СП РК 3.04-110-2014 ПОДПОРНЫЕ СТЕНЫ, СУДОХОДНЫЕ ШЛЮЗЫ (ҚР ЕЖ 3.04-110-2014)

Сәулет, қала құрылысы және құрылыс

саласындағы мемлекеттік нормативтер

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ЕРЕЖЕЛЕР ЖИНАҒЫ

Государственные нормативы в области

архитектуры, градостроительства и строительства

СВОД ПРАВИЛ РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН

ТІРЕУ ҚАБЫРҒАЛАРЫ, КЕМЕ ЖҮЗЕТІН

ШЛЮЗДЕР, БАЛЫҚ ӨТКІЗЕТІН ЖӘНЕ

БАЛЫҚТЫ ҚОРҒАЙТЫН ИМАРАТТАР

ПОДПОРНЫЕ СТЕНЫ, СУДОХОДНЫЕ

ШЛЮЗЫ, РЫБОПРОПУСКНЫЕ И

РЫБОЗАЩИТНЫЕ СООРУЖЕНИЯ

Ресми басылым

Издание официальное

Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігінің

Құрылыс, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық істері және жер

ресурстарын басқару комитеті

Комитет по делам строительства, жилищно-коммунального

хозяйства и управления земельными ресурсам Министерства

национальной экономики Республики Казахстан

Астана 2015

СП РК 3.04-110-2014

АЛҒЫ СӨЗ

1 ӘЗІРЛЕГЕН:

«ҚазҚСҒЗИ» АҚ, «Астана Строй-Консалтинг» ЖШС

2 ҰСЫНҒАН:

Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі

Құрылыс, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық істері

және жер ресурстарын басқару комитетінің Техникалық

реттеу және нормалау басқармасы

3 БЕКІТІЛГЕН ЖӘНЕ

Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі

ҚОЛДАНЫСҚА

Құрылыс, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық істері

ЕНГІЗІЛГЕН:

және жер ресурстарын басқару комитетінің

2014 жылғы 29-желтоқсандағы № 156-НҚ бұйрығымен

2015 жылғы 1-шілдеден бастап

ПРЕДИСЛОВИЕ

1 РАЗРАБОТАН:

АО «КазНИИСА», ТОО «Астана Строй-Консалтинг»

2 ПРЕДСТАВЛЕН:

Управлением

технического

регулирования

нормирования Комитета по делам строительства,

жилищно-коммунального хозяйства и управления

земельными ресурсами Министерства национальной

экономики Республики Казахстан

3 УТВЕРЖДЕН И

Приказом Комитета по делам строительства, жилищно-

ВВЕДЕН В

коммунального хозяйства и управления земельными

ДЕЙСТВИЕ:

ресурсам Министерства национальной экономики

Республики Казахстан от «29» декабря 2014 года

№ 156-НҚ с 1 июля 2015 года

Осы мемлекеттік нормативті Қазақстан Республикасының сәулет, қала құрылысы

және құрылыс істері жөніндегі уәкілетті мемлекеттік органының рұқсатысыз ресми

басылым ретінде толық немесе ішінара қайта басуға, көбейтуге және таратуға болмайды

Настоящий государственный норматив не может быть полностью или частично

воспроизведен, тиражирован и распространен в качестве официального издания без

разрешения уполномоченного государственного органа по делам архитектуры,

градостроительства и строительства Республики Казахстан

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ

1 ҚОЛДАНУ САЛАСЫ

2 НОРМАТИВТІК СІЛТЕМЕЛЕР

3 ТЕРМИНДЕР ЖӘНЕ АНЫҚТАМАЛАР

4 ҚОЛДАНЫЛАТЫН ЖОБАЛЫҚ ШЕШІМДЕР

4.1 Жалпы ережелер

4.2 Тірек қабырғалар

4.3 Кеме жүзетін шлюздер

4.4 Балық өткізетін имараттар

4.5 Балықты қорғайтын имараттар

4.6 Негізгі есептік жағдайлар

4.7 Жүктемелер, әсер етулер мен олардың үйлесуі

5 ҚОРШАҒАН ОРТАНЫ ҚОРҒАУ

6 ЕҢБЕКТІ ҚОРҒАУ

А Қосымша (міндетті) Кеме жүзетін шлюздерде кемелердің жүктемесі«««««.«...32

Б Қосымшасы (ақпараттық) Гидротүйіндерде және кеме жүзетін арналарда шлюздердің

жинақтамасына қойылатын талаптар

В Қосымшасы (ақпараттық) Шлюздік рейдтер және аванпорттар

Г Қосымшасы (ақпараттық) Балықты қорғау имараттарына қойылатын құрылымдық-

функционалдық талаптары

Д Қосымшасы (ақпараттық) Жасанды рифтер

БИБЛИОГРАФИЯ

III

СП РК 3.04-110-2014

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ЕРЕЖЕЛЕР ЖИНАҒЫ

СВОД ПРАВИЛ РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН

ТІРЕУ ҚАБЫРҒАЛАРЫ, КЕМЕ ЖҤЗЕТІН ШЛЮЗДЕР, БАЛЫҚ

ӚТКІЗЕТІН ЖӘНЕ БАЛЫҚТЫ ҚОРҒАЙТЫН ИМАРАТТАР

ПОДПОРНЫЕ СТЕНЫ, СУДОХОДНЫЕ ШЛЮЗЫ, РЫБОПРОПУСКНЫЕ И

РЫБОЗАЩИТНЫЕ СООРУЖЕНИЯ

Енгізілген кҥні 2015-07-01

1 ҚОЛДАНУ САЛАСЫ

1.1 Осы Ережелер жинағы тіреу қабырғалары, кеме жүзетін шлюздер, балық

ӛткізетін және балықты қорғайтын имараттар сияқты жаңадан салынатын және қайта

құрылатын гидротехникалық имараттарды жобалауға таралады.

1.2 Теңіз жағасындағы шеткі жерлерде ішкі су жолдарын салуға арналған жобалық

имараттарды теңіздің ерекше талаптарын, соның ішінде гидрологиялық режимді және

теңіз суының белсенділігін білдіретін талаптарды есепке алумен жүзеге асыру қажет.

2 НОРМАТИВТІК СІЛТЕМЕЛЕР

Осы ережелер жинағын қолдану үшін келесі сілтемелік нормативтік құжаттар қажет:

ҚР СНжЕ 2.03-30-2006 Сейсмиялық аудандардағы құрылыс» (05.04.2013 жылғы

ӛзгерістермен және толықтырулармен).

СНиП РК

3.04-01-2008 Гидротехнические сооружения. Основные положения

проектирования.

СНиП РК 3.04.03-85 Защита строительных конструкций и сооружений от коррозии.

СНиП РК5.04-23-2002 Стальные конструкции. Нормы проектирования.

СНиП 2.06.08-87 Бетонные и железобетонные конструкции гидротехнических

сооружений.

Пособие к СНиП РК II-25-80

«Пособие по проектированию деревянных

конструкций»

СНиП РК 3.04-40-2006 Нагрузки и воздействия на гидротехнические сооружения

(волновые, ледовые и от судов).

СНиП РК 5.01-01-2002 Основания зданий и сооружений.

ЕСКЕРТПЕ Осы ережелер жинағын пайдалану кезінде ақпараттық

«Қазақстан Республикасы

аумағында әрекет ететін сәулет, қала құрылысы және құрылыс саласында нормативтік құқықтық және

нормативтік-техникалық актілер тізбесі» және ағымдағы жылдың жағдайы бойынша жылсайын жасалатын

«Мемлекетіаралық нормативтік құжаттардың кӛрсеткіштері» бойынша сілтеме құжаттардың әрекетін

тексеру ұтымды. Егер сілтеме құжаты ауыстырылса (ӛзгертілсе), онда осы нормативті қолдану кезінде

ауыстырылған (ӛзгертілген) құжатты басшылыққа алу қажет. Егер сілтеме құжат, оған сілтеме берілген

ауыстырусыз күшін жойса, онда осы сілтемені қозғамайтын бӛлігінде қолданылады.

Ресми басылым

3 ТЕРМИНДЕР ЖӘНЕ АНЫҚТАМАЛАР

Ережелердің осы жинағында тиісті анықтамалармен келесі терминдер қолданылады:

3.1 Жҥзу жылдамдығы: Балық аз уақыт ішінде жүзе алатын ағымның максималды

жылдамдығы.

3.2 Бьеф: Гидротехникалық имаратқа жақын ӛзеннің, арнаның, су қоймасының

немесе басқа су объектісінің бӛлігі. Ағын бойынша жоғары орналасқан жоғары бьеф және

гидротехникалық имараттардың басқа жағында орналасқан тӛмен бьеф бар. жоғары бьеф

су қоймасы болып табылады.

3.3 Жҥзу жылдамдығы: Балық аз уақыт ішінде жүзе алатын ағымның максималды

жылдамдығы.

3.4 Шлюз басы: Қақпа, су ӛткізу галереясы және оларға қызмет кӛрсететін

механизмдері орналасқан шлюз бӛлігі;

3.5 Ихтиологиялық іздестірулер: Жергілікті су қоймасында тұратын ихтиофауна

ӛкілдерінің құрамын және олардың ӛмір сүру жағдайын, олардың салуы мен пайдалану

қоймасына әсер ететін кез-келген объектілерді жобалау үшін шығыс деректерді алу

мақсатымен алдын ала зерттеу.

3.6 Ихтиофауна: Кез-келген су қоймасында, бассейнде, зоогеографиялық

облыстарда, сондай-ақ, Жер тарихында уақыттың кез-келген бӛлігіндегі балықтардың

жиынтығы.

3.7 Шектік жылдамдық: Ол болған кезде балықтарда ағымдарға реакцияның пайда

болатын су ағымының минималды жылдамдығы.

3.8 Тартымды жылдамдық: балық жинағышта балықтарды тартуға оңтайлы су

ағысының жылдамдығы.

3.9 Балық қабылдағыштар (балық кӛтергіш имараттар): Балықтарды тӛмен

бьефтен жоғары бьефтен ауыстыратын балықты ӛткізу имараттардың тобы арнайы

ыдыстарға тасымалдау немесе оларды шлюздеу жолымен жүзеге асырылады.

3.10 Балық жҥрісі (балық жүретін имараттар): Балық ӛзінің бұлшықетті энергиясы

есебінен ӛздігінен тӛменгі бьефтен жоғары бьефке қозғалту кезінде итергішті жеңе алатын

балық ӛткізетін имараттар тобы.

3.11 Ӛтетін балықтар: Теңізден ӛзенге кӛбею (уылдырық шашу) үшін кӛшетін

балықтың түрлері.

3.12 Рым: оған балық аулайтын жабдықтарды бекіту үшін кеменің кез-келген

жеріне шегеленетін, сондай-ақ, кеменің тоқтауына арналған жағалаудағы қабырғаларға

бекітілетін металл сақина.

3.13 Жұлып әкететін жылдамдық: балықтарды ағыммен жұлып алып кететін су

ағысының жылдамдығы.

3.14 Суффозиялық тұрақтылық: Олардың фильтрацияланған ағымына әсер ету

кезінде ӛз бастапқы жағдайындағы топырақтағы бӛлшектерді сақтау.

3.15 Шлейф: Балықты ӛткізу имараттарынан шығатын ағынмен ӛзенде түзілген

жылдамдықпен балықты баурайтын аймақ соңғының тамақтану жүйесімен реттеледі.

4 ҚОЛДАНЫЛАТЫН ЖОБАЛЫҚ ШЕШІМДЕР

4.1 Жалпы ережелер

4.1.1 І және ІІ кластардағы тірек қабырғалары мен кеме жүзетін шлюздерді жобалау

кезінде тығыз, гидравликалық және басқа да зерттеулерді ӛткізу қажет. ІІІ және IV

кластағы имараттар үшін осы зерттеулерді ӛткізу негізделуі тиіс.

4.1.2 Шлюздер конструкциясын таңдау итеру, судың бьефтердегі деңгейде

тербелісті, топографиясына, климаттық және инженерлік-геологиялық жағдайларға, жүк

тасымалдау кӛлеміне, есептік кемелердің түрлері мен кӛлемдеріне байланысты болады

және ӛткізу қабілеттілігін, қауіпсіздік пен шлюзді пайдалану ыңғайлылығын қамтамасыз

етуді есепке ала отыра жүргізу қажет. I, II және III кластағы имараттарда құрылыс және

пайдалану кезеңінде табиғи бақылауларды ӛткізуді қамтамасыз ететін бақылау-ӛлшеу

аппаратураларын

(БӚА) орнатуды қарастыру қажет. Табиғи бақылаулардың құрамы,

кӛлемі және режимі жобаға кіретін бағдарламамен анықталуы тиіс. ІҮ кластағы

құрылымдарда БӚА негізделуі тиіс.

4.1.3 Тіреу қабырғалары, кеме жүзетін шлюздер, балық ӛткізетін және балықты

қорғайтын имараттар түрлері мен конструкцияларын таңдау нұсқаларды техника-

экономикалық салыстыру негізінде ӛткізу, ал гидротүйін құрамына кіретін имараттар

үшін - гидротүйіннің негізгі құрылғылары үшін қабылданған жұмыстарды ӛндіру әдістері

мен конструктивтік шешімдерін есепке алумен жүргізу қажет.

4.1.4 Имараттар кластарын ҚР СН 3.04-07-2013 сәйкес белгілеу қажет.

4.1.5 Тіреу қабырғалары, кеме жүзетін шлюздер, балық ӛткізетін және балықты

«Гидротехникалық құрылғылардың бетондық және темірбетондық конструкциялары»

және ҚР СНжЕ 5.04-23-2002 сәйкес орнатылуы тиіс.

4.1.6 Қайта құрастыру кезінде кәдімгі пайдалану жағдайында болатын қолданыстағы

имараттар мен олардың элементтерін барынша пайдалануды қарастыру қажет.

4.1.7 Негізгі имараттардың конструкциясын, ережеге сай, олармен негізгі пайдалану

функцияларын орындауды тоқтатусыз жүргізу қажет.

4.1.8 Қайта құрылатын имараттардың және олардың элементтерінің техникалық

жағдайын қайта құру жобалары үшін қабылданған құрылыс материалдары мен негіздеме

топырақтарының нақты сипаттамалары негізінде арнайы зерттеулер мен есептерді

анықтау қажет.

4.2 Тірек қабырғалар

4.2.1 Тірек қабырғаларының конструкциясы, құрылыстың материал сыйымдылығын,

еңбек сыйымдылығын және құнын барынша тӛмендетуді есепке алумен, сондай-ақ,

конструкцияларды пайдалану талаптарын есепке алумен құрылыстың нақты талаптарында

оларды пайдаланудың техникалық-экономикалық ұтымдылығынан, нұсқаларды

салыстыру негізінде белгіленуі тиіс.

4.2.2 Тірек қабырғаларын жобалау кезінде имараттардың, сондай-ақ, суды жіберудің

және пайдаланудың барлық деңгейінде оның жеке элементтерінің қажетті тығыздығын,

тұрақтығын және кеңістігін қамтамасыз ететін конструкторлық кестені қабылдау қажет.

4.2.4 Агрессивтік орта болған кезде тірек қабырғалары конструкциясын жобалауды

ҚР СН 2.01-06-2013 ұсынылатын қосымша талаптарды есепке алумен жүргізуі тиіс.

4.2.5 Қабылданған конструкторлық шешімге байланысты тірек қабырғаларды

темірбетоннан, монолиттік, жинамалы бетоннан, шпунттан, сваядан, ағаштан және т.б.

жасауға рұқсат етіледі.

4.2.6 Тірек қабырғаларының конструкциясы мен мақсатына байланысы келесі

түрлері болуы мүмкін:

а) гравитациялық (немесе массивтік-кӛлемдік). Тірелетін топыраққа негіздеме мен

қарсы тұруын қамтамасыз ететін кең негіздемемен салу қажет. Осындай қабырғаларды

қозғалту мен ашылуын жоғарлату мақсатынад, оның бетон конструкциясының артқы

жағында себу жағына иілім болады (топырақтың белсенді қысымын азайтады), ал сыртқы

жағында - консоль иілімі бар (ашылуды алдын алу үшін) - 1Суретті қара.

б) шпунттық және сваялық. Шпунт немесе сваяны жүктеуге рұқсат беретін

негіздемелерде шығару қажет. Шпунттық қабырғалар тік элемент - шпунтиннен тұрады.

Конструкциясы жағынан - еркін және анкерлеренген - 2 Суретті қара.

в) тас салымдары, ағаш тірек қабырғалары: шпунттық, сваялық, ряжалық - аса

ұзаққа жарамсыз, алайда, тисті техника-экономикалық негіздемелер кезінде рұқсат етіледі.

Ряждар тауға бекітілген ағаштарда немесе брустарда тік немесе иілімді орналасқан

жәшіктер түрінде әзірленеді - 3 Суретті қара.

4.2.7 Тірек қабырғаларын жобалау кезінде келесі ұтымдылықтарды қарастыру

қажет:

а) Құрылыс кезінде кері себу мен жүктеме бетіне жүктеме;

б) кӛрші құрылыстардағы тіректер;

в) негіздеменің кері иілімімен қабырғалар конструкциялар;

г) қабырға биіктігін азайту үшін ірі дәнді торырақпен себу;

д) жүктегіш және экрандық құрылғы (тас призмалары, сваялық экрандар және т.б.);

е) негіздеме немесе оның бӛлшекті ауыстыруларын топырақты нығайтудағы әр түрлі

тәсілдер;

ж) тұрақтылықты жоғарылататын қосымша конструктивтік тәсілдер (кері себудегі

анкерлеу; тіректер, тістер құрылғысы, топырақты армирлеу)

4.2.8 Сыртқы жағынан қабырғаларға кері себуді беттік, топырақтық және

фильтрациялық суларды жақсы жіберуді, себудің тез ӛтетін деформациясын және оның

кіші тұнбасын, сондай-ақ, онда мұзды айналуын болдыртпауды қамтамасыз ететін

байланысты емес су ӛтетін топырақтан жасалуы тиіс. Сазды топырақтан кері себінділерді

орындау кезінде топырақ сулардың деңгейі мен жіберілуін тӛмендету бойынша, мұзды

айналуын болдыртпау бойынша (1 м дейінгі қалыңдықта қопарылмаған топырақтың

қабатын қабырғаның сыртқы жағына себу және т.б.), сондай-ақ, топырақтың

жылжымалылығын есепке алу қажет. Жылжитын тӛбелерді ұстап тұратын имараттарды

жобалау кезінде, сыртқы жағын кері себу үшін фильтрленген суды жіберуді қамтамасыз

ететін ірі дәнді ӛтетін топырақтарды пайдалану қажет.

4.2.9 Себудің құрғақ топырағы тығыздығының есептік мәні 95% мүмкіндікке сәйкес

келетін шаманы қабылдауы тиіс. Осыдан, себу үшін топырақтың физика-механикалық

сипаттамаларының бақылау кӛрсеткіштерін белгілеу қажет. Себу топырағын салу

тығыздығының қамтамасыз етілуін І және ІІ кластағы құрылғылар үшін - 90%, ІІ және ІҮ

кластағы құрылыстар үшін - 70% қабылдануы қажет. Әрбір жеке жағдайда себу топырағы

тығыздығына қойылатын талаптарды тӛмендету негізделген болуы тиіс. Қабырға биіктігі

бойынша себу бірдей тегістікте орындау қажет. Себуде имараттар мен механизмдердің

орналасуы кезінде себу топырағының тығыздығы осы имараттарды немесе механизмдерді

пайдаланудың технологиялық талаптарымен белгіленген қолжетімді тұнбалар бойынша

тағайындалуы тиіс.

4.2.10 Тірек қабырғалары үшін температуралық-отырғызу деформацияланған

тігістерінің құрылғысын қарастыру қажет, оның конструкциясы гидрооқшаулау

құрылғысының қажеттілігін есепке алумен шешілуі тиіс.

4.2.11 Таулы негіздемелерде салынатын тірек қабырғалары деформацияланған

тігістердің жеке секцияларының ұзындығына бӛлінуі тиіс

(температуралық және

температура-тұнбалық), ал тау негіздемелерін салынатындар - температуралық тігістерге

бӛлінуі тиіс. Деформацияланған тігістер арасында (секция ұзындығы) климаттық шарттар

мен қабырғалардың конструкциялық шешімдерін, сондай-ақ, құрылыс ӛндірістері

әдістерін есепке алумен құрылыс алаңларының гидрогеологиясын және геологиясын

талдау негізінде есептеу бойынша орнату қажет. Тігістер мен олардың конструкциясы

арасындағы ара-қашықтық жеке секциялардың тәуелсіз жұмысын қамтамасыз ету қажет.

4.2.12 Итергішті қабылдайтын қабырғаның жинамалы элементтері арасындағы

тігістерде және деформацияланған тігістерде себу топырағының суффозиялық

тұрақтылығын қамтамасыз ететін тығыздағышты қарастыруы тиіс. Қысым астындағы

қабырғаларда тігістердің конструкциясы топырақ ӛтпеуін қамтамасыз етуі тиіс.

Деформацияланған тігістерді тығыздау конструкциясын ҚР СН

«Бетондық және

темірбетондық плотиналар» сәйкес қабылдау қажет. Тығыздаудың құрылыс тігістерінде

қарапайым конструкцияны жасау қажет.

4.2.13 Гидротехникалық құрылғылардың қысым фронтының құрамына кіретін тірек

қабырғаларының негіздемелерінде, ережеге сай, су қысымдарының кӛлемді

фильтрацияланған күштерін азайтуды қамтамасыз ететін фильтрациялауға қарсы іс-

шараларды қарастыруы тиіс. Таулы негіздемелерде салынатын қабырғалар үшін, осындай

іс-шараларға тістер, шпунт немесе дренаж құрылғыларын жатқызуға болады. Жоғарыда

орналасқан секйиялардан топырақты суффозиялық шығаруды болдыртпау үшін иілімді

негіздеме кезінде әр түрлі белгілерде кӛрші секцияларда қабырғалардың орналасуы

кезінде шектеулі биіктіктегі сатылармен немесе иілімдермен негіздеме бетін жасау

ұсынылады. Таулы негіздемелер үшін дренаж құрылғылар, ал қажет болған кезде

цементтік ілмелер де ұсынылады. Тірек қабырғаларының жер асты контурының

элементтері ҚР СН «Бетондық және темірбетондық плотиналар» бойынша жобалау қажет.

4.2.14 Фильтрацияланған сулар болған кезде тірек қабырғалардың артына себу

дренаждың құрылғыларды қарастыру қажет.

4.2.15 Қажет болған кезде жуудан қабырға негіздемелерін қорғау бойынша

шараларды қарастыру қажет - тас лақтыру құрылысы, қыш тақта салу және т.б.

4.2.16 Имараттардың құрылымы кезінде қабырғаларды таттан, кеме, мұз әсерін

басуды және т.б іс-шараларды қарастыру қажет.

4.3 Кеме жҥзетін шлюздер

4.3.1 Кеме жүзетін шлюздерді жобалауға қойылатын негізгі талаптар:

а) ҚР СН 3.04-07-2013 талаптарына сәйкес шлюздердің түрі мен конструкциясын

итергіш шамасына, судың бьефтердегі деңгейінің тербелесіне, топографияға, жерлердің

климаттық және инженерлік-геологиялық жағдайларын, жүк ағысының кӛлемі мен

сипатын, нұсқаларды техникалық-экономикалық салыстыру негізінде және ӛткізу

қабілеттілгі мен шлюздерді пайдалану ыңғайлылығын есепке алумен есептік кемелердің

түрлері мен кӛлемдеріне байланысты таңдау қажет.

б) кеме жүзетін шлюздерді жобалау кезінде имараттарды пайдалану сенімділігі мен

ыңғайлылығын, олардың сәулетті рәсімделуін, одан әрі жӛндеу және қалпына келтіру

жұмыстарын ӛткізу мүмкіндігін, ӛрт қауіпсіздігі мен ӛртті сӛндіру құралдарын қарастыру

және қамтамасыз ету қажет.

4.3.2 Ішкі су жолдарында теңіз маңында кеме жүзетін шлюздерді жобалау кезінде

теңіз жағдайының ерекшелігін есепке алумен, соның ішінде, гидрологиялық режимді,

теңіз суының және биологиялық факторлардың қозуын есепке алып жүргізу қажет.

4.3.3 Кеме жүзетін шлюздерді жобалау кезінде келесілерден кем емес су

жолдарынан аспаудың есептік мүмкіндігімен жауын-шашын шығындарын ӛткізуді жіберу

үшін оларды пайдалану мүмкіндігін қарастыру қажет, %:

а) жоғары магистралды: 1;

б) магистралды: 3;

в) жергілкті қамту: 5.

4.3.4 Техника-экономикалық есептер кезінде келетін арналардың шеттері мен түбін

қосымша бекітудің су тастандылары, қақпаларды күшейту және қосымша бекіту,

температуралық-шашындық тігістерді бекітуін күшейту және т.б. сияқты шлюз

жұмысының ерекшелігімен байланысты қосымша талаптар мен іс-шараларды есепке алу

қажет. Шлюздің конструкцияларында және механикалық жабдықтарында туындайтын

күштер шамасы мен тастау режимі есептерді немесе гидравликалық лабораториялық

зерттеулерді белгілеу қажет. Шашын шығындарын шлюз арқылы жіберу тәртібі

жобаларда әзірленуі және гидротүйіндердің кеме жүзетін имараттарын пайдалану

ережелерімен анықталауы тиіс.

4.3.5 Негізгі кӛлемдерінің шлюздері арқылы шашынның бір бӛлігін ӛткізу шарты,

бас пен бұқтыру құрылғылардың нысандары мен сызуы үшін ағымның қажетті бұқтыруын

есепке алумен қабылдануы тиіс. Сонымен қатар, қақпалардың жоғары жағындағы түрі

мен конструкциясын таңдау кезінде олармен ағымдағы суда маневр жасау қажеттілігін

есепке алу қажет. Сонымен қатар, шлюз ӛзінің негізгі мақсаты бойынша оның жұмыс

жасау кезінде пайдалану талаптарын қанағаттандыруы қажет. Шлюздің ағымға түсетін

жабдықтардан суды тастау ретінде жұмысы кезінде, қалқитын заттардың соққысынан

қорғалуы және берік бекітілуі тиіс.

4.3.6 Бастарының жинақталуы мен конструкциясы шлюз құрылғысының кешенінде,

негіздеме топырағының түріне, қорек жүйесіне, шлюз габариттеріне және оған күштеме,

механикалық жабдықтардың түріне және оны орналастыру кестесіне, кӛпір жолдарының

болуына байланысты қабылдануы қажет.

4.3.7 Бастар жоғары, уақытаралық (кӛпкамералы шлюздер) және тӛменгі болып

бӛлінеді. Жоғары бастардф түсетін қабырғалармен салу қажет, ол қақпалардың биіктігін

азайтады, жоғары ӛтпе бойынша жұмыстар кӛлемін қысқартады. Ескерту тӛменгі итергіш

шлюздер алады, оларда бьефтердің ең тӛменгі кеме деңгейі маңызды емес ерекшеленеді,

сондай-ақ, теңіз шлюздері және нагон, сгон, судың кӛтерілуі мен кетуі болатын ӛзеннің

саға учаскелеріндегі шлюздерден тұрады (Б Қосымшасын қара).

4.3.8 Жоғары бьефтің тӛменгі белгілерінде кеме жүрісін қамтамасыз ету қажет

болған жағдайда, жоғары басты пайдаланудың бірінші кезеңінде азайтылған биіктіктің

түсу қабырғасынан немесе түсу қабырғасынсыз орындау қажет. Тұрақты пайдалану

белгісіне дейін түсу қабырғасын ӛсіру жӛндеу қақпаларының қорғауымен

навигацияаралық кезеңде болады. Уақытаралық бастар кӛпкамералы шлюздерде аралас

камераларды бӛлу үшін салынады. Осындай жағдайда осы бастар түсу қабырғаларымен

орындалады. Шлюздердің тӛменгі бастары тӛменгі бьеф жағынан орналасады.

Біркамералы шлюздердің ұзын камерасындағы құйма призмаларында судың кӛлемін

үнемдеу және шлюздеу уақытын азайту мақсатымен екі бӛлікке бӛлінеді. Осындай

жағдайда, уақытаралық (орта) бастарда түсу қабырғасы жоқ және жоғары да, тӛменгі

жағын да шлюдердің басының рӛлін орындауы мүмкін.

4.3.9 Таулы негіздемелерге салынатын шлюздердің бастарын саңылауда тірекпен

немесе негіздемеде анкерленген түбінде - олардың қыш тақталарынан бӛлу және саңылау

түрінде жобалау қажет.

4.3.10 Таулы емес топырақтарда салынатын шлюздер камераларының қабырғалары

монолитті немесе жинамалы бетон мен темірбетоннан гравитациялық болуы тиіс.

Шпунтты жүктеуге мүмкіндік беретін негіздемелерде салынатын тӛменгі тіректі шлюздер

үшін, техникалық-экономикалық негіздемелер кезінде рұқсат етіледі, камера қабырғалары

шпунттан немесе сваядан жасалады.

4.3.11 Суды ӛткізбейтін түптерімен шлюздердің камера қабырғаларында суды

ӛткізетін галерея жоқ, олар жеңіл түрдегі қабырғалардың конструкцияларын

коннтрфорстық темірбетондық, жиналмалы-монолитті бұрыш профилін, сондай-ақ, темір

бетон немесе металл шпунтын қолдануға мүмкіндік береді. Теңіз шлюздерінде, сондай-ақ,

ішкі су жоларының теңіз жағалауларында орналасқан шлюздерде, сонымен қатар

тереңдікке кіші қатынастар кезінде, сондай-ақ, камераның жеке тұратын қабырғаларында

әлсіз топырақтар болады, камера қабырғалары жоғары сваялық ертінділерде шығару

ұсынылады.

4.3.12 Ұзын су ӛткізбейтін галереяларсыз қатты түбі бар шлюздердің камерасындағы

массив қабырғалары профилі жағынан трапецияға жақын болуы мүмкін. Осындай түптер

кезінде контрфорстық қабырғаларда қолданылады. Камера қабырғасында суды ӛткізетін

галереясы болған кезде, олардың тӛменгі бӛлігінде рама конструкциясы бар, оның шеттері

алаңы жағынан галереяның кӛлденең қиылысымен, темірбетон конструкцияларға

ұсынылатын конструктивтік және есептік талаптармен ӛткізіледі. Үстіне дейін себілген

трапециялы темірбетон қабырғалардың тӛменіндегі ені бойынша, ондағы топырақты су

деңгейінің жағдайы мен себу топырағына, есептік кӛрсеткіштерге байланысты,

қабырғаның толық биіктігінен 0,18-0,22 тең қабылдау қажет.

4.3.13 Шлюздердің беткі жағы тік немесе 50:1 аспайтын себу жағына иіліммен

жобалау қажет. Қабырғалардың иілімді шеттері

1:5 аспайтын иілімде ұзақ бағытта

ауыспалы учаскелердің бастарындағы тік шеттерімен түйісуі тиіс. Шлюз камералары

қабырғаларының сыртқы жағы 10 м аспайтын биіктік кезінде, ережеге сай, биіктігі

бойынша ауыспалы иіліммен орындалуы қажет. Жұмыстың жағдайын жеңілдету үшін,

камералар қабырғаларының аса жүктелген қиылысында

1:1-1:4 иілімде түбіне

қабырғалардың сыртқы шетінен тұрақты ауысын жасау қажет. Биіктік есептік кеменің

түбінде тереңдік қорының шамасынан кӛп емес қабылданады, ал оның нысаны кӛлденең

қиылысында кеме жиегі бойынша қорларды есепке алу қажет. 20 м астап қысым кезінде

қабырға жұмысын жеңілдету үшін адамдарды ӛткізу үшін консоль құрылғысымен

қабырғаның 0,7-0,8 биіктігі шегінде толық емес кері себудің нұсқасын қарастыру ұтымды.

4.3.14 Шатыры камера түбінен тӛмен немесе бір деңгейде жататын тау жынысының

тығыздығы мен қозғалтуға үйкелістің жоғары кӛрсеткіштері кезінде, тік беттік шетімен

үшбұрышты профильдік бетондармен орындалуы мүмкін. Тоқ кӛзінің бӛлу жүйелерінің су

ӛткізу галереясы камерадағы бетон камераларының тӛменгі бӛлігінде орналасады.

4.3.15 Тау массивтерінде салынатын шлюздер камерасының қабырғалары тауға

анкерлеренген немесе гравитациялық түрде жүзеге асырылады. Осындай шлюздердің

камера түбін негіздемеге анкерленген немесе қабырғаға тірелген қыш тақталары түрінде

орындалуы қажет. Қаптау конструкциялары тау сапасына байланысты болады. Қабырғаға

қысымның бос камерасы кезінде қабылданатын анкерлермен бекітілген қаптауда әлсіз-

жарық тығыз тау кезінде, саңылауларды теңестіру үшін ғана жеткілікті кішігірім

қалыңдық (0,5-1 м) болуы мүмкін. Қаптаудан жоғары камера қабырғалары бетондық

немесе темірбетондық бұрыштық профильдері немесе оларды тыл арматурасын тауға

жасайтын контрфорстармен орындалуы мүмкін.

4.3.16 Камераларды қаптаудың әлсіз шыңы кезінде олардың артында ӛзінің

салмағымен қысымды қабылдайтын массивтерді алып тастау ұсынылады.

4.3.17 Камера түбінің конструкциясы шың сапасына байланысты болады. Камера

түбінің жоғары сапасы кезінде теңестіретін қаптаманы қолдануға немесе мүлдем

қаптамауға болады.

4.3.18 Камера түбінің шыңдағы тӛмен сапасы кезінде камера қабырғасына түп

жағынан бекітілген қыш тақталарға қарсы тұратын немесе кері жиналым түрінде

толықтыру қажет.

4.3.19 Шлюздерді жоғары бьефке орналасқан кезде және негіздемеде жоғары

фильтрациялау коэффициенттерімен топырақтар болған кезде кесетін түбі бар док түрдегі

камера конструкцияларын қарастыру қажет. Тӛменгі бьефте орналасқан камералар үшін,

түбінде тұрақты тігістерін тиісті негіздеме кезінде алып тастауға рұқсат етіледі.

4.3.20 Тұрақты тігіспен кесу түптерін тӛменгі бьефте орналасқан шлюздердің

камераларында қолданады, 0,5 аспайтын камераның пайдалы еніне қабырға биіктігінің

қатынасы кезінде негіздемелердің байланысты топырақтарына артық келеді; сондай-ақ,

гидротүйін немесе гидротехникалық кешенді қойғаннан кейін туындау мүмкіндіктерін

немесе суды сору горизонттары негізінде болған кезде қолданылады (мысалы, кеме

жүзетін арналар).

4.3.21 Камера түбі мен қабырғалардың кӛлемдері мен шектері, олардың

конструкциялары оның бӛлу бӛліктерінің немесе камера жұмысының статистикалық

кестесі және негіздеме сипаты, қорек жүйесімен қабылданған камерасына тіректі, шлюз

габариттеріне байланысты тағайындалуы қажет.

4.3.22 5 м дейін қысым кезінде камера түбі суды ӛткізбейтін болып қабылдануы

мүмкін.

4.3.23 Кесілген түптерінің қалыңдығын алдын ала жобалау кезінде кӛптеген

жағдайда камера қабырғаларының еркін биіктігі 0,17-0,20 тең және камера ені кем дегенде

0,1-0,125 тең қабылдануы тиіс. Камераның осындай түптерінде суды ӛткізетін

галереялардың орналасуы кезінде рама конструкциясымен орындалады.

4.3.24 Таулы негізде орналасқан кезде түбі мен қабырға конструкцияларды таңдау

камера түбіне және олардың қабырғасының үстіне қарай олардың шатырының жоғары

жағында және таулы жыныстарының сапасына байланысты болады.

4.3.25 Шлюз камераларының жартылай таулы және әлсіз таулы жыныстарында, тегіз

түбімен темірбетондының бірнеше негіздемелерінде орындау қажет.

4.3.26 Кесілген түптер үшін олардың суды толық қабылдауға кепіл беретін ұзақ

тегістерін тығыздау қажет.

4.3.27 Шлюздерді жобалау кезінде ӛзгертілген тігістердің құрылғысын қарастыру

қажет, оларды тығыздау олардың су ӛткізбеуін қамтамасыз етуі тиіс. Тігістердің мақсаты

- күштер, қуат пен ауысымдар шамасы бойынша қолжетімсіздігі туындауды болдыртпау,

сондай-ақ, сыртқы жүктемелерді ӛзгерту кезінде немесе қатаю кезінде бетонды салу,

температураны ӛзгерту, негіздеменің теңсіз тұнбасы кезінде шлюздердің бетондық және

темірбетондық конструкцияларында оларды ашу шамасын азайту немесе саңылаулардың

пайда болуын алдын алу қажет.

4.3.28 Кӛлденең саңылау тігістерін бір жағынан бас және камера арасында, екінші

жағынан бас пен жағалау арасында, сондай-ақ, камера және жағалау мен бағыттайтын

имараттар арасында орындау қажет. Камера, жағалау және шлюздердің бағыттау

имараттар шегінде (саңылау мен саңылау еместер) СНжЕ 2.06.08-87 кӛрсетуге сәйкес

есепті анықтайды.

4.3.29 Таулы негіздемелерде имараттардағы тұрақты тігістер арасындағы ара-

қашықтық 30 м аспайтын болуы тиіс. Таулы негіздемелерде орналасқан имараттарға

тұрақты тігістер арасындағы ара-қашықтық 30 м аспауы болады. Таулы негіздемеде

орналасқан имараттарға, сондай-ақ, температураның маңызды ӛзгерістерге жатпайтын

имараттарға қатысты негіздеме түріне тәуелсіз (су асты, су үсті бӛліктері және т.б.) осы

ара-қашықтық келесілерден аспауы тиіс емес:

а) тура тігістер: 35 м;

б) тура емес тігістер: 15 м.

4.3.30 Камера қабырғалары мен бастар сағалау арасында тігістерде асфальтты

мастикамен толтырылған құдықтың ішкі шпонкалар ретінде қарастырылады, онда шпонка

жұмыстың бұзылған жағдайда оны қыздыру үшін электродтары белгіленуі тиіс.Қордағы

құдықты құрылуы тиіс.

4.3.31 20 м аспайтын биіктік және 5 м аспайтын су деңгейіндегі тербеліс кезінде

жағалау және бағыттайтын имараттардың конструкциялардың қалқуын қолдану қажет.

4.3.32 Стационарлық жағалау және бағыттау имараттардың конструкциялары

негіздеменің геологиялық шарттарды анықтауы тиіс.

4.3.33 Оларға сваяларды ұруға жол бермейтін негіздемелер топырағында, жағалау

және бағыттайтын имараттардың себу секциялары гравитациялық (бұрыштық немесе

контрфорстық) темірбетондық тірек қабырғалар түрінде орындалады, суретте кӛрсетілген

таулы топырақтар ретінде (валунды қосумен) де, сондай-ақ, таулы топырақтар да жатуы

мүмкін, олардың табаны келу арнасының түбін белгілеу ауданында орналасқан.

4.3.34 Оның сваясында кіруге жол беретін топырақ кезінде, себу учаскелері үшін,

алдыңғы немесе артқы шпунтпен свая айналуда темірбетондық бұрыштық немесе

контрформтық қабырғалар түрінде конструкцияларды, сондай-ақ, анкерлік темірбетондық

шпунттан конструкциядан қарастыру ұсынылады, сурет.

4.3.35 20 м дейін тереңдікте орналасқан шлюздердің конструкциялар элементтерін

және жабдықтарды қарау мен жӛндеу үшін 20 м - саты мен лифттерден астам, бағытты

сатыны қарастыру қажет. 15 м және одан астам биіктіктегі мұнараның басқарудағы

орталық пульттарды орналастыру кезінде, жолаушылар лифтіні қарастыру қажет. Егер,

олардың тұрақтылығы қамтамасыз етілсе, бастардың массивтерінде барлық

технологиялық жайларды орналастыруға тырысу қажет.

150 м астам ұсындықтағы

камерада шеттері жағынан кем дегенде екі түсетін жер қарастырылады.

4.3.36

Стационарлық жағалау және бағыттау имараттарын саңылау

конструкцияларда қабылдау қажет.

4.3.37 Ӛзара қызметтік кӛпірлер арасында құрастырылған жеке тұратын тірек

ретінде жағалау имараттары жергілікті мәндегі су жолдарында ғана және оларда

плоттардың қозғалысы болмаған кезде рұқсат етіледі.

4.3.38 Кемелерді беру кезінде бетондарды боялуын болдыртпауда жағалау және

бағыттау имараттарының беттерін аса жоғары маркалы бетондардан орындау және

қосымша қорғайтын торлармен армирлеу және темірбетондық қыш тақталармен қаптау

қажет.

4.3.39 Жағалау да, сондай-ақ, бағыттау имараттарын да, сонымен қатар, кеме

корпустарын да зақымдау қаупін азайту үшін тозы құралдарында жағалау және бағыттау

имараттарының беткі элементтерінің конструкцияларын ұсынады.

4.3.40 Темірбетон немесе металл понтондары түрінде жағалау және бағыттау

имараттарының қалқымалы конструкциясы бьефтерде және жұмсақ климаттық жағдайда

шлюздердің орналасуында су деңгейінің үлкен тербелісі кезінде ұтымды болуы тиіс.

4.3.41 Терең су қоймасының бьефтерде су деңгейінің үлкен тербелісі кезінде су

қоймасының түбіне анкерленген тізбектерді ұстайтын жағалау және бағыттайтын

учаскелердің конструкцияларды қалқуын қолдану ұтымды. Қатаң климаттық жағдайда

осы құрылғы жылытатын болады.

4.3.42 Кеме жүзетін шлюздерді салуға материалдарды таңдау кезінде ӛзен

гидротехникалық имараттар үшін қолданылатын материалдарға МемСТ және нормалар

талаптарымен, ал теңіз бен теңіз жағасындағы акваторияларды салу кезінде теңіз

гидротехникалық имараттар материалдарына ұсынылатын талаптарды басшылыққа

алады.

4.3.43 Олардың материалдарына имараттарды пайдалану талаптарына байланысты,

суды ӛткізу, суыққа тӛзімділік, кавитациялық және тозуға тұрақтылық бойынша

талаптарды ұсынуы тиіс.

4.3.44 Бетоннан және темірбетоннан кеме жүзетін шлюздерді салу үшін ауыр бетон

қолданылады. Су ӛткізбеуіне қарағанда бетон ҚР СН

2.01-06-2013 талаптарын

қанағаттандыру қажет.

4.3.45 Кеме жүзетін шлюздерінің жинамалы темірбетондық элементтері мен

конструкциялары тиісті нормативтік құжаттар және МемСТ талаптарына жауап беру

қажет.

4.3.46 Камера қабырғаларының сыртқы жағындағы, судағы кеме жүзетін деңгейінің

тербелісі шегінде бағыттаушы және жағалаудағы имараттар бастардың жағалауындағы

бетоны жоғары тығыздығы, үйкелеске, соққыға және судың ӛтуіне тұрақтылығы, аязға

тӛзімділігі болады.

4.3.47 Кеме жүзетін шлюздердің темірбетондық конструкциялары мен элементтерін

армирлеу кезінде СНжЕ 2.06.08-87 талаптарына сәйкес арматураны қабылдау қажет.

4.3.48 Кеме жүзетін шлюздердің металл конструкциялары мен механизмдерін

әзірлеу үшін (қақпа, ысырма, олардың механизмдері, жағалау құралдары және т.б.) ҚР

СНжЕ 5.04-23-2002 талаптарына сәйкес металл қолданылады.

4.3.49 Шпонкаларды ӛзгертілген тігістерге толтыру және гидрооқшаулау үшін

құрылыс материалдары тиісті МемСТ бойынша гидрооқшаулауды жобалауға нормативтік

құжаттардың нұсқалары бойынша, ал қажетті нұсқаулар болмаған кезде - лабораториялық

зерттеулер деректері бойынша қабылданады.

4.3.50 Шлюздердің жеке элементтері мен конструкциялары үшін орман

материалдары СНжЕ II-25-80 талаптарына сәйкес келуі тиіс.

4.3.51 Кеме жүзетін шлюздердің конструкцияларында және олардың жабдықтарында

жаңа синтетикалық материалдарды тиісті материалдарды пайдалану ұтымдылығының

тиісті негіздемесі кезінде қолдануға рұқсат етіледі.

4.3.52 Кеме жүзетін шлюздердің алаңдарында салынатын ғимараттар үшін (әсірісе,

жылытылмайтын) және олардың фасадтары мен ішкі жайларын әрлеу ұзақмерзімді болу

қажет және ауыспалы температуралық режим және ауаның жоғары ылғалдығы кезінде

олардың жұмысын есепке алумен таңдалады. Фасадтар мен ішкі қабырғаларын әрлеу үшін

ұсақ даналы әрлеу материалдары мен штукатурканы қабылдау қажет емес; әрлеу

қабатымен қабырға элементтерін (зауыттық әзірлеу панельдерін) пайдалану ұсынылады,

сондай-ақ, жоғары ұзақ жарамдылықпен, атмосфералық факторлардың әсерінен таттануға

қарсы тұрақтылықпен меңгерген және фасад беттерінде және ғимараттың ішкі

қабырғаларына берік бекітілетін материалдарды қолдану қажет. Фасадтарды және ішкі

жайлардың қабырғаларын әрлеу эстетика талаптарын қанағаттандыруы тиіс.

4.3.53 Шлюздерді жобалау кезінде шлюзалды рейдтерін қарастыру қажет

(В

Қосымшасын қара).

4.3.54 Бір жыл бойы ауаның теріс температурасы байқалатын аудандарда

жобаланатын кеме жүзетін шлюздер осындай жағдайда кәдімгі жұмысты қамтамасыз

ететін

материалдардан салынуы тиіс. Соның ішінде, осы шлюздердің

металлоконструкциялары қалыпты балқымалы металдардан жасалуы және суыққа

тӛзімділікпен жасалуы тиіс.

4.3.55 Шлюздердің қайта құрылуы негізгі пайдалану функцияларын тоқтатусыз, ал

навигация аралық кезеңде, сондай-ақ, қосымша жіптерді салу жолымен жүргізіледі.

4.3.56 Қайта құрылысты жобалау кезінде маңызды құрылыстардың сақталуын және

сенімділігін қамтамасыз ететін жұмыстарды ұйымдастыру және технологияларды әзірлеу,

оларды барынша пайдалану, сондай-ақ, құрылысты нақты мерзімінде аяқтау, әсіресе,

навигацияаралық кезеңде оларды орындау кезіндегі мәселелеріне бӛлінеді.

4.4 Балық ӛткізетін имараттар

4.4.1 Балық ӛткізетін имараттарды жобалау экологиялық

- экономикалық,

биологиялық

- инженерлік негіздемеге негізделуі тиіс. Қабылданатын жобалық

шешімдердің негіздемесіне дейін ихтиологиялық жазба құрастыру керек.

4.4.2 Балық ӛткізетін имараттарды ӛткізетін ӛндірушілерді, олардың санын,

тұқымдық және сапалық құрамын бақылаудың кӛмегімен олардың табиғи кӛбеюін қажетті

деңгейде сақтау және реттеу мақсатында ӛтетін, жартылай ӛтетін, ал кейбір жағдайларда

су торабының тӛменгі бьефінен жоғарғысына балықтарды ӛткізу үшін қарастыру қажет.

4.4.3 Балық ӛткізетін имараттарды жобалау кезінде балықтардың су тораптарының

аймағында мінез-құлқы мен бағдарлануын есепке алу қажет.

4.4.4 Балық ӛткізетін имараттарды жобалау кезінде негізгі кезеңдерді енгізу қажет:

а) сутоғандағы немесе суағардары балықтардың мінез-құлқы мен бағдарлануының

заңдылығына анықтау;

б) іздеу аймағындағы балықтардың мекендеу ортасын зерттеу;

в) зертханалық және табиғи зерттеулердің кӛмегімен балықтарды тарту үшін қажетті

бағытта ортаның мүмкіндігін және қалыптастыру жолдарын анықтау;

г) осы зерттеулердің нәтижелері бойынша және сәйкес техникалық-экономикалық

негіздемелер кезінде ӛзгерістердің мүмкіндігін анықтау;

д) жобаланатын су торабының тӛменгі бьефінде қоныс аударатын балықтар

қозғалысының жолдарын және шоғырлануы мүмкін жерлердің талдамалық сызбаларын

құрастыру;

е) су торабының жүйесінде балық ӛткізетін имараттардың орналасқан жерін және

санын таңдау;

ж) балық ӛткізетін имараттардың қажетті топтары мен түрлерін таңдау;

и) биологиялық-гидравликалық зерттеулердің кешенін ӛткізу;

к) балық ӛткізетін имаратты жобалау;

л) оны пайдалану бойынша нұсқаулық құрастыру.

4.4.5 Балық ӛткізетін имараттарды жобалау кезінде балықтар қозғалысының ырғағын

есепке алу қажет. Балық ӛткізетін имараттардың балықтарды тарту режиміндегі

жұмысының кестесінде тартылатын балықтардың ең кӛп тәуліктік қозғалыс

белсенділігінің кезеңіндегі ғана балық ӛткізетін имараттардың жұмысы қарастырылуы

тиіс.

4.4.6 Балық ӛткізетін имараттарды жобалау кезінде ағын жылдамдығының келесі

мағыналарына бағдарлану керек (1 Кестені қараңыз).

1 Кесте - Ағын жылдамдығының мағыналары

Жылдамдық мағынасы, м/c

Балықтардың тҥрі

Шекті

Тартатын

Тҥсіретін

Зымырайтын

Ӛтетін:

Бекіре

балықтар

(бекіре,

шоқыр,

ақсерке және т.б.):

0,15-

Ересек балықтар

0,6-0,9

0,9-1,2

0,2

құртшабақ

0,15-0,2

Арқан балық (арқан

балық,

семга,

горбуша және т.б.)

0,20-

Ересек балықтар

0,8-1

1,1-1,6

1,5-1,7

0,25

құртшабақ

0,25-0,35

Жартылай ӛтетін:

Табан,

кӛксерке,

сазан, вобла және

т.б.

0,15-

Ересек балықтар

0,5-0,7

0,9-1,2

0,2

құртшабақ

0,15-0,25

4.4.7 Іздестіру аймағында балық ӛткізетін имараттың кіретін жерін орналастыру

керек.

4.4.8 Балық ӛткізетін имараттарды есептік ең жоғарғы шығындарға сәйкес келетін су

деңгейі кезінде, 5% шектен шығу ықтималдылығымен, оларды пайдалану жағдайларына

байланысты жобалау керек.

4.4.9 Балық ӛткізетін имараттар екі топқа бӛлінеді (2 Кестені қараңыз).

2 Кесте - Балық ӛткізетін имараттар

Балық ӛткізетін имараттардың топтары

балық кӛтеретін

Су торабына

тегеурін, м

су

торабының

су

торабының

балық жҥретін

тегеурінді

қатарына енетін

қатарына енбейтін

10 дейін

Айналма

жайма

Балық

ӛткізетін

байлама

шлюз

Стационарлық және

баспалдақты арналар

кӛшпелі

балық

10-нан 40 артық

Баспалдақты

Гидравликалық

жинағыштар

арналар

балық кӛтергіш

40 артық

Механикалық балық

кӛтергіш

4.4.10 Ірі тегіс ӛзендерде тұқымдық құрамы бойынша әр түрлі ихтиофауналар

кезінде, сондай-ақ гидротехникалық имараттардың сарқырамасы болған жағдайда және

ӛзен бойынша су тораптары салыстырмалы түрде жақын орналасса, балық кӛтеретін

имараттарды жобалау керек. Балық жүретін имараттарды басымдықпен арқан балықтарды

ӛткізу үшін жобалау керек.

4.4.11 Айналма арна балықтардың барлық түрлерін ӛткізу үшін арналған және су

деңгейлерінің айырмасы

10 м. дейінгі су тораптарының құрамында қолданылады.

Кӛлденең жаруды, әдетте, трапециялық нысанмен орындау керек, түбінің еңісі -

1:200

артық емес.

4.4.12 Еркін жайма балықжүргіш тегеуріні

3 м аспайтын су тораптарында

балықтардың барлық түрлерін ӛткізу үшін пайдаланылады және еңісі 1:20 болатын тегіс

түбі бар тік бұрышты жару жаймасы түрінде орындалады.

4.4.13 Толық емес қалқа шымылдықты жайма балықжүргіш

8 м дейінгі тегеурін

кезінде балықтарды ӛткізу үшін арналған және ені 1,6-3,0 м тік бұрышты жару жаймасы

түрінде орындалады, онда келесі параметрлер қамтамасыз етіледі: судың тереңдігі 0,4-1,5

м, түбінің еңісі 1:7-1:13, ағынның жылдамдығы 0,8-2,0 м/с.

Қалқа шымылдықтарының шеттерін айналып ӛтетін ағыстарды арттыру үшін

бағыттайтын қалқаларды қолдану ұсынылады. Бұндай балықжүргіштерді арқан

балықатрды, сондай-ақ тұщы суда болатын балықтарды ӛткізу үшін қолдану қажет.

4.4.14 Кедір-бұдырлығы күшейтілген жайма балықжүргіштер тегеуріндері 7 м артық

болмайтын су тоғандарында қолданылады. Ол тақтайлары, тістері, табалдырықтары

немесе түбі мен қабырғалары бойынша басқа құрылғылары бар тік бұрышты жару

жаймасы түрінде орындалады. Балықжүргішті балықтардың мықты түрлерін ӛткізу үшін

қолдану керек (арқан балық, форель және т.б.). Түбінің еңісі - 1:4-1:10 шегінде, ағынның

жылдамдығы 1,5-2,0 м/с (4 Суретті қараңыз).

1 - жоғарғы басы; 2 - жол; 3 - кірер басы; 4 - жақын келетін участок;

5 - жолдағы судың жылдамдығын басуға арналған құрылғы, 6 - есептеу құрылғысы

4 Сурет - Жайма балықжҥргіш

4.4.16 Байлама балықжүргіш тегеуріндері

10 м дейінгі су тораптарында

қолданылады. Ол трапециялы немесе тік бұрышты жарудың қысқа арналары біріктірілген

(жаймалармен) еңіс жиектері бар бірқатар бассейндер-байламалар түрінде орындалады.

Жаймалардың күшейтілген кедір-бұдыр үстіңгі беті болуы мүмкін. Балықжүргіш түбінің

жалпы еңісі - 1:16 артық емес, жеке жапсарлас байламалардағы деңгейлердің айырмасы -

0,5-1,5 м. (5 Суретті қараңыз).

1 - жоғарғы басы; 2 - жолдың камералары; 3 - балықтардың шығуына арналған байламалар; 4 - кірер басы;

5 - жақын келетін участок; 6 - есептеу құрылғысы

5 Сурет - Байлама балықжҥргіш

4.4.17 Баспалдақты балықжүргіш үлкен балықтар мен майшабақтардан басқа

балықтардың барлық түрлерін ӛткізу үшін қолданылады. Ол тегеуріндері 30 м дейінгі су

тоғандарында орындалады және қалқа шымылдықтарымен бірнеше бассейндерге

(бтефтерге) бӛлінген баспалдақты түбі бар жайма түрінде болады. Жеке қалқа

шымылдықтарындағы жүзбе тесіктерді шахмат тәртібінде орындау керек. Балықтардың

жеке түрлері жүрісінің сипатына байланысты тесіктер қалқа шымылдықтардың жоғарғы

бӛлігінде немесе түбінде орналасады. Жүрісінің сипаты әр түрлі балықтарды ӛткізу

кезенде тесіктердің екі түрлі орналасуын қолдану керек (6 Сурет).

1 - жоғарғы басы; 2 - бӛлетін қабырға; 3 - жолдың камералары; 4 - жол; 5 - жүзбе тесіктер; 6 - жасанды

кедір-бұдырлықтың элементтері; 7 - кірер басы; 8 - шығынды реттеуге арналған құрылғы; 9 - есептеу

құрылғысы

6 Сурет - Баспалдақты балықжҥргіш

4.4.18 Маңызды балық шаруашылығы сутоғандарында қосымша құрылғы ретінде

арнайы балық ӛткізетін имараттарға балықтарды ӛткізу үшін кеме жүретін шлюздер мен

гидроэлектростанцияларының түбіндегі су тасталындыларын бейімдеу ұсынылады.

Суретті қараңыз).

1 - жоғарғы (шығатын) жайма; 2 - апаттық-жӛндеу тосқауылдар;

3 - қозғау құрылғысы; 4 - балық жинағыш; 5 - қуат кӛзінің блогы бар пайдалану ысырмалары; 6 -

жұмыс камерасы; 7 - есептеу құрылғысы

7 Сурет - Балық ӛткізетін шлюз

4.4.19 Балық ӛткізетін шлюз келесі операциялардың орындалуымен циклдік

орындалады:

а) балықтарды тарту;

б) балықтарды жақындату;

в) балықтарды жұмыс камерасына ауыстыру;

г) шлюздік балықтар.

4.4.20 Қоздырғыш құрылғыларымен, бӛгеттің денесінде орналасатын және кіретін

жайма бойынша тӛменгі бьефтен балық кіретін және барлық шахта толғаннан кейін

сумен жоғарғы бьефке шығатын тік шахта түрінде болатын гидравликалық балық

кӛтергіш. Балық кӛтергіштің қалыпты жұмысын жүзеге асыру үшін шахтаның биіктігі су

деңгейі белгісінің айырмашылығына тең болуы тиіс (8 Суретті қараңыз).

1 - жоғарғы (шығатын) жайма; 2 - қуат кӛзінің блогы бар пайдалану ысырмалары; 3 - контейнер

(кюбель); 4 - жұмыс камерасы; 5 - балық жинағыш; 6 - қоздырғыш құрылғы; 7 - контейнер кӛтеру және

орнын ауыстыруға арналған механизм; 8 - есептеу құрылғысы

9 Сурет - Механикалық балық кӛтергіш

4.4.22 Су торабы жармасының балық ӛткізетін имараттарын гидравликалық

жағдайларға байланысты балықтардың су торабына келу аймағында орналасу керек:

а) бағыттаушы арнаның барлық ені бойынша жұлатындардан тӛмен ағынның

жылдамдықтары кезінде, - су тоғыту имараттарының секцияларында немесе секциялар

арасында (ГЭС, су тоғыту бӛгеттері);)

б) су тоғыту имараттары бойынша жұлатындардан жоғары және негізгі ағынның

шетіндегіден тӛмен ағынның жылдамдықтары кезінде, - су тоғыту имараттарының шет

жағы бойынша, тартылатындарға тең жылдамдықпен аймақтарға қарсы;

в) бағыттаушы арнаның барлық ені бойынша жұлатындардан тӛмен ағынның

жылдамдықтары кезінде,

- тӛменгі бьефте, су торабынан жұлатындардан тӛмен

жылдамдықтары бар аймақта болатындай ара қашықтықта.

4.4.23 Балық жинағышқа кіретін жерді су торабының су тоғыту имараттарынан

ағынның жылдамдықтары тартылатын балықтардың барлығы үшін жұлатын

жылдамдақтан аспайтын етіп орналастыру қажет. Балық жинағышқа кіретін жерде иірім

аймақтарының және кері ағыстың болмауымен оның түбінің ӛзеннің түбімен

гидравликалық және ішінара түйісуін қамтамасыз ету қажет. Балық жинағыштан

тартылатын жылдамдықтардың шлейфі ихтиологиялық зерттеулермен болжанатын

балықтардың шоғырлану учаскелеріне немесе тӛменгі бьефтегі олардың қозғалысының

жолдарына жету керек. Тартылатын жылдамдықтар шлейфінің ұзындығы l_sh және оның

ақырғы жармадағы жартылай енін b_sh келесі формулалар бойынша белгілеу керек:









r  at





;













^ at

(1)

0,04

1

















at

















r  at



(2)

0,51











^;

4.4.24 Балық кӛтеретін имраттардың құрамына келесі негізгі элементтерді енгізу

қажет: балықжинағыш (тӛменгі жайма), жұмыс камерасы немесе контейнер, жоғарғы

(шығатын) жайма және қуат кӛзінің блогы. Балық кӛтеретін имраттарды ихтиологиялық,

қоздырғыш және түйіндес құрылғылармен жабдықтау керек.

4.4.25 Балықжинағыштарды ашық, әдетте, тік бұрышты жару түріндегі ұзынша

жайма ретінде жобалау керек. Оқтын-оқтын шу, діріл және күн кӛлеңкесін тудыратын

кӛпірлі, кабельді және басқа ауысуларды және жол ӛтпелерін жайманың үстінен құруға

болмайды. Балықтарды тарту үшін балықжинағышқа судың шығынын үздіксіз берілуін

қамтамасыз ету кезінде оны бір жіптік қылып қабылдау керек. Балық жинағыштық

құрылмасы жайманың ішінде оның ұзындығы бойына және ең жоғарғы жылдамдықтың

орташаға қатысты 1,2 артық емес қатынасы кезінде жару бойына жылдамдықтың тең

бӛлінуінің жағдайларын қамтамасыз етуі тиіс.

4.4.26 Балықты тӛменгі бьефтен су торабының жоғарғы бьефіне ауыстыруға

арналған жұмыс камерасын:

а) тік немесе еңіс шахта - гидравликалық балық кӛтергіштерде;

б) ашық камера (кеме жүзетін сияқты) - балық ӛткізетін шлюздерде;

в) сумен толтырылған ыдыстар - механикалық балық кӛтергіштерде және балық

тасымалдау қажет болатын басқа жағдайларда, түрінде қабылдау керек.

4.4.27 Жұмыс камерасының ені балық жинағыштың еніне тең болуы керек. Жұмыс

камерасының ұзындығын келесі формула бойынша белгілеу қажет:

- балық кӛтергіштер үшін формула бойынша:



(3)

- балық ӛткізетін шлюздер үшін формула бойынша:



10a

(4)

max

n - жұмыстің бір циклі ішінде балық ӛткізгіш имаратқа кіретін балықтардың есептік

саны, дана;

V - бір ересек балық үшін қажетті судың кӛлемі, бекіре балықтар үшін 1 ересек

балыққа 0,17м³, балықтардың қалған түрлері үшін 1 ересек балыққа 0,02 м³ қабылданады;

S - оның ішіндегі ең жоғарғы тереңдік кезіндегі жұмыс камерасындағы ағынды

жанды жарудың аумағы, м²;

4.4.28

Жұмыс камерасын толтырудың уақытын

2,5 м/мин артық емес

жылдамдықпен оның ішінде судың деңгейін кӛтеру шартынан тағайындау керек. Жұмыс

камерасын босату уақытын қуат кӛзі блогынан және босату жүйесінен жалпы шығын

тартудың берілген жылдамдығын қамтамасыз ететін шығыннан аспайтындай етіп белгілеу

керек.

4.4.29 Балықтарды жұмыс камерасынан су торабының жоғарғы бьефіне шығару

үшін арналған шығару жаймасының мӛлшерін тӛмендегідей белгілеу керек:

а) ұзындығын - шығатын тесіктердің су тоғыту имаратынан ағынның жылдамдығы

0,4 м/с артық болмайтын қашықтықта орналастыруға байланысты;

б) судың тереңдігін - балық ӛткізетін имаратты пайдалану кезеңінде су қоймасының

ең жоғарғы жұмысы 2 м кем емес;

в) жаймадан шығатын тесіктің қуысы - судың сол деңгейінен 0,5 м кемемес;

г) шығатын тесіктегі тірі жару аумағы - 8 м² кем емес.

4.4.30 Шығатын жайманың құрылмасы шығатын тесіктен ең ұзын балықтар үшін

шекті жылдамдықтан кем емес орташа, ұзындығы қысқа балықтар үшін жұлатынның

жартысынан артық емес жылдамдықпен жұмыс камерасына қарай бағытта үздіксіз немесе

мерзімдік (балықтарды ӛткізудің ірбір циклінде) ағындылықты қамтамасызх етуі тиіс.

4.4.31 Шығатын жайманы қуат кӛзі блогына шығындарды беру жолымен біріктіруге

болмайды.

4.4.32 Қуат кӛзінің блоктарын:

а) жұмыс ысырмаларындағы реттелетін тесіктер;

б) эжекторлы құрылғылар және сорғы құрылғысы;

в) су тоғыту құрылғылары;

г) гидроагрегаттар түрінде қолдану мүмкіндігін қарастыру керек:

4.4.33 Қуат кӛзі тартылатын жылдамдықтардың шлефін қалыптастыруы тиіс. А қуат

кӛзінің су шығаратын тесіктерін ашудың аумағын келесі формула бойынша белгілеу

керек:





;

(5)

Н - ысырмадағы тегеурін, м;

т - қуат кӛзі блогының шығын коэффициенті.

Жобалаудың бастапқы кезеңдерінде шығынның коэфициентін қуат кӛзі блогының

құрылмасына байланысты анықтау керек (3 Кестені қараңыз).

3 Кесте - Шығын коэффициенті

Қуат кӛзі блогының

Қуат кӛзі блогы

Шығынның

құрылмасы

құрылмасының параметрі

коэффициенті

Ортақ пердешемен жабылатын

Балық ұстайтын тор ӛткізгін

клинкеттері

бар

жалпақ

болған кезде:

ысырма

0,55

0,59

0,65

0,70

Клинкеттік

тесік

Жеке

қақпашалармен

салыстырмалы түрде ашық

жабылатын клинкеттері бар

болған кезде:

0,58

жалпақ ысырма

0,1

0,62

0,4

0,40

1,0

3 Кесте - Шығын коэффициенті (жалғасы)

Қуат кӛзі блогының

Қуат кӛзі блогы

Шығынның

құрылмасы

құрылмасының параметрі

коэффициенті

െ

H- ысырмадағы тегеурін,

Қырында қалқан ысырмасы бар

Қалқан

ысырмасының

тәжірибелік бейіндегі суағар

бұрышы 30-45° болғанда

Нpr - белгілі тегеурін, м;

a- ысырманы ашу биіктігі,

4.4.34 Балық ӛткізетін имараттарды жобалау кезінде тартылатын жылдамдықтың

жоғарғы шегінен (1 Кестені қараңыз) 1 сағатта 0,25 см/с артық болмайтын градиентпен

оның тӛменгі шегіне дейін тарту режимінің соңында балық жинағышқа кіретін жерде

ағынның жылдамдығын азайтуды қарастыру керек.

4.4.35 Стационарлық балық ӛткізетін имараттарды

(балық жүргіштер, балық

ӛткізетін шлюздер, балық кӛтергіштер және балық жинағыштар) су торабының алдында

балықтардың орны шоғырланғанда және су торабының жұмыс режиміне байланысты

ӛзгермейтін немесе балық ӛткізетін имараттың тартушы шлейфінің қасына бағыттайтын

құрылғының кӛмегімен балықтарды шоғырландыруға болатын жағдайларда жобалау

керек.

4.4.36 Кӛшпелі (жүзбелі) балық ӛткізетін имараттарды келесі жағдайларда жобалау

керек: су торабының тӛменгі бьефінде күрделі гидрологиялық жағдайлардың салдарынан

стационарлық балық ӛткізетін имаратты орналастыру орнын таңдау қиындағанда;

балықтардың шоғырланған жері бытырап орналасқан және су торабының жұмыс

режиміне байланысты оқтын-оқтын ауысып отырады; қарастырылмаған жерде

қолданыстағы су торабында балық ӛткізетін ғимарат қажет.

4.4.37 Балықтардың шоғырлануын артыру үшін оларды балық ӛткізетін имаратқа

тарту аймағында балықтарды бағыттайтын құрылғы қарастыру керек.

4.4.38 Уылдырық шашу орындарына балықтардың ӛтуін қамтамасыз ету үшін ағын

жылдамдығы 0,3-0,4 м/с болатын ағысты немесе уылдырық шашатын жерге қарай оның

қозғалысы үшін бағыт-бағдар қалыптастыру керек.

4.4.39 Бағыттарды қалыптастыру кезінде қолда бар табиғи тастарды қолдану

ұссынылады.

4.4.40 Балық ӛткізетін имарат жолының бойында оның жағдайын қарау және

ықтимал жӛндеу үшін ӛтетін жолдар қарастыру керек.

4.4.41 Балық ӛткізетін имараттарды жобалау кезінде браконьерлік және вандализм

жағдайларының алдын алу шараларын қарастыру қажет.

4.5 Балықты қорғайтын имараттар

4.5.1 Балықты қорғайтын имараттарды жобалау ғылыми зерттеулер мен жобалау-

іздестіру жұмыстарының негізінде орындалады.

4.5.2 Балықты қорғайтын құрылғыларды (БҚҚ) су жиналатын жерлерде құрттар мен

жас балықтардың түсіуін, жарақаттануын және ӛлуін болдырмау және оларды балық

шаруашылығы сутоғандарына жеткізу мақсатында қарастыру керек.

4.5.3 Балықты қорғайтын имараттарды жобалау үдерісіне негізгі кезеңдерді енгізу

қажет:

а) су алынатын сутоғанға зерттеу жүргізу; олардың биотоптарының қорытындылары

бойынша балықтардың жоғары және тӛмен тығыздылығын анықтау;

б) су алынатын бастың орналасқан аймағында балықтардың тік және кӛлденең

орналасуының динамикасын анықтау;

в) жобаланатын су алуды және осы аймақтағы ағыстардың гидравликалық

құрылымының әсер ету аймағын есептеу;

г) балықтарды қорғау жағдайлары бойынша су алынатын бастың мүмкін жағдайын

анықтау;

д) балықтарды қорғаудың тәсілін және балық қорғау имаратының түрін, оның

құрылуын және құрылғыларын таңдау;

е) параметрлерін негіздеу және жұмыс режимдерін тағайындау мақсатында балық

қорғау үлгісіне немесе үзіндісіне зерттеулер жүргізу;

ж) үлгілік бірыңғайланған немесе қайталама жобалық, ал балық қорғау имаратының

бұл жобалауы мүмкін болмаған жағдайда арнайы осы су алуға арналған шешімді таңдау;

и) балық қорғау имаратын пайдалану бойынша нұсқаулықты құрастыру.

4.5.4 Су алу құрамында балық қорғау имаратының түрін, оның құрылуын және

құрылғыларын таңдауды келесі шарттарға байланысты орындау керек:

а) тұтынушыға судың есептік шығынын беру;

б) мӛлшері 12 мм және одан артық балықтың кәсіптік түрлерінің кем дегенде 70%

сақталуын қамтамасыз ететін, балық қорғаудың нормативтік тиімділігі.

4.5.5 балық қорғау құрылғыларына қойылатын талаптар:

а) тиімді балық қорғау;

б) кепілді су жіберу (тоқтаусыз);

в) пайдаланудың қолжетімді құралдары кезіндегі іс-әрекеттің сенімділігі

(құрылғылардың қарапайымдылығы, автоматты іс-әрекет).

4.5.6 Балықты қорғау құрылғысына үш негізгі қызметтік элемент қіру тиіс:

а) кіретін, ағынды қалыптастыратын;

б) жұмыс, қорғау-су қабылдау;

в) шығатын, балық бағыттайтын.

4.5.7 Балықты қорғау имараттарын гидротехникалық имараттардың ір түрлі

құрылмаларында балықтардың жарақаттануын және ӛлімін болдырмау үшін, сондай-ақ

балықтарды балық жіберетін имараттарға бағыттау үшінжобалау керек.

4.5.8 Балықтардың жарақаттануы мен ӛлімінің алдын алу тәсілдеріне байланысты

балық қорғайтын имараттар келесі негізгі түрге бӛлінеді (4 Кестені қараңыз).

4 Кесте - Балық қорғау имараттарының тҥрлері

Балық

Балық бӛлетін

бағыттайтын

Балық қоршайтын

(инженерлік -

(экологиялық)

экрандық

физиологиялық

экологиялық)

айналма жолдар

жалюзи

электрлік

запани

(арналар)

балық бағыттаумен

стационарлық

жалпақ

пневматикалық

аймақтық қоршаулар

торқапшықтар

балықтарды жинауға

арналған бассейндер

балық бағыттаумен

кӛрермен -

бар үшін айналма

кӛшпелі

ленталық айналатын

жарықтық

жолдар

аймақтық қоршаулар

торқапшықтар

(арналар)

балық бағыттаумен

су алудың шатырлы

торқапшықты

дыбыстық

бастары

барабандар

балық бағыттаумен

тереңдік су алу

конустық

үстіңгі

балық бағыттаумен

қабаттағы су алу

кӛпконустық

сүзгіш

4.5.9 Тӛмендегі түрдегі балық қорғайтын құрылғыларды жобалау керек:

а)

10м3/с дейін су шығыны кезінде

- экрандық

(жалюзи, ленталық айналма

торқапшықтар, балық бағыттайтын торлы барабандар) және балықты қоршайтын (су

алудың шатырлы бастары);

б)

50 м3/с дейін су шығыны кезінде - экрандық (балық бағыттаумен жалпақ

торқапшықтар, балық бағыттаумен конустық және кӛпконустық сүзгіш), балық

қоршайтын (запани, стационарлық және кӛшпелі аймақтық қоршаулар, тереңдік және

үстіңгі қабаттағы су алу);

в)

50 м3/с артық су шығыны кезінде - экрандық (балық бағыттаумен W - тәріздес

жалпақ торқапшықтар), балық бағыттайтын

(айналма жолдар), экологиялық

(стационарлық және кӛшпелі аймақтық қоршаулар);

4.5.10 Экрандық балық қоршау имараттарын берілген кӛлемдегі жас балықтарды

зақымдамай және ӛлтірмей балық бағыттауға экрандардың үстіңгі қабатынан әкету

қамтамасыз ету кезінде су алатын имараттарда қарастыру керек.

4.5.11 Экрандық балық қоршау имараттарын жобалау кезінде экранның ауданы мен

жақын келетін арнаның жаруын қорғалатын балықтар үшін жұлатын жылдамдықтың

жартысынан артық емес экранның жазықтығындағы ағынның жылдамдығын қамтамасыз

ету жағдайынан орнату керек. Балық бӛлетін имараттардың экрандарындағы тесіктердің

диаметрі (5 Кестені қараңыз).

5 Кесте - Балық қоршайтын имараттарының экрандарындағы тесіктер

диаметрінің балықтың ұзындығына тәуелділігі

Балық денесінің

ұзындығы, мм

Экрандардағы

1,5

тесіктердің диаметрі, мм

4.5.12 Қоршайтын балық қорғайтын имаратты орнатқан кездегі әкелетін арнаның

кӛлемі балық қорғау имаратына әкелетін арнадағы ағыс жылдамдығын қамтамасыз ету

жағдайынан басталуы тиіс _f  1,5

_p, бұл жерде р - балықтардың қорғалатын түрлері үшін жұлатын жылдамдық.

4.5.13 Экранның бір бӛлігінің ұзындығын l_р және балық бағыттайтын жолдың

басындағы ағыстың жылдамдығын _t сәйкес ағынның ағысына байланысты қабылдау

керек _f (6 Кестені қараңыз).

6 Кесте - Экранның бір бӛлігінің ұзындығы l_р және балық бағыттайтын жолдың

басындағы ағыстың жылдамдығы _t

_f, м/с

0,5_р

1,0_р

1,5_р

l_р , м

1200l_f

600l_f

450l_f

_t, м/с

_p

1,5_p

2_p

l_f

- құтшабақ денесінің ұзындығы, м.

4.5.14 Қоршайтын балық қорғайтын имараты экранының жоспарындағы нысанды,

әдетте, келесі теңдеу бойынша қисық сызықты етіп тағайындау керек:















cos arcsin







lntg



arcsin



;

(6)



















x және у - қисық сызықты сүзгіш экранның ұзынша және кӛлденең координаттары;

b_p - балық бағыттайтын экранның бір бӛлігінің су алу жолағының ені;

4.5.15 Шоғарыландыратын құралдардың кӛлденең жаруының ауданын S келесі

формула бойынша анықтау керек:



;

(7)



2,5.





4.5.16 Шоғырландыратын құрылғылардың блогындағы бӛліктердің саны мына шарт

бойынша белгілеу керек:

max

(8)

n

0,625

;

min

- су алудың ең аз және ең кӛп шығындары.

4.5.17 Балықтарды тік сепарация жолымен қорғауға арналған шоғырландыратын

құрылғыны тік бұрышты немесе трапециялық жарылған құбыр немесе жайма түрінде,

балық

шоғырландырғаштарды орналастырумен

жоспарлау

керек.

Балық

шоғырландырғаштарды еңіс түбі, қыры және күнқағары бар жаймалар түріндегі тарылып

келетін ретінде жоспарлау керек. Жаймалардың параметрлерін іріктеу әдісімен орнатады:

10Q









;

(9)

i1



- шоғырландырғыштың сәйкесінше кіретін және шығатын жаруының ені;

— қырының тӛменгі қабырғасынан күнқағардың жоғарғы қырына дейінгі

шоғырландырғыштың ұзындығы;

— i-ші су алатын терезеге іріктелетін судың шығыны;

_с

— жаймалар-шоғырландырғыштардың қырының үстіндегі орташа ұзынша

жылдамдық.

Шоғырландырғышқа кіретін жерде 45° бұрышта орналасқан күнқағардың ұзындығы

l_= 0,3l байланысты орындау керек

4.5.18 Балық бағыттайтын имараттарды балықты мәжбүрлі түрде бағыттау үшін

айналма жолдар

(арналар) түрінде қарастыру керек. Балық бағыттайтын имараттың

кіретін басын су алатын жерден жоғары орналастыру керек. Айналма жолдың басындағы

және жолдың ӛзіндегі су ағысының жылдамдығын қорғалатын балықтардың барлық

түрлері үшін жылдамдықтарды жұлатыннан асатын етіп тағайындау керек.

4.5.19 Балық қоршайтын имараттарды ихтиологиялық жазбаның материалдары

бойынша жағдайлары уақытпен ӛзгермейтін немесе осы ӛзгерістердің заңдылығымен

анықталған балықтардың мекендейтін учаскелерінің тік және кӛлденең шекаралары

орнатылған жағдайда, келесі факторларды есепке ала отырып, қарастыру қажет:

а) суағардың маусымдық және тәуліктік ырғағы және балықтардың ӛрісі;

б) балықтардың бӛлінуінің бейімдік құбылмалығы;

в) балықтардың су алуға ӛздігінен ену мүмкіндігі.

4.5.20 Балық қоршайтын имараттарды жобалау кезінде (запани, стационарлық және

кӛшпелі аймақтық қоршаулар) олардың биіктігін су тоғанда қорғалатын балықтардың

мекендейтін барлық қабатын қоршау жағдайынан орнату керек.

4.5.21 Балық шаруашылығы сутоғандарында орналасқан орналасқан су алатын

имараттарды балық қорғайтын құрылғыларсыз салуға және пайдалануға тыйым салынады.

4.5.22 Балықты қорғау құрылғысы тиімділігінің жеткіліксіздігі анықталған кезде

уәкілетті органның аумақтық бӛлімшесінің келісілген қалпына келтірудің жоспары

құрылады. Қалпына келтіру ғылыми зерттеулер мен ұсыныстардың негізінде жүзеге

асырылады.

4.5.23 Балықты қорғау құрылғылары ӛзінің техникалық сипаттамаларына сәйкес

келуі және барлық конструктивті түйіндері мен элементтері жарамды жұмыс жағдайында

болуы тиіс (Г Қосымшасын қараңыз).

4.6 Негізгі есептік жағдайлар

4.6.1 Тіреу қабырғаларын, кеме жүзетін шлюздерді, балық ӛткізетін және балықты

қорғайтын имараттарды, олардың құрылмаларын және негіздемелерін шектік

жағдайлардың әдісі бойынша есептеу керек. Есептеулер шекті жағдайлардың екі тобы

бойынша жүргізіледі:

а) бірінші топ бойынша

(имараттардың, олардың құрылмалары толық

жарамсыздығы және пайдалануға негіздемелер) - имарат-негіздеме жүйесінің жалпы

беріктігінің және орнықтылығының; негіздемелердің жалпы сүзгіштік беріктігінің; құзды

негіздемелердегі имараттар үшін және имараттардың жеке түрлері үшін - қалқуға қарсы

аударылуға қарсы тұрақтылықтың; бұзылуы имараттың пайдалануын тоқтатуға әкелетін

имараттардың жеке элементтері беріктігінің; имаратты одан әрі пайдалана алмауға

әкелетін негіздемелердің әр түрлі учаскелерінің біркелкі емес кӛшуінің есептеулері;

б) екінші топ бойынша (қалыпты пайдалануға жарамсыздық) - жергілікті беріктік

негіздемелерінің есептеулері; орын ауыстырулар мен ӛзгерулерді шектеу бойынша;

сызаттардың пайда болуы мен ашылуы бойынша; имараттардың жеке элементтерінің

жергілікті сүзгіштік беріктігі бұзылуының; шекті жағдайлардың бірніштобы бойынша

қарастырылмайтын есептеулер.

4.6.2 Есептеулер кезінде имараттың топырақты немесе құзды негіздемемен немесе

тӛгіндімен бірлескен жұмысын; имаратқа және негіздемеге есепке алу керек статикалық,

динамикалық, сейсмиялық және температуралық ықпалын, соның ішінде кӛршілес

имараттар беретін; имаратты тұрғызудағы бірізділікті және оны қайтадан жабуды есепке

алу керек.

4.6.3 Бетон және темір бетон құрылмалардың есептеулері, соның ішінде

температуралық әсер етулер, ҚНжЕ 2.06.08 сәйкес жүргізілуі тиіс.

4.6.4 Имараттың, негіздемесі мен тӛгіндісінің параметрлері имараттың үштен артық

биіктігі бойы ӛзгермесе, есептеулерді оның ұзындығының бірлігіне жүргізуге болады.

4.6.5 Құзды негіздемеде немесе бетон плитада тұрғызылатын тірек қабырғалар мен

оған ұқсас басқа имараттарды тәуелділік бойынша аударылуға тексеру қажет:

(10)

бұл жерде

- бетондағы қарқындылығы

сығымдайтын кернеудің тік

бұрышты эпюра ауыртпалығының орталығына қатысты аударуға немесе ұстап қалуға

тырысатын күштер сәттерінің сомасы, онымен бірге сәттер әрбір күштік ықпал үшін жеке

есептеледі;

- жүктемелердің үйлесу коэффициенті;

- имараттың тағайындалуы бойынша беріктіктің коэффициенті;

- 1 тең қабылданатын жұмыс шарттарының коэффициенті.

4.6.6 Қабырғадан бӛлініп қалған шлюздердің камералары мен түптерінің қалқып

шығу беріктігін тексеру мына шартар бойынша жүргізіледі:

- сәйкесінше құрылғыны негіздемеден жұлып алатын күштердің сомасы.

4.7 Жҥктемелер, әсер етулер мен олардың ҥйлесуі

4.7.1 Жүктемелер, әсер етулер мен олардың үйлесуі ҚР ҚНжЕ 3.04-40, ҚР ҚНжЕ

2.03-30 талаптарына сәйкес анықталуы тиіс.

4.7.2 Есептеулер кезінде есепке алу керек:

тұрақты жүктемелер мен әсер етулер

а) құрылма мен иамарттың ӛзінің салмағы;

б) пайдалану үдерісінде имараттағы орналасқан орны ӛзгермейтін тұрақты

технологиялық жабдықтың салмағы;

в) имаратта тұрақты орналасқан топырақтың салмағы;

г) топырақтың үстіңгі бетінде ықпал ететін, тұрақты және ұзақ уақытша

жүктемелерден топырақтың ӛзінің салмағының әрекетінен туындайтын топырақтың

қабырға қысымы;

д) негіздеменің қасындағы учаскеде топырақтық тӛгіндінің қысым;

е) судың күштік әсері, соның ішінде сүзгіштікке қарсы және сусіңгіш

құрылғылардың қалыпты жұмысы кезінде шлюздер қабырғаларының алдыңғы жағынан

және сыртқы қырларынан белгіленген есептік деңгейлері кезінде сүзгіштік (тегеурінді

қаатрдағы имараттар құрамына енетін кеме аялдайтын имараттар мен жағалаулар үшін

бұл жүктеме уақытша ұзақтыққа жатады);

ж) құрылмалардың немесе оның анкерлік құрылғыларының алдын ала қысымы;

уақытша ұзақ жүктеме мен әсерлер.

и) негізгі есептік жағдайда судың ең жоғарғы деңгейі немесе шлюздің толтырылған

камерасының деңгейі кезінде шлюз камерасының қабырғасының алдыңғы қырына судың

күштік ықпалы;

к) температуралық жағдайлары бойынша жыл бойынша қоршаған ортаның орташа

айлық температуралардың ӛзгерістеріне сәйкес келетін температуралық әсерлер;

л) ұзақ уақытша жүктемелердің әрекетінен туындайтын шлюз камераларының

қабырғаларына топырақтың қосымша (реактивтік) қабырға қысымы (судың алдыңғы

қырға қосымша қысымы, қабырға тӛгіндінің топырағына құлауын туындататын

температуралық әсерлер);

қысқа мерзімді жүктемелер және әсерлер

м) кӛліктік ықпал жасаудан, құрылыс және артық тиеу механизмдерінен және

қоймаланатын жүктерден жүктемелер

(пайдалану жағдайларына байланысты бұл

жүктемелер уақытша ұзаққа жатқызылуы мүмкін);

н) кемелердің жақындауының есептік жылдамдықтары кезіндегі кемелерден

жүктемелер (үйінді, швартовкаларды тарту); (А Қосымшасын қараңыз).

п) ҚР ҚНжЕ 3.04-40 сәйкес қабылданатын толқындардан жүктемелер;

р) мұздың орташа кӛп жылдық қалыңдығы үшін ҚР ҚНжЕ

3.04-40 сәйкес

қабылданатын мұз жүктемелері;

с) судың гидродинамикалық, пульсациялық жүктемелері.

4.7.3 Есептеулер кезінде жүктемелер мен әсерлердің ерекше үйлесіміне тұрақты,

уақытша ұзақ, қысқа мерзімді және ерекше жүктемелер мен әсерлердің біреуін есепке алу

керек:

а) сейсмикалық әсерлер;

б) судың күштік әсерлері, соның ішінде сутоғандағы судың үдемелі деңгейі (тексеру

есептік жағдайы), сүзгішке қарсы және сусіңгіш құрылғының қалыпты жұмысы бұзылған

жағдайда тӛменгі бьефтің сәйкес деңгейі кезіндегі сүзгіштік (50% толық тиімділікке

дейін);

в) орташа айлық температуралар ауытқуларының ең жоғарғы амплитудасы бар жыл

үшін, сондай-ақ ең тӛмен орта айлық температурасы болған жыл үшін анықталатын

температуралық әсерлер;

г) І және ІІ класты имараттар үшін қамтамасыздығы 2% және ІІІ және IV класты

имараттар үшін 4% желдің ең жоғарғы есептік жылдамдығы кезінде ҚР ҚНжЕ 3.04-40

сәйкес анықталатын толқынды әсер;

д) ең жоғарғы кӛп жылдық қалыңдық кезінде және тӛменгі бьефте судың қысқы

ӛтулеріндегі кептелістердің жырып ӛтуі кезінде анықталатын мұз жүктемелері;

е) жобаланатын имараттың жанындағы жарылыстардан туындаған әсерлер.

4.7.4 ߛ жүктемелері бойынша беріктіктің коэффициенттерін ҚР ҚН 3.04-07 сәйкес

қабылдау керек. ҚР ҚНжЕ

3.04-04 бойынша анықталатын топырақтың есептік

параметрлерін пайдалану кезінде барлық топырақ жүктемелері бойынша беріктік

коэффициентін

1 тең етіп қабылдау керек. Топырақтың берік сипаттамаларының

эксперименттік негіздемесі болмаған жағдайда III және IV класты тіреу қабырғаларының

тӛгіндісінің құм топырағы үшін, сондай-ақ І және ІІ класты қабырғалардың алдын ала

есептеулері үшін олардың мағыналарын ߛ жұмысы жағдайының коэфициентіне

азайтумен ҚР ҚН 5.01-26-2013 келтірілген нормативтік мағыналарын қолдану керек

(тӛгінді топырағы). Бұл жағдайда жүктеме бойынша беріктік коэффициенті ߛ

= 1,2 (0,8)

қабылдау керек.

4.7.5 Сәйкес негіздеме кезінде екінші топтың шекті жағдайы бойынша есептулердегі

сирек қайталаулардың қысқа мерзімді жүктемесін есепке алмауға болады.

4.7.6 Гидродинамикалық жүктемелер пульсациялық және басқа түрлерін

гидравликалық зертханалық зерттеулер негізінде анықтау керек.

4.7.7 Кемелердің жүктемелерін міндетті А Қосымшасы бойынша анықтау керек.

4.7.8 Жүктемелер мен әсерлердің негізгі және ерекше үйлесімдеріне бір мезгілде

әрекет ететін қысқа мерзімді жүктемелер мен

(4.7.2 т. м, н,п,р,с) кӛрсетілген әсерлерді

ғана енгізу керек.

4.7.9 Жүктемелер мен әсерлер ең қолайсыз, пайдалану және құрылыс кезеңдер үшін

бӛлек қабылдануы тиіс.

5 ҚОРШАҒАН ОРТАНЫ ҚОРҒАУ

5.1

Қоршаған ортаны қорғау бойынша іс-шаралар гидротехнологиялық

құрылыстарды құрумен байланысты оларды ӛзгертуді болжау негізінде кешенді

жоспарлау қажет.

5.2 Тіреу қабырғалары, кеме жүзетін шлюздер, балық ӛткізетін және балықты

қорғайтын имараттарды жобалау кезінде техникалық шешімдерді қарастыру қажет, ол

экологиялық ӛзара әрекет етуді және табиғи жинақты оңтайландыруды қамтамасыз етеді

және осы ӛзара әрекеттің жол бергісіз салдарын алдын алады. Балықтардың сирек

түрлерін сақтау бойынша биотехникалық іс-шараларды әзірлеуі тиіс. Имараттарды салу

шарты да, сондай-ақ, оларды пайдалану шарты да қарастырылуы тиіс.

5.3 Табиғатты қорғау мәселелерін шешу имараттардың түрін таңдау және

объектілерді жобалаудың ең ерте кезеңдерінде басталуы және қалған техникалық

мәселелерді қарастыру кезінде есепке алынуы тиіс. Табиғатты қорғау іс-шараларын

әзірлеуге кіруі тиіс: табиғи ортаның шығыс жағдайын зерттеу, оның ӛзгеру болжамдарын

құрастыру, антропогендік араласудың рұқсат етілетін деңгейін, қорғау шараларын

әзірлеуді, сондай-ақ, ортаның әрбір элементтері жағдайына бақылау тәсілдерін белгілеу

және имараттарды пайдалану үдерісінде экологиялық мән-жайды сақтау және жақсарту

бойынша мүмкін қосымша іс-шаралар кіреді.

5.4 Құрылыс кезінде пайдаланылатын материалдар (әкелінетін немесе жергілікті -

жер асты, жер асты емес, мұзкомпозитті), химиялық қоспалар және реагенттер

экологиялық сараптамаға келуі тиіс, оның үдерісінде материалдардың ӛзі де, сондай-ақ,

олардың сумен және топырақ негіздемесінің әрекет ету нәтижелері де қарастырылуы тиіс.

Сұйық және бу сұйықтық жүйелер негіздемелерінде топырақтарды қатыру үшін

пайдалану кезінде (фреонда, керосинда және т.б.) табиғи кешенге олардың әсерін бағалау

және табиғи орта үшін қауіпсіз техникалық шешімдерді таңдау қажет.

5.5 Тіреу қабырғалары, кеме жүзетін шлюздер, балық ӛткізетін және балықты

қорғайтын имараттар жобасын әзірлеу кезінде қоршаған ортаны қорғау туралы ҚР СН

3.04-07-2013 және инженерлік қызметі кезінде табиғи ортаны қорғауға қойылатын

талаптармен белгіленетін нормативтік құжаттарды басшылыққа алған жӛн. Экологиялық

мән-жайды жақсартуға әкелетін іс-шараларды қарастыру қажет.

6 ЕҢБЕКТІ ҚОРҒАУ

6.1 Гидротехникалық имараттарға еңбек қауіпсіздігі мен қорғау Қазақстан

Республикасының қолданыстағы еңбек заңнамасына сәйкес ұйымдастырылады.

6.2 Еңбекті қорғауға бақылау және ұйымдастырушылық жұмыс еңбекті қорғау

қызметінде, ал онда, штаттық кестемен - арнайы қызметкермен жүзеге асырылады, оған

тиісті жетекшінің бұйрығымен міндеттер жүктеледі.

6.4 Гидротехникалық имараттардың әрбір қызметкері жұмыстың қауіпсіз әдісін

оқытудан және еңбекті қорғау бойынша білімді тексеру және нұсқаулықты оқыту, жүргізу

тәртібі туралы нұсқаулықтан ӛтуі тиіс.

6.2 Әрбір гидротехникалық имарат түзету қорғау, құтқару және ӛртке қарсы

құралдармен имараттар мен ӛртке қарсы нормалардың жобасына сәйкес жинақталуы тиіс.

Қауіпсіздік критерийі ҚР ҚН 3.04-07 сәйкес жеке-жеке әрбір гидротехникалық имараттар

үшін әзірленеді және бекітіледі.

А Қосымша

(міндетті)

Кеме жҥзетін шлюздерде кемелердің жҥктемесі

А.1 Шлюздер имараттарын есептеу кезінде «Гидротехникалық имараттарға жүктеме

мұзды және кемелерден):

а) жел, ағыс және гидродинамикалық күш әрекеті кезінде шынжырмен байланған

кеме шлюзі камерасының қабырғасына немесе ӛтетін жолдарында кеме жағалауға

жүктеме;

б) шлюз камерасы жағасына немесе қабырғасына оның келген кезінде кеме

жиналуынан жүктеме;

в) кемеге желдің, ағыстың және гидродинамикалық күштің әрекет етуі кезінде

шынжырмен тартудан жүктеме.

А.2 Имараттарға шынжырланған кемелердің келуінен жүктеме.

А.3 Имараттарға шынжырланған кемелердің келуінен сызықты жүктеме q, кН/м,

жел, ағыс және толқын әрекетінен, оның биіктігі А.1 Кесте бойынша рұқсат етілетін

мәндерінен аспайды, оны келесі формула бойынша есептеу қажет:

௧

௧ — желдің, ағыстың және толқынның соммалық әсерінен кӛлденең күш, кН,

݈ௗ — құрылыстармен кеменің байланысу учаскесінің ұзындығы, жағаға кеме

тоқтайтын жердің L, м, және кеме бортының тік бӛлігінің ұзындығы l, м

(немесе

айналымы) қатынасына байланысты қабылданады, яғни:

L ³ l ld = l кезінде;

L < l ld = L кезінде.

ЕСКЕРТПЕ Бірнеше тіректермен немесе палкалармен түзілген кеме фронты үшін,

шынжырмен байланған кемеден жүктемені бӛлу кеме бортының тік желілі бӛлігі аясында

орналасқандардан ғана қабылдануы тиіс.

А.1 Кесте — Толқынның рұқсат етілетін биіктігінің мәні h 5%

h5% толқынның рұқсат етілетін биіктігі, м, Dв

Кеменің диаметралды

есептік суды ӛлшеу кемесі ҥшін, мың.т.

тегістігіне толқындар

фронтының

ауысу

2-ға

200-

бұрышы α

100

дейін

дан

45°-ға дейін

0,6

0,7

0,9

1,1

1,2

1,5

1,8

90°

0,9

1,2

1,5

1,8

2,0

2,5

3,2

А.4 Имараттарға келген кезде кеменің жиналуынан жүктеме.

А.5 Кеме келуінің кинетикалық энергиясы

, кДж, оның порттық жағалау

құрылғысына келген кезде келесі формула бойынша есептеу қажет:

ଶ

Dв — кеменің есептік су ауыстырымы, т;

v — кеменің келуіндегі кәдімгі (құрылғының бетіне) құрамдас жылдамдығы, м/с, А.2

Кесте бойынша қолданылады;

— А.3 Кесте бойынша қолданылатын коэффициент; сонымен қатар, балластта

немесе бос жүретін кемелер үшін, кестелік мәндерді 15 %-ға азайту қажет.

А.2 Кесте — Кеменің кетудегі кәдімгі құрамдас жылдамдығының мәні

Кеменің келудегі кәдімгі құрамдас жылдамдығы,

м, Dв есептік суды ӛлшеумен, мың.т.

Кеме

2 дейін

Ӛзендік

0,20

0,15

0,10

А.3 Кесте — Ӛзен кемелері ҥшін коэффициенттің мәні

Ӛзен кемелері

Кеме аялдайтын имараттардың конструкциясы

ҥшін

коэффициент

Кәдімгі немесе фасондық массивтерден, массив-гиганттардан,

үлкен диаметрлі қабыршақтан және жағалаулы бұрыш түріндегі,

0,30

больверктен жағалауы, алдыңғы шпунттан свая тіректердің

жағалауы

Эстакадтық немесе кӛпірлік түрдегі жағалау, арты шпунтпен

0,40

сваялық тірекпен жағалау

Эстакадтық немесе кӛпірлік түрдегі пирстер, кеме аялдайтын

0,45

палдар

А.6 Ғимаратқа келген кезде кемелердің жиналуынан кӛлденең горизонталды күші

Fq, кН, бағыттармен шрих желісінің бағыты бойынша, А.1 Суретіндегі сұлбаға сәйкес

алынған сұлбалар бойынша Eq, кДж кемелердің жиналудағы энергияның берілген мәні

үшін анықтау қажет.

а —Etot энергиясынан;

б —Fq жүктемесінен

А.1 Сурет — Шой құрылғысының ӛзгеруіне байланысты кестелерді құру

сұлбасы (кеме тоқтайтын құрылғы) ft

А.7 Etot, кДж ӛзгертудің соммалық энергиясы Ее, кДж шой құрылғыларының ӛзгеру

энергиясы және Ei, кДж жағалау құрылғысын ӛзгерту энергиясы кіреді; Ее ³ ≥ 10Еi кезінде

Еi шамасын есепке алуға рұқсат етіледі.

А.8 Ei, кДж жағалау құрылғысын ӛзгерту энергиясы келесі формула бойынша

есептеу қажет:

ଶ

— горизонталды кӛлденең бағытта жағалау құрылыстары қаттылығының

коэффициенті, кН/м.

А.9 Құрылғыға келу кезінде кеменің үстінен Fn, кН ұзақ күшін келесі формула

бойынша есептеу қажет:

m — шой құрылғысының беткі жағындағы материалға байланысты қабылданатын

үйкеліс коэффициенті: бетоннан немесе резеңкеден беттері болған кезде m = 0,5; ағаш беті

болған кезде m = 0,4.

А.9 Vadm, м/с кемесінің құрамдас жылдамдығы құрылыстарының бетінде кәдімгі

қолжетімді мәнін келесі формула бойынша есептеу қажет:

√

ௗ

Eq —жағалау құрылғысында Fq рұқсат етілетін күш болған кезде А.1 (немесе кеме

бортында).

А.10 Шварттарды тартудан құрылғыға жүктеме.

А.11 Шварттарды тартудан жүктеме Qtot, кН кӛлденең құрамдас соммалық күштің

шварттық тумбасына (немесе рымасына) жел мен ағыстың бір есептік кемесіне әрекет

етуінен бӛлуді есепке алумен қабылдануы тиіс. Бір тумбамен (немесе рымамен) S, кН

күшін күнқағар деңгейінде қабылдау, кеме санына байланысты емес, олардың шварттары

тумбаға берілген, ӛзен флоты кемелері үшін А.4 Кесте бойынша қабылдануы тиіс.

А.4 Кесте — Шварттарды тартудан кҥш мәні

S, кН шварттарды тартудан кҥш, кемелер ҥшін

Dв жҥкте кемелердің

Тегіс ҥстіне салынған

есептік сумен ауысымы,

құрылыспен жолаушылар,

Тегіс емес ҥстіне салынған

тыс. т

жҥкжолаушылар,

жҥк және техникалық

техникалық флот

флот

0,10 қоса алғанда

0,11-дан ― 0,50 ―

100

― 0,51 ― 1,00 ―

145

100

― 1,10 ― 2,00 ―

195

125

― 2,10 ― 3,00 ―

245

145

― 3,10 ― 5,00 ―

—

195

― 5,10 ― 10,00 ―

—

245

10-дан жоғары

—

295

А.12 Кӛлденең Sq, кН, ұзындық Sn, кН, и вертикалды Sv, кН, күш проекциясы S

мәндері келесі формула бойынша есептеледі:

௧

ఉ

n —А.5 Кесте бойынша қабылданатын жұмыс істейтін тумбалар саны;

a, b — А.6 Кесте бойынша қабылданатын шварттар иілімінің бұрышы, «°.

А.5 Кесте — Жұмыс істейтін тумбалар саны және олардың арасындағы ара-

қашықтық

Кеменің ең ҥлкен

Тумбалар арасындағы ең

Жұмыс істейтін тумбалар

ұзындығы lmax, м

ҥлкен ара-қашықтық ls, м

саны n

50 қоса алғанда

150

250

300-дан астам

Б Қосымшасы

(ақпараттық)

Гидротҥйіндерде және кеме жҥзетін арналарда шлюздердің жинақтамасына

қойылатын талаптар

Б.1 Жоғары магистралды және магистралды су жолдарында, сондай-ақ, кеме

жүретін арналарда гидротүйін құрамындағы шлюздері бір камералы болуы тиіс. Кӛп

камералы шлюздер және айыру бьефтермен шлюздер тиісті негіздемелер кезінде рұқсат

етіледі.

Б.2 Ӛзен сағасымен, су қоймасымен немесе арнамамен түйісетін шлюздердің келетін

арналарын сағаның мүмкін болатын бұзылуларын, онда мұз бен қоқыстардың кіруін және

кіретін жерінің бекітілуін болдыртпауды есепке алумен жобалау қажет. Ӛзеннен ӛтпе

арналарға кіретін жерлер, ережеге сай, жағалауға түйіскен иілген қалпында орналасады.

Б.3 Ӛзенмен немесе су қоймасымен шлюздердің ӛтпе арналарының қиылысатын

аудандарында, ағыстың кішігірім ӛтпе жылдамдығында жоғары магистралды және

магистралды су жолдары үшін 2,5 м/с және жергілікті мәндегі су жолдары үшін 2 м/с

аспауы тиіс; ӛтпе арналарда бойлық жылдамдығы 0,8 м/с аспауы тиіс. Оське қарағанда

кеме жүрісінің келетін арналарға кіру ауданындағы барлық санатындағы су жолдары үшін

ағыстың құрамдас жылдамдығы 0,4 м/с аспауы тиіс, тікелей кірісте және арнаның ӛзінде

0,25 м/с аспауы тиіс, жағалаудағы қабырғалар шегінде 1,5 bs еніне жағалаудың беткі

жағында және есептік кеме тұнбасына тең тереңдікте, ережеге сай, толығымен жоқ болаы.

Арналардың су қоймаларымен немесе ӛзенмен қиылысатын аудандарында су ағысының

жылдамдығы гидротүйіндердің жұмысының гидравликалық режимінде кеме жүрістері

үшін жағымсыз қолжетімді жылдамдықтарынан аспауы тиіс.

Б.4 Ӛзенге немесе су қоймасына ӛтпе арна шыққан кезде кеме жүрісінің бағытын

алдын ала жобалау үшін су ағысының жылдамдығы туралы деректер болмаған кезде,

келесілерден аспайтын осы учаскенің негізгі ағысында бұрышпен тағайындалуға рұқсат

беріледі:

а) жоғары магистралды және магистралды су жолдарында: 25°

б) жергілікті мәндегі су жолдарында: 30°

Б.5 Гидротүйіндер құрамында шлюздер, ережеге сай, тӛменгі бьефте орналастыру

қажет. Бір камералы немесе жоғары камералардың кӛп камералы шлюздердің

гидротүйінде жоғары бьефінде орналасуы тиісті негіздеме кезінде, жағымсыз инженерлік-

геологиялық және топографиялық жағдайда тӛменгі бьефте немесе кеме жүзетін

имараттармен қиылысатын кӛлік магистральдармен берілетін шарттар бойынша рұқсат

етіледі.

Б.6 Шлюздің кеме жолы (Б.1 Сурет) келесі формула бойынша анықталатын кем

дегенде lst ұзындығымен учаскеде тура сызықты болуы тиіс:

(Б.1)

онда ll- басты қоса алғанда шлюз ұзындығы;

- Е Қосымшасы бойынша анықталатын шешімнің жоғары (тӛменгі) учаскесінің

ұзындығы;

ls - есептік кеме ұзындығы.

1 - кеме жүрісінің осі; 2 - шлюз; 3 - кеме айналу радиусы

Б.1 Сурет - Шешімдермен кеме жҥретін шлюз сұлбасы

Lst тура учаскелердің ұзындығы 2 lst аспай тын шамаға ішкі су жолдарында кеме

жүрісін реттейтін органдармен келісу бойынша жоғары және тӛменгі шешімдер

учаскелері аясында азайтуға рұқсат етіледі.

Б.7 Ӛтпе арналарының тік учаскелерінің осі есептік кеменің кем дегенде үш

ұзындығы болуы тиіс

(кеменің айналу радиусы) кезекті радиусының қисығы бойынша

арнада немесе су қоймасында кеме жүрісінің осімен түйісуі тиіс.

Б.8 Кӛлік магистралдардың кӛпір ауысымдары, қиылыс шлюздері, ережеге сай,

тӛменнен немесе ортаның бір басына (кӛпкамералы шлюз үшін) алып тастау қажет.

Б.9 la шлюзіне ӛту ұзындығына арналар учаскелері барлық жағдайда шектеу болуы

тиіс, шлюздер жағалауында кӛлденең және қисық (45°-дан астам бұрышпен) жел толқыны

су жолдары үшін навигациялық кезеңде соммалық ұзақтықпен есептік қамтамасыз етумен

0,6 м астам емес болуы тиіс, %:

А) жоғары магистралды және магистралды:2

Б) жергілікті мәні: 5

Б.10 Кеме жүретін арнада кезекті орналасқан екі шлюз арасындағы тік учаске (Д.2-

Сурет, а), келесі формуламен анықталатын lс1 шамадан кем емес кеме ӛту жағдайы болуы

мүмкін.

(Б.2)

онда

- Е Қосымшасына сәйкес анықталатын учаскелер ұзындығы.

Арнаның қисық желілі учаскесінде екі шлюздің орналасуы кезінде (Б.2 Сурет, б)

олардың ара-қатынасы келесі формула бойынша анықталған, кем дегенде lс2, шамасы

болуы тиіс

(Б.3)

онда ls- есептік кеме ұзындығы;

В Қосымшасы

(ақпараттық)

Шлюздік рейдтер және аванпорттар

В.1 Шлюздердің жоғары және тӛменгі бьефлерінде, ережеге сай, шлюздеуді күтуде

кемелердің тоқтауына арналған шлюзалды рейдтер қарастырылған, тяганы ауыстыру

кезінде, құрамдар мен плоттарды қайта ресімдеу, сондай-ақ, шторм мен штормдық

ескерту кезінде қарастырылуы тиіс.

В.2 Шлюзалды рейдтер 1 м дейін кеме ре дтерінде толқын биіктігімен және 0,6 м

дейін плоттарды қайта ресімдеу рейдтерінде шлюзге келетін қоршау құрылысы жолымен

құрылатын немесе жасалатын акваториялар орналасуы тиіс. Толқынның атаған биіктігі

жоғары магистралды және магистралды су жолдарында шлюздер үшін 2% және жергілікті

мәндегі су жоларында 5% навигациялық кезеңде соммалық ұзақтық бойынша есептік

қамтамасыз етумен қабылданады.

В.3 Рейдтен кеме тоқтайтын жерге дейінгі ара-қашықтық, ережеге сай, шлюз

камерасының үш пайдалы ұзындығынан аспауы тиіс.

В.4 Кеме айналымына қатысатын флот құрамына байланысты, келуі мен кетуі

бойынша жеке-жеке келесі рейдтер ұйымдастырылады:

а) ӛзі жүретін жүк кемелері үшін;

б) ӛзі жүрмейтін жүк кемелері үшін;

в) мұнай құятын кемелер үшін;

г) плоттарды тарату және қалыптастыру үшін.

В.5 Рейдтердің орналасуы, кемелердің кез-келген рейдке ауысуы және одан шығуы

үшін басқа рейдтердің акваторийларының қиылысуынсыз жүзеге асырылады.

В.6 Шлюздің келетін арналарында орналасқан ре йдтер акваториясының тереңдігі

немесе аванпорттарда келетін арналардың тереңдігіне тең

- толық жүкте есептік

кемелердің кем дегенде 1,3 статистикалық тұнбалары қабылдануы тиіс.

В.7 Шлюзге шешімдер акваториясына жел толқындары шектіктен асқан жағдайда (Д

және К, Д.9 және К.1 Қосымшалары), құрамдар мен плоттарды қайта ресімдеуді ӛндіру

үшін немесе олармен басқа операциялар үшін аванпорттарды жасау қажет.

В.8 Аванпорт акваториясының орналасқан жерін таңдау кезінде қоршау имараттары

құрылысының үйлесімінде табиғи жағалау жабындылармен желді толқындардан қорғау

үшін қолдану қажет.

В.9 Жоғары магистралды және магистралды су жолдарындағы шлюздер үшін

аванпорттардың қоршау имараттарының орналасуы лабораториялық зерттеулермен, ал

жергілікті мәндегі су жолдарындағы шлюздер үшін - осындай тексеріс ұсынылады.

В.10 Аванпорт кӛлемдерін анықтау кезінде орналастыру жағдайынан білуге болады,

қажет болған кезде, шлюздан кейінгі рейдтерде оның акваториясына, порттарда,

жайларда, ӛндірістік кәсіпорындарда, ӛзен кӛлігінің басқа да объектілерінде (В.1 Сурет),

сондай-ақ, ӛзен кӛлігін пайдалану жағдайында пайдалану қажет.

1 - кеме жүзетін шлюз; 2 - құрлық жүктері кемесінің рейді; 3 - қоршау құрылыстары; 4 - плоттар

рейді; 5 - мұнай құятын кемелердің рейді; 6 - ӛзен порты; 7 - кеме жӛндеу зауыты

В.1 Сурет - Гидротҥйіннің кеме жіберу құрылғылары алдында аванпорт

В.11 Аванпорттардың акваториясында орналасқан кеме барыстары мен рейдтерінде

есептік тереңдік, судың тӛменгі кеме жүретін деңгейі кезінде толық жүкте есептік кеменің

кем дегенде 1,3 статистикалық тұнбаларды қабылдау қажет. Акватория учаскелерде, онда

сорғыштарды салу мүмкіндігі әкелуге қосымша қорларды есепке алу қажет. Әкелуге

қорлардың шамасы, жӛндеу черпаниялар арасындағы кезеңде сорғыштарды салу

қарқындылығына байланысты,

0,2-ден

1 м-ге дейін қолданылуы мүмкін. Жӛндеу

черпаниялары навигацияға кем дегенде бір ретті қарастырады.

В.12 Егер аванпорт акваториясында қысқы кезеңде флоттың тұруы қарастырылса,

онда рейдтердегі тереңдік осы кезеңде бьеф деңгейінің жұмыс істеуін, сондай-ақ,

кемелерде мұз кесесін түзуді есепке алумен белгіленеді.

Г Қосымшасы

(ақпараттық)

Балықты қорғау имараттарына қойылатын құрылымдық-функционалдық

талаптары

Г.1 Олардың функционалдық элементтері құрамына кіретін балықты қорғау

имараттарын жобалау кезінде келесі құрылымдық-функционалдық талаптарды ұсынады.

Г.2 Транзиттік ағыстың қауіпсіз аумағына балықтарды қайта бӛлуді қамтамасыз ету

мақсатымен балықты қорғау имараттарының кіріс ағынды қалыптастырушы элементі тура

нүктелі немесе айналымды орындалады және стационарлық ағынды бағыттау бетімен,

пассивті ағылатын транзиттік ағынмен немесе транзиттік ағымды белсенді құратын

струегенераторлармен жабдықталған.

Г.3 Балықты қорғау имараттардың жұмыс органын келесілермен жабдықтау қажет:

а) қоршайтын қорғау суды ӛткізбейтін беті;

б) қоршау кіші перфорирленген немесе ірі перфорирленген қорғау-суды қабылдау

беттері;

в) суды жинауға ағындарды жіберуде байланыссыз суды қабылдау беттері;

Г.4 Жұмыс органының қоршайтын және тасалайтын кіші перфорирленген беті балық

ӛтпейтін бетіне оларды ұстау жолымен су тоғандарына балықтың түсуін алдын алуды

қамтамасыз етеді.

Г.5 Жұмыс органының шектеулі ірі перфорирленген қорғау-суды қабылдау беті,

оның гидравликалық режимі 9.13-тармағы талаптарына сәйкес келетін балық ӛтпейтін

беттен жуатын турбулизаторлық транзиттік ағыста оларды қорқыту жолымен суды

тоғанда балықтардың кіруін алдын алуды қамтамасыз етеді.

Г.6 Қоршау қорғау бетін қолдану балықтан бос суды жинау аймағы және балық

мекендейтін аймақтарын бӛлу мүмкіндігімен кіріс ағынды қалыптастыру элементінің

кӛмегімен түзілетін балықтарды тұрақты тік бӛлу су тоғанында болған кезде рұқсат

етіледі.

Г.7 Қоршау ұсақ перфорирленген қорғау-суды қабылдау бетін қолдану оны жүйелі

жуудың міндетті жабдығымен және ерте жастағы топтардың минималды покаттық

қоспасымен транзиттік ағыс аймағында кіріс ағымды қалыптастыру элементінің

кӛмегімен орналастыру кезінде рұқсат етіледі.

Г.8 12 мм -ден астам кӛлемдегі балықтардың құртшабақтарын қорғауды қамтамасыз

ету үшін жұмыс органындағы қорғау кіші перфорирленген қорғау-суды қабылдау бетінің

перфорациялау кӛлемі 1,5 мм болуы тиіс.

Г.9 Қоршау кішіперфорирленген қорғау-қабылдау бетінің алаңын жұмыс жасау

үдерісінде оның ластану мүмкіндігін есепке алумен

1,2 қордағы коэффициентпен

қабылдау қажет.

Г.10 Іріперфорирленген қорғау-суды қабылдау бетін қолдану оның қалыптасқан

кіріс ағынды қалыптастыратын транзиттік ағын элементімен жуу кезінде жол беріледі.

Г.11 Байланыссыз суды қабылдау бетін қолдану, оның гидравликалық режимі 9.13-

талаптарына сәйкес келетін транзиттік балықты жіберу ағыстарын одан алыстатын кіріс

ағымды қалыптастыру элементтерінің кӛмегімен балықтарды мәжбүрлі араластыру

кезінде ғана рұқсат етіледі.

Г.12 Байланыссыз суды қабылдау беттері жай кезде жорамалды және жұмыс ағымын

суды жинауға жіберудің есептік шекарасы болып табылады.

Г.13Байланыссыз суды қабылдау беті симметриялық немесе ассиметриялық

гидравликалық ілінді түрінде орындалуы мүмкін.

Г. 14 Симметриялық және асимметриялық гидравликалық ілінділерді суды жинау

фронтына бұрышпен бағытталған және оның жоғарғы жағында ғана немесе оның ӛсіне

симметриялы жақтарынан суды қабылдағышпен жинайтын струегенераторлардың

соплосынан ағатын су ағыстарын пайдаланумен қалыпастыру қажет.

Г.15 Су және гидротехникалық объектілер сипаттамасына байланысты шығыс

балықты жіберу элементтері (балықты жіберу) келесі түрлерін таңдау қажет:

а) ӛзі ағатын, су ағысында немесе балықты ұстау трактінде жасанды транзиттік ағыс

болған кезде;

б) мәжбүрлі, балықты жіберу ағысының жылдамдық режимін қалыптастыру үшін

балықты жіберу трактіде немесе балық шаруашылығы су тоғанында жасанды ағындарды

құру қажет болған кезде.

Г.16 Балықты жіберудің саға учаскелерінің ұзақтығын және балықтардың балық

шаруашылығы мәніндегі су объектілерінің қауіпсіз орындарынан суды жинағышқа

қайталап ағу мүмкіндігін тӛмендету үшін, соңғының тартымдылығын оны

эколандшафттық түзету жолымен қамтамасыз ету қажет.

Д Қосымшасы

(ақпараттық)

Жасанды рифтер

Д.1 Балықтарды үшін аса тартымды су тоғандары қабаттарындағы және

учаскелерінде орналасқан түбіндегі де, сондай-ақ, пелагиялық рифтерде де қолдануы

мүмкін су объектілерінің гидрологиялық сипаттамаларына тән су тоғандарының

жергілікті объектілерін эколандшафттық түзету жолымен суды жинау құрылғыларында

балықтардың және басқа да су биологиялық ресурстарды алдын алуға абғытталған

превентивті шараларды жүзеге асыру үшін.

Д.2 Жасанды риф кӛлемді, ағынды дене түрінде орындалуы тиіс, оның құрылым мен

фактура элементтері су биологиялық ресурстардың мекендеуі мен кӛбеюіне жарамды

субстраттардан орындалды.

Д.3 Су тоғандарынан қауіпсіз алуға және оларды оған келуін алдын алуға су

биологиялық ресурстардың ұзақ ӛмір сүру жағдайын қамтамасыз ету үшін келесі

әрекеттерді орындау қажет:

а) жасанды рифтерді балықтар үшін шектік мәндерінен аспайтын ағыстардың

жылдамдығымен жергілікті тартымды учаскелерден алшақ қауіпсіздік кӛзіне

балықтардың бейімделу жолында су тоғандарда орналастыру қажет;

б) жергілікті учаскелерде рифтерді орнату табиғи ландшафт элементтерімен де, бір-

бірімен де ӛзара байланысқан бір-бірінен ұзақ бекітілген тізбек түрінде учаскелердің

табиғи ландшафтының сипаты мен олардың ерекшеліктерін есепке алумен ӛткізу қажет;

в) әрбір тізбекті базалық модуль-бағыт субстратының құрылымы, кӛлемі мен құрамы

бойынша әр түрі кіретін оның негізін құрайтын барынша мүмкін түрлерінен

қалыптастыруы мүмкін. Сонымен қатар, ұзақ тізбектегі құрылымдық-функционалдық

ерекшеліктерді онтогенезде балықтардың қажеттілігіне сәйкес іріктеу қажет.

г) аралас жергілікті учаскелер тӛменде жататын учаскелер жағында ағындарды

ауыстыруын есепке алумен балықтардың орталық іздестіру кӛшу ара-қашықтығынан

асатын, бір-бірінен алыс жерде орналасады;

д) жергілікті учаскелердің ағысы бойынша тӛменде жатқан жасанды рифтің

конструкторлық-функционалдық ерекшеліктері онтогенездің аса кеш деңгейлерінде

болатын балықтардың ерекшеліктеріне сәйкес келеді.

Д.4 Түптік және пелагиялық жасанды рифтер су тоғандарын қысқы жұмыс істеу

белгісінен тӛмен тереңдету қажет. Қысқы жұмыс істеуден жоғары орналасқан түптегі

учаскелерде табиғи құрылыс материалынан алуды және жібуді болдыртпауы тиіс.

СП РК 3.04-110-2014 ПОДПОРНЫЕ СТЕНЫ, СУДОХОДНЫЕ ШЛЮЗЫ (ҚР ЕЖ 3.04-110-2014) - 1