеуге қойылатын талаптар;

- машиналарды (жабдықты) іргетастарда орналастыру шарттары туралы деректер: әрбір

машина (агрегат) астына жеке іргетастар немесе оларды ортақ іргетасқа топтық орналастыру;
агрегирленген жабдықтардың тірек тақтайшаларының (рамаларының) сипаттамалары туралы
деректер, оларды іргетаспен қосу типтері туралы деректер;

- машинаны орналастырудың, оларды бекіту элементтерінің шегіндегі іргетас

габариттерінің,  сонымен  қатар  қосалқы  жабдықтар  мен  ойықтарды,  арналарды  және
тесіктерді  орналастыру  мен  ӛлшемдері  кӛрсетілген  коммуникациялардың,  қҧйып  тҧру
ӛлшемдері  мен  с.с.  сызбалары,  олардың  типтері  мен  диаметрін,  тӛсейтін  бӛлшектерді,
арқауларды ж.с.с. кӛрсетуі бар іргетас бҧрандаларын орналастыру сызбалары;

- жобаланатын іргетасты ғимарат (имарат) конструкциясына, оның ішінде – оның

іргетасына байлау, ғимараттың (имараттың) ерекшеліктері туралы деректер, оның ішінде
бойындағы бар жабдық пен коммуникацияның тҥрі мен орналасуы туралы деректер;

- ҚР ҚНжЕ 5.01-01 талаптарына сәйкес анықталатын топырақ негіздемесінің

қысылатын қалыңдықтың тереңдігіне физика-механикалық қасиеттері мен қҧрылыс
телімінің инженерлік-геологиялық жағдайлары туралы деректер;

- іргетас деформациясын шектеген жағдайда топырақтардың діріл сырғушылығының

сипаттамасы туралы деректер;

- бойлық және кӛлденең серпінді толқындардың жылдамдықтары туралы деректер;
- статикалық және динамикалық жҥктемелер кезіндегі топырақ негіздемесі мен

қадалардың кҥш тҥсетін қабілеттілігі қаттылықтарының коэффициенттеу туралы
деректер;

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

іргетастар мен олардың шҧңқырларын жерастылық сулардан қорғауға,

басқыншылықты орта мен ӛнеркәсіптік ағындардың әсер етуіне, температуралық әсер
етуге қойылатын арнайы талаптар;

уақыт бойынша машинаны кӛп жылдар бойы топырақтарда соғылған іргетастар

ҥшін машиналарды пайдалану туралы деректер болады.

5.1.2

Жоғарыда аталғандардан басқа, тиісті бӛлімдерінде машинаның әр тҥріне

байланысты ерекшеліктен шыға, жобалауға қажетті қосымша шығыс деректері берілген.

5.2 Іргетастарды жобалауға қойылатын жалпы талаптар

*5.2.1 (1) P Жобалық жағдайлар ҚР ЕЖ EN 1997-1:2004/2011 сәйкес тағайындалады.
(2) Шекті жағдайларды таңдау кезінде есептеу ҥшін ҚР ЕЖ ЕN 1997-1:2004/2011

2.4.2(4) тізімдемесіндегі әсерлерді қарастыру керек.

(Өзгерт.ред. – ҚТҮКШІК 06.11.2019

ж. №178-НҚ бұйрық).

(3) Имараттың ҥлкен қаттылығы жағдайында әсер етуді бӛлуді анықтау ҥшін имарат

пен негіздеменің ӛзара әрекетінің есебі жҥргізіледі.

5.2.2

Динамикалық жҥктемелері бар машина іргетастары бетондық немесе

темірбетондық монолиттік, жиналмалы-монолиттік және жиналмалы, ал тиісті негіздеме
бар болған кезде – металл бола алады.

Монолиттік іргетастарды динамикалық жҥктемелері бар машинаның барлық тҥрі ҥшін, ал

жиналмалы-монолиттік және жиналмалы іргетастарды – әдетте, кезеңдік әрекеттің (айналатын
бӛлшектері бар, қисық тиекті-шатундық механизмі бар ж.б.) машиналары ҥшін жобалау керек.

5.2.3

Монолиттік және жиналмалы-монолиттік іргетастар ҥшін қысуға арналған бетонның

беріктілік бойынша класы В12,5 тӛмен, ал жиналмалы іргетастар ҥшін  – В15 тӛмен болмауы
керек.  Станоктардың  арматураланбаған  іргетастары  ҥшін  В7,5  класының  бетонын  қолдануға
жол  беріледі.  Іргетасқа  бір  уақытта  динамикалық  жҥктеме  мен  ҧлғайтылған  технологиялық
температура әсер еткен жағдайда бетонның класы В15 тӛмен болмауы керек.

5.2.4

Машиналардың іргетастарын әрбір машина (агрегат) астына жекеше немесе

ортақ бірнеше машиналардың (агрегаттардың) астына жобалауға жол беріледі.

Машина іргетастары, әдетте, ғимараттың, имараттың және жабдықтың жанасқан

іргетастарынан, сонымен қатар еденнен тесіп ӛтетін жіктерден бӛлінген болуы керек.

Ескертпе - Машина іргетастарын ғимарат іргетастарымен қосуға немесе оларға ғимарат

конструкциясының тірелуіне жеке тиісті бӛлімдерде кӛрсетілген жеке жағдайларда жол беріледі.

5.2.5 Динамикалық жҥктемелері бар машиналар мен жабдықтарды орналастыру және дірілге

сезімтал объектілерге деййін қашықтықты белгілеу кезінде келесі факторларды ескеру керек:

– ғимарат және имарат конструкциясының тербелісіне ең ҥлкен әсерді топырақта тӛмен

жиілікті  (минутына  400  және  одан  аз  айн/мин  айналым  саны  бар)  машиналардың
іргетастарынан  бастап  тарататын,  тербелістердің  ғимараттың  ӛзіндік  тербелістеріне  жақын
жиіліктермен  қозатын  толқындар  береді.  Ғимараттағы  тербелісті  азайту  ҥшін  ғимарат  пен
оның кҥш тҥсетін конструкцияларының ӛзіндік тербелістерінің негізгі жиіліктері топырақта
таралатын  тербеліс  жиілігінен  кемінде  20  %  ерекшеленуі  керек.  Ғимараттың  ӛзіндік

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

тербелістерінің жиілігін есептеу ғимарат конструкциясының динамикалық жҥктемелерге
есептеу туралы қолданыстағы нормативтік қҧжаттарға сәйкес жҥргізілуі керек;

– орташа (400 айн/мин аса) және жоғары (1500 айн/мин аса) жиілікті машиналардың

жҧмысынан шақырылатын тербелістер дірілдің кӛрші ғимараттар мен имараттарға ықпал ету
кӛзқарасы жағынан қаупі аз болып есептелінеді, ол – біріншіден, ғимараттың резонанстық
тербелістерінің пайда болуын шектеумен, екіншіден, олар топыраққа таралған кездегі
қашықтықпен жоғары жиілікті тербелістердің айтарлықтай қарқынды сӛнуімен шарттасқан;

– темір балғаның, копердің, қҧю ӛндірісінің қалыптық машиналарының соққылық әрекеті

машинасының жҧмысынан пайда болатын тербелістер топырақтың елеулі шӛгуіне, әсіресе су
сіңіретін қҧм топырақтардың шӛгуіне әкелуі мҥмкін, ол ӛз кезегінде осы машиналар
орналасқан ғимараттың кҥш тҥсетін конструкцияларының деформациясына әкеледі.

Таралатын тербеліс деңгейін азайту ҥшін іргетас габариттерін (масса, табанның

ауданы, конфигурация) ҧлғайту, бірнеше іргетастарды ортақ тақтайшамен байланыстыру,
динамикалық ӛшіргіштер мен қосылған тақтайшаларды қолдану, теңестіретін тепе-
теңдіктерді қолдану, машина айналымының санын ӛзгерту, синхрондық қозғалтқыштарды
қосу фазасы бойынша реттеу ж.б. қарастырылуы керек.

5.2.6 Динамикалық жҥктемесі бар машина іргетастарының және маңайдағы

қҧрылыстардың  дірілін  азайту  мақсатында  тиісті  негіздеме  кезінде  іргетастардың  діріл
оқшаулауын  қарастыру  керек.  Іргетастардың  діріл  оқшаулауының  конструктивтік
шешімдерін  таңдау  мен  оларды  есептеу  осы  ережелер  жинағында  қарастырылмайды.
Іргетас  табанының  діріл  деңгейін  фондық  мәндерге  дейін  діріл  оқшаулаумен  тӛмендету
кезінде негіздеме статикалық жҥктемелердің қимылына ғана есептелінеді.

*5.2.7 Қуаттылығы 25 мың және одан да кӛп кВт турбоагрегаттардың іргетастарынан

басқа,  динамикалық  жҥктемесі  бар  машина  іргетастарының  қҧрылғысын,  егер  ондай
топырақтар қысу кезінде топырақтың бірқалыпты емес шӛгуіне алып келетін органикалық
қоспалардан  тҧрмайтын  болса,  шашпалы  топырақтарда  орналастыруға  жол  беріледі.
Сонымен қатар ҥйінді топырақтан жасалған негіз ҚР ҚН 5.01-02 нормативтік талаптарына
сәйкес  нығыздалуы  керек  (ауыр  тромбовкалармен,  дірілдеумен  немесе  басқа  да
тәсілдермен).

(Өзгерт.ред. – ҚТҮКШІК 06.11.2019 ж. №178-НҚ бұйрық).

Ескертпе - Импульстік емес (соққылық емес) әрекеттегі есептік статикалық жҥктемелерден

кемінде 70 кПа іргетас табанының астындағы орташа қысымы бар, қуаттылығы 500 кВт кем емес
қозғалтқышы бар машиналардың іргетастарын, егер қҧм топырағынан жасалған шашпаның жасы кемінде
екі жыл және саз топырақтардан жасалған шашпаның жасы кемінде бес жыл болса, жасанды тығыздатусыз
шашпалы топырақтарда салуға жол беріледі.

*5.2.8 Машина іргетастарын табиғи негіздемелерде жобалау кезінде ауыртпалық

орталығының  бір  вертикальінде  іргетас  табаны  алаңы  мен  машина,  іргетас  және  іргетас
кесіктері  мен  шықпаларындағы  топырақ  салмағынан  болатын,  бірдей  әрекет  ететін
статикалық  жҥктемелердің  әрекетінің  сызықтарын,  ал  қадалық  іргетастар  ҥшін  –  қада
жоспарының  ауыртпалық  орталығы  мен  машина  және  ростверктің  салмағынан  болатын,
бірдей әрекет ететін статикалық жҥктемелердің әрекетінің сызықтарын біріктіруге тырысу
керек. Осы жерде эксцентриситет, әдетте, есептік кедергінің



150 кПа кестелік мәні бар

топырақтар ҥшін (жеке бӛлімдерде айтылғандардан басқа) – 3 %, ал

150 кПа бар

топырақтар мен аспалы қадалардан жасалған қадалық іргетастар ҥшін бағытында

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

ауыртпалық орталығының жанасқан іргетас табаны жағының ӛлшемінен – 5 % аспауы
керек.

мәнін ҚР ЕЖ 5.01-101 талаптарының кестелік деректері бойынша анықтау керек.

Ескертпе - Турбоагрегаттардың іргетастары ҥшін эксцентриситет

мәніне тәуелсіз кӛрсетілген

ӛлшемнің

3 % аспауы керек. Жартастық топырақтар тӛселген негіздемелер, сонымен қатар қада-тіректен

жасалған қадалық іргетастар ҥшін эксцентриситет мәні мӛлшерленбейді.

Эксцентриситеттің шектеулерін бҧзған кезде массивтік және қабырғалық

іргетастардың  тербелістерін  А  қосымшасының  нҧсқауларына  сәйкес  есептеу  керек.  Осы
жерде іргетасты орталықтан тыс жҥктеу кезіндегі шекті қысымның шамасы ҚР ЕЖ  5.01-
101 формуласының оң жағымен анықталатын мәннен  25 % аспауы керек.

(Өзгерт.ред. –

ҚТҮКШІК 06.11.2019 ж. №178-НҚ бұйрық).

5.2.9 Динамикалық жҥктемелері бар машиналардың іргетастарын:

бҧғат немесе машина бӛшектерін, қосалқы жабдықтарды, коммуникацияны ж.с.с.

орналастыру ҥшін қажетті қабылдамалары, қҧдықтары және тесіктері бар тақтайша
тҥрінде массивтік;

тӛменгі іргетастық тақтайшадан (немесе ростверктен), қабырға және ҥстінде

жабдық орналасатын жоғарғы тақтайша (немесе рама) жҥйесінен тҧратын қабырғалық;

жоғарғы тақтайшадан немесе тҧрақтардың қатары арқылы тӛменгі іргетастық

тақтайшаларға сҥйенетін арқалықтардың жҥйелерінен тҧратын кеңістіктік конструкцияны
қҧрайтын рамалық;

әртҥрлі конструктивтік типтермен, оның ішінде ростверктік қадалармен

жеңілдетілген етіп жобалау керек.

5.2.10 Темір бетонды тіреу тақталарында агрегатталатын айналушы бӛліктері бар,

қисық тиекті-шатундық механизмдері бар жабдықтар және станокты жабдықтарды
ӛнеркәсіптік ғимараттарда есептеулерге негіздей отырып, сонымен қатар тиісті бӛлімдерде
кӛрсетілген жағдайларда тӛсенуші қабаттарға іргетастарсыз орнатуға рҧқсат етіледі.

5.2.11 Машина іргетастарының табандарын, әдетте, жоспарда тікбҧрышты қалыпта

қарастырып, бір белгіге орналастыру керек.

5.2.12 Жиекті іргетастарды жобалаған кезде:
- жалпы геометриялық сҧлба бойынша да, және элементтер сҧлбасымен де іргетас

симметриясын сақтауға;

- тіреу осьтеріне қатысты кӛлденең жиектер бойынша ригельдерді баған осьтеріне

симметриялық орналастыруға;

- ригельдерге және тіреулерге эксцентриситетпен салмақ беруді болдырмауға;
- жоғарғы іргетастарды биіктік бойынша біркелкі жобалауға;
- барлық консольдердің шықпаларын минималдық ықтимал ӛлшеммен белгілеуге,

осы жерде тиісті ӛлшемдер жоқ болған кезде, консольдің тірек қиысуының биіктігін оның
шықпасынан 0,75 кем емес етіп қабылдауға кепілдеме беріледі.

5.2.13 Қабырғалық және жиекті іргетастарда тӛменгі іргетас тақтасының биіктігін

есептеу бойынша алуға, бірақ тіреулердің ең ҥлкен ӛлшемінен және қабырға
қалыңдығынан, 0,4 м-ден кем емес етіп алуға кепілдеме беріледі.

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

Қабырғалық іргетастың жоғарғы темір бетонды тақтасы (жиек) қабырғамен қатты

байланған болуы керек. Тақтаның тӛменгі бетін бір белгіде орындауға кепілдеме беріледі.

Қабырғаларды ереже бойынша кӛлденең диамикалық салмақ сызығы бойымен

орналастыру керек.

5.2.14 Іргетасты бҧрандалар типі, оларды орнату әдістері, сонымен қатар материал және

орнату параметрлерін нормативтік талаптарға сәйкес тағайындауға кепілдеме беріледі.

Соққылық салмақ кезінде, сонымен қатар 42 мм кем емес бҧрандаларды орнатуды

талап ететін алынатын іргетас бҧрандаларын орнатуға кепілдеме беріледі.

Бҧрандалардың тӛменгі ҧштарынан іргетас табанына дейінгі арақашықтық 100 мм-

ден кӛп емес болу керек.

Ескертпе - Ары қарай «есептік статикалық салмақтан іргетас табанына тҥсетін орташа қысым»

терминінің орнына «фундамент табаны астындағы орта статикалық» термині қолданылады.

Машина іргетастарының биіктігін технологиялық қондырғыларды орналастыру,

ойықтар мен шахталар, сонымен қатар іргетас бҧрандаларының тереңдік жағдайына
байланысты тағайындауға кепілдеме беріледі.

5.2.15 Массивтік іргетастарды қҧрылымдық арматуралау табан бойынша және

машина табаны бойынша жергілікті және іргетас қимасының ӛлшемдерінің лездік ӛзгеру
орындарында жалпылай арматуралауды қарастырады.

Іргетас табандарын арматуралаған кезде кӛлденең және тік ӛзекшелер диаметрлерін

табан жағы 3 м-ден аз болса – 10 мм-ден аз емес, ҥлкен ӛлшем болса – 200 мм ӛзекше
қадамымен 12 мм-ден аз емес етіп алуға кепілдеме беріледі.

Соққы әрекеті бар машина табандарын жергілікті арматуралауда ӛзекше

диаметрлерін  іргетастарға  жабдық  бекітуші  бҧранда  диаметрлеріне  байланысты  1кесте
бойынша  алуға  кепілдеме  беріледі.    Бҧл  жағдайда  торлардың  ӛлшемі  жоспада  машина
табанының ӛлшемінен асуы керек, әдетте, арматура 10-20 мм диаметріне байланысты 300-
600 мм асуы керек. Ӛзекшелердің ҧсынылатын қадамы – 200 мм.

Соққы салмағы бар машина табандарының астындағы жергілікті арматуралауды

тиісті бӛлімдердегі нҧсқаулар бойынша жҥргізген дҧрыс.

Соққылық салмақтарды қабылдап алушы іргетастар аймақтарын арматуралау ҥшін,

әдетте, тоқылған арматура қолдану керек. Бҧл жағдайда бетонның қорғаныс қабатын 30
мм кем емес етіп қабылдау керек.

кесте – Жабдықтарды іргетастарға бекітуге арналған бҧрындалардың
диаметрі

Жабдықты бекіуге арналған
бҧрандалардың диаметрі, мм

42-ден кем

42 - 56

56-дан аса

Сырықтардың диаметрі, мм

10 - 12

12 - 16

16 - 20

Ескертпе - Соққылық әрекеті жоқ, кӛлемі 20 м

және одан аз машиналар іргетастарында табаны

бойынша жалпылай арматуралауды қарастырмауға жол беріледі.

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

5.2.16 Қабырғалық және жиекті іргетастардың элементтерін арматуралау келесі

қосымша нҧсқауларды есепке алумен орындалған нормативтік талаптарға сәйкес
есептеулер бойынша жҥзеге асырылады:

арқалықтар, ригельдер және тіреулер арматураларының қҧрылым қимасынаың

периметрі бойынша кӛлденең ӛзекшелеріне дәнекерленген тҧйықталған қамыттары
немесе ӛзекшелері болуы керек;

тіреулерді қадамы 300 мм-ден кӛп емес симметриялық кӛлденең арматурамен

арматуралауға кепілдеме беріледі;

арқалықтардың және ригельдердің бҥйірлік шеттерінде қима биіктігі бойынша

300 мм-ден жиі емес жерлерге диаметрі 12 мм-ден кем емес ӛзекшелер орнатуға кепілдеме
беріледі;

қабырғалық іргетас қабырғаларын қҧрылымдық арматуралауда тік ӛзекшелер

диаметрлері 12 мм-ден аз емес, ал кӛлденең ӛзекшелердікі 10 мм-ден аз емес ӛлшемде
болуы керек. Екі бағытта да ӛлшем қадамын 200 мм-ге тең етіп алу керек.

5.2.17 Іргетастардағы температуралық орнықтыру жіктерін келесі рақашықтықтарда

қарастыруға кепілдеме беріледі:

монолиттік іргетасты бҧрандалар ҥшін 20 м;

монолиттік темір-бетонды іргетастар ҥшін 40 м, жинақтық монолиттікк ҥшін 50 м.

Кӛрсетілген арақашықтық сәйкес негіздемесі болса ҥлкейтіле алады. Бҧл жағдайда

жіктерді жіктермен бӛлінген іргетастардың жеке аймақтарында бір-бірімен қатты
байланыспаған жабдықты орналастыру дҧрыс болады.

Температуралық деформацияларды азайту ҥшін уақытша температуралық-

орнықтыру жіктерін орнатуға рҧқсат етіледі.

Технологиялық талаптар бойынша іргетастің иілуінің шектелуінде температуралық

орнықтыру жіктерінің орнына бетон тӛсеу кезіндегі температуралық тәртіпті реттеу
бойынша іс-шараларды қарастыруға кепілдеме беріледі.

5.2.18 Негіздеме топырағына, әлсіз топырақ қабатының қалыңдығына, статикалық

қысымға, динамикалық салмақ сипаты мен ӛлшеміне байланысты негіздеме
деформациясын жоюға бағытталған келесі іс-шаралар қолданылуы мҥмкін:

– топырақтың әлсіз қабатын қҧм немесе гравийлік топырақтармен қабаттап

тығыздау арқылы алмастыру;

– топырақтарды жасанды бекіту;
– арматураланған негіздеменің қондырғысы;
– топырақтың әлсіз қабатын тіреулік іргетастармен кесу;
– іргетас периметрі бойынша тығындық қоршау қондырғысы;
– әлсіз топырақты тегістеумен немесе уақытша себу жабдығымен бір бӛлігін немесе

толығымен тығыздау;

– сумен әлсіз қаныққан топырақтарда тереңдетілген су тҥсірулер.
Негізді бекіту бойынша шараларды таңдауда тіреулік іргетас қондырғысы негіз

қаттылығын арттыруға, сәйкесінше іргетастың тік тербелуі кезіндегі ӛзіндік жиілігінің
артуына алып келетінін ескеру керек, бірақ бҧл кӛлденең бағыттағы негіздің тығыздың
қаттылығына әсер етпейді.

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

6 НЕГІЗДЕМЕЛЕР МЕН ІРГЕТАСТАРДЫ ЕСЕПТЕУ ЖӘНЕ ЖОБАЛАУ

6.1 (1)P Іргетастарды есептеу кезінде жобалық жағдайлар ҚР ЕЖ EN 1997-

1:2004/2011 2.2- тармағына сәйкес тағайындалады.

(2) Шекті жағдайларды таңдау кезінде есептеу ҥшін ҚР ЕЖ EN 1997-1:2004/2011

2.4.2(4)-тармағында кӛрсетілген әсер етулерді қарастыру керек.

(Өзгерт.ред. – ҚТҮКШІК

06.11.2019 ж. №178-НҚ бұйрық).

(3) Қҧрылыстың ҥлкен қаттылығы жағдайында әсерлерді ҥлестіруді анықтау

мақсатында қҧрылыстың және негіздің ӛзара әсерлесуі есептеледі.

*6.2 (2) Апаттық және шекті пайдалану кҥйіндегі табиғи негіздерге іргетастарды

жобалауда  ҚН  ЕЖ  EN  1997-1:2004/2011  6.5  және  6.6-тармақтарында  берілген  есептік
модельдерді  пайдалануға  кепілдеме  беріледі.  Тасты  негіздегі  іргетастарды  жобалауда
қабылданған  кҥш  тҥсетін  кедергілер  ҚН  ЕЖ  EN  1997-1:2004/2011  6.7-тармағы  бойынша
қолданылуы керек.

(Өзгерт.ред. – ҚТҮКШІК 06.11.2019 ж. №178-НҚ бұйрық).

6.3 2-кестеде тізбектелген барлық машина типтері ҥшін табиғи негіздеме

іргетасы

астындағы орта статикалық қысым келесі шартты қанағаттандыруы керек:



(1)

мҧнда

– іргетас табанындағы орта статикалық қысым;

– 2 кесте бойынша қабылданатын жҧмыс шартының коэффициенті;

– ағымдық консистенциясы майда және шаңды сумен қаныққан қҧм және сазды

топырақтардың жҧмыс коэффициенті ретінде 0,7 (тҥсуші бӛлшектер массасы 10 т-дан
асатын іргетастарды жобалауда коэффициент мәніγ

= 0,7 аз ылғалданған және ылғалды

майда әрі шаңды қҧмдар мен орта, ірі тҥйіршікті сумен қаныққан қҧм ҥшінде осы мән
қабылданады); топырақтың басқа барлық кҥйлері мен тҥрлері ҥшін γ

– нормативтік талаптарға сәйкес анықталатын негіздеме топырағының есептік кедергісі.

кесте – Динамикалық жҥктеменің әртҥрлі типтерінің іргетастарына арналған
жҧмыс жағдайының коэффициенті

Машиналар

Жҧмыс жағдайының

коэффициенті γ

Қисық тиекті-шатундық механизмді, баспақтар, металл кесуші
станоктар, айналушы пештер, қалыптау жабдықтары

1,0

Айналушы

бӛліктері

бар,

ҧнтақтағыштар,

диірменді

қондырғылар

0,8

Ҧсталық балғалар, қалыптау машиналары, іргетастар қорап
тҥрінде орындалатын ойық аймақтарының жабдықтары

0,5

6.4 Әртҥрлі машина типтерінің іргетас қҧрылымдарының элементтерінің беріктілік

есебін (2) формуласымен анықталатын динамикалық салмақтардың статикалық әрекетіне
туынды етуге рҧқсат етіледі. Әлсіреген қималардан, тіреме аймақтардан басқаларының
массивтік іргетастардың беріктілік есебі, әдетте, жасалмайды.

СП РК 5.01–106–2013 ФУНДАМЕНТЫ МАШИН С ДИНАМИЧЕСКИМИ НАГРУЗКАМИ (ҚР ЕЖ 5.01–106–2013) - 1