СП РК 4.04-108-2014 ПРОЕКТИРОВАНИЕ ЭЛЕКТРОСНАБЖЕНИЯ ПРОМЫШЛЕННЫХ ПРЕДПРИЯТИЙ (ҚР ЕЖ 4.04-108-2014)

Сәулет, қала құрылысы және құрылыс

саласындағы мемлекеттік нормативтер

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ЕРЕЖЕЛЕР ЖИНАҒЫ

Государственные нормативы в области

архитектуры, градостроительства и строительства

СВОД ПРАВИЛ РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН

ӨНЕРКӘСIПТІК КӘСІПОРЫНДАРДЫ

ЭЛЕКТРМЕН ЖАБДЫҚТАУДЫ ЖОБАЛАУ

ПРОЕКТИРОВАНИЕ ЭЛЕКТРОСНАБЖЕНИЯ

ПРОМЫШЛЕННЫХ ПРЕДПРИЯТИЙ

Ресми басылым

Издание официальное

Қазақстан Республикасы Ұлттык экономика министрлігінің

Құрылыс, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық істері және жер

ресурстарын баскару комитеті

Комитет по делам строительства, жилищно-коммунального

хозяйства и управления земельными ресурсами Министерства

национальной экономики Республики Казахстан

Астана 2015

СП РК 4.04-108-2014

АЛҒЫ СӨЗ

1 ӘЗІРЛЕГЕН:

ҚазҚСҒЗИª АҚ, «Сюрвейный центр» ЖШС

2 ҰСЫНҒАН:

Қазақстан

Республикасы

Ұлттык

экономика

министрлігінің Құрылыс, тұрғын үй-коммуналдық

шаруашылық істері және жер ресурстарын баскару

комитетінің Техникалық реттеу және нормалау

басқармасы

3 БЕКIТIЛГЕН ЖӘНЕ

Қазақстан Республикасы Ұлттык экономика

ҚОЛДАНЫСҚА

министрлігі Құрылыс, тұрғын үй-коммуналдық

ЕНГIЗIЛГЕН:

шаруашылық істері және жер ресурстарын баскару

комитетінің

2014 жылғы 29-желтоқсандағы № 156-НҚ бұйрығымен

2015 жылғы 1-шілдеден бастап

ПРЕДИСЛОВИЕ

РАЗРАБОТАН:

АО «КазНИИСАª, ТОО «Сюрвейный центрª

2 ПРЕДСТАВЛЕН:

Управлением

технического

регулирования

нормирования Комитета по делам строительства,

жилищно-коммунального хозяйства и управления

земельными ресурсами Министерства национальной

экономики Республики Казахстан

3 УТВЕРЖДЕН

Приказом Комитета по делам строительства, жилищно-

И ВВЕДЕН В ДЕЙСТВИЕ: коммунального хозяйства и управления земельными

ресурсами Министерства национальной экономики

Республики Казахстан от «29ª декабря 2014 года

№ 156-НҚ с 1 июля 2015 года

Осы мемлекеттік нормативті Қазақстан Республикасының сәулет, қала құрылысы

және құрылыс істері жөніндегі уәкілетті мемлекеттік органының рұқсатысыз ресми

басылым ретінде толық немесе ішінара қайта басуға, көбейтуге және таратуға болмайды

Настоящий государственный норматив не может быть полностью или частично

воспроизведен, тиражирован и распространен в качестве официального издания без

разрешения уполномоченного государственного органа по делам архитектуры,

градостроительства и строительства Республики Казахстан

МАЗМҰНЫ

ҚОЛДАНУ САЛАСЫ

НОРМАТИВТІК СІЛТЕМЕЛЕР

ТЕРМИНДЕР, АНЫҚТАМАЛАР МЕН ҚЫСҚАРТУЛАР

ӨНЕРКӘСІПТІК КӘСІПОРЫНДАРДЫ ЭЛЕКТР ЖАБДЫҚТАУЫН

ЖОБАЛАУДЫ ҰЙЫМДАСТЫРУ

КЕРНЕУІ 1 КВ ЖОҒАРЫ ЭЛЕКТРМЕН ЖАБДЫҚТАУ СХЕМАЛАРЫН

ЖОБАЛАУ КЕЗІНДЕ СХЕМАЛАРҒА ҚОЙЫЛАТЫН ЖАЛПЫ ЕРЕЖЕЛЕР

СЫРТҚЫ ЖӘНЕ ІШКІ ЭЛЕКТРМЕН ЖАБДЫҚТАУ

ЖҮЙЕЛЕРІ ҮШІН НОМИНАЛДЫ КЕРНЕУДІ ТАҢДАУ

ЭЛЕКТР ЭНЕРГИЯНЫ БӨЛУ СХЕМАЛАРЫ. ҚОСАЛҚЫ СТАНЦИЯЛАР

7.1

Электр энергиясын бөлу желілері. 110 - 500 кВ қосалқы станциялар

7.2

Электр энергияны бөлу желілері. 35 кВ қосалқы станциялар

7.3

Электр энергияны бөлу желілері. 6 кВ және 10 кВ қосалқы станциялар

7.4

Электр энергиясын бөлу желілері. Цехтік трансформаторлық қосалқы

станциялар

7.5

1 кВ дейін электр энергиясын бөлу желілері

ЭЛЕКТР ЖҮКТЕМЕЛЕР МЕН ЭЛЕКТР ЭНЕРГИЯСЫНЫҢ

ШЫҒЫНДАРЫН АНЫҚТАУ

ҚЫСҚА ТҰЙЫҚТАЛУ ТОҚТАРЫН ЕСЕПТЕУЛЕР

ЭЛЕКТР ЭНЕРГИЯСЫНЫҢ САПАСЫ

РЕАКТИВТІ ҚУАТТЫ ҚАРЫМТАЛАУ

БАСҚАРУ, ӨЛШЕУ, СИГНАЛИЗАЦИЯ, АПАТҚА ҚАРСЫ

АВТОМАТИКА, ОПЕРАТИВТІ ТОҚ

ЭЛЕКТР ЖЕЛІЛЕРДІ ЦЕХТАН ТЫС ТАРТУ

ҚОСЫМША ҚҰРЫЛЫС

14.1

Май шаруашылығы

14.2

Жүк көтеретін құрылғы

14.3

Желілер цехі және қосалқы станция

БИБЛИОГРАФИЯ

III

КІРІСПЕ

Қазақстан Республикасының осы ережелер жинағы мынадай техникалық

регламенттер ережелерінің негізінде әзірленген:

- Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2010 жылдың 17 қарашасындағы № 1202

Қаулысымен бекітілген, «Ғимараттар мен құрылыстардың, құрылыс материалдары мен

бұйымдардың қауіпсіздігіне қойылатын талаптарª техникалық регламенті;

- Қазақстан Республикасы Үкіметінің

2009 жылдың

16 қаңтарындағы

№ 14

Қаулысымен бекітілген, «Өрт қауіпсіздігіне қойылатын жалпы талаптарª техникалық

регламенті:

- Қазақстан Республикасының құрылыс нормалары мен қолданыстағы нормативтік

техникалық құжаттары.

Осы құрылыс нормаларын әзірлеу кезінде объектілер қатарын жобалау, салу және

пайдалану жөніндегі отандық және шетелдік нормативтік-әдістемелік материалдар

зерттелініп, талданды.

Ережелер жинағында Қазақстан Республикасының

«Өнеркәсіп кәсіпорындарын

электрмен жабдықтауды жобалауª атты құрылыс нормалары талаптарының орындалуын

қамтамасыз ететін, қолайлы шешімдер мен параметрлер келтірілген.

СП РК 4.04-108-2014

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ЕРЕЖЕЛЕР ЖИНАҒЫ

СВОД ПРАВИЛ РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН

ӨНЕРКӘСIПТІК КӘСІПОРЫНДАРДЫ ЭЛЕКТРМЕН ЖАБДЫҚТАУДЫ

ЖОБАЛАУ

ПРОЕКТИРОВАНИЕ ЭЛЕКТРОСНАБЖЕНИЯ ПРОМЫШЛЕННЫХ

ПРЕДПРИЯТИЙ

Енгізілген күні - 2015-07-01

1 ҚОЛДАНУ САЛАСЫ

1.1 Осы ережелер жинағы (бұдан былай мәтін бойынша - ережелер) меншік және

ведомстволық тиесілілік түріне тәуелсіз қайта салынатын, кеңейтілетін және

реконструкцияланатын өнеркәсіптік кәсіпорындарды электрмен жабдықтауды жобалауға

таралады, сонымен қатар жұмыстардың орындалу қауіпсіздігін қамтамасыз ететін

бірыңғай ережелерді белгілейді.

1.2 Осы ережелердің қағидалары кернеуді, электр энергиямен қоректендіру, бөлу

және канализация тәсілдері схемаларын, қосалқы станциялар мен бөлгіш пункттердің

электр жалғаулары схемаларын таңдау, электр жабдықты, релелік қорғанышты,

автоматиканы және телемеханиканы таңдау; электр энергиясының сапасы, электр

энергиясын есепке алу және өлшеу; өнеркәсіптік кәсіпорындарды электрмен жабдықтау

жүйелерінің қосалқы құрылыстары сауалдарын қамтиды.

2 НОРМАТИВТІК СІЛТЕМЕЛЕР

Осы ережелерді қолдану үшін келесі сілтемелік нормативтік құжаттар қажет:

Қазақстан Республикасы Президентінің 2007 жылғы 15 мамырдағы № 251-III ЗРК

Жарлығымен бекітілген Қазақстан Республикасының Еңбек кодексі.

ҚР ҚН 4.04-08-2014 Өнеркәсіптік кәсіпорындарды электрмен жабдықтауды жобалау.

ГОСТ 13109-97 Электр энергиясы. Электромагнитті техникалық құралдардың

үйлесімділігі. Жалпы арнаудағы электрмен жабдықтау жүйелеріндегі электр

энергиясының сапа нормалары.

ГОСТ 14209-85. Жалпы арнаудағы күшті майлы трансформаторлар. Рұқсат етілген

жүктемелер.

ГОСТ 14255-69 1000 В дейінгі кернеуге арналған электр аппараттар. Жабындар.

Қорғау дәрежесі.

ГОСТ 27514-87 Электр қондырғыларындағы қысқа тұйықталулар. Кернеуі 1 кВ

жоғары айнымалы тоқ электр қондырғыларындағы есептеу әдістері.

Ресми басылым

ГОСТ 28249-93 Электр қондырғыларындағы қысқа тұйықталулар. Кернеуі 1 кВ

дейін айнымалы тоқ электр қондырғыларындағы есептеу әдістері.

ГОСТ 29176-91 Электр қондырғыларындағы қысқа тұйықталулар. Тұрақты тоқ

электр қондырғыларындағы есептеу әдістемесі.

ГОСТ 30323-95 Электр қондырғыларындағы қысқа тұйықталулар. Қысқа тұйықталу

тоғының электродинамикалық және термиялық әсерін есептеу әдістері.

БҚ 34.20.179. 6-35 кВ электр желілерінде жерге тұйықталатын сыйымды тоқтың

орнын толтыру жөніндегі типтік нұсқаулықтар.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2013 жылғы 10 шілдедегі №713 Қаулысымен

бекітілген «Электр энергиясын пайдалану қағидаларыª.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 24 қазандағы №1354 Қаулысымен

бекітілген

«Тұтынушылардың электр қондырғыларын техникалық пайдалану

қағидаларыª.

Қазақстан Республикасының Үкіметінің

2012 жылдың 24 қазанындағы

№1355

Қаулысымен бекітілген «Электр қондырғыларын орнату қағидаларыª.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 29 қарашадағы №1509 Қаулысымен

бекітілген

«Электр қондырғыларын пайдалану кезіндегі қауіпсіздік техникасы

қағидаларыª.

КСРО ЭнергоМин 17.05.91 жылғы №21 бекітілген «Жоғары кернеуі 35-750 кВ

айнымалы тоқтың қосалқы станцияларын технологиялық жобалау нормаларыª.

ЕСКЕРТПЕ - Осы мемлекеттік нормативті қолданған кезде сілтеме жасалатын құжаттардың әрекетін

жыл сайын ағымдағы жыл жағдайына құрастырылатын ақпараттық «Қазақстан Республикасы аумағында

қолданыстағы архитектура, қала құрылысы және құрылыс салаларындағы нормативтік құқықтық және

нормативтік-техникалық актілердің тізіміª,

«Қазақстан Республикасының стандарттау жөніндегі

нормативтік құжаттар көрсеткішіª және «Мемлекетаралық нормативтік құжаттар көрсеткішіª бойынша

тексерген жөн.

Егер сілтеме жасалатын құжат ауыстырылған (өзгертілген) болса, онда осы нормативті қолданған

кезде ауыстырылған (өзгертілген) құжатты басшылыққа алу қажет.

Егер сілтеме жасалатын құжат ауыстырылмай өзгертілген болса, онда оған сілтеме берілген ереже

осы сілтемені қозғамайтын бөлімде қолданылады.

3 ТЕРМИНДЕР, АНЫҚТАМАЛАР МЕН ҚЫСҚАРТУЛАР

3.1 Осы ережелерде ҚР ҚН 4.04-08 сәйкес терминдер мен анықтамалар қолданылды:

3.2 Осы ережелерде келесі қысқартулар қолданылады:

3.2.1 ӘЖ: әуе желісі.

3.2.2 БТҚС: Басты төмендеткіш қосалқы станция.

3.2.3 ҚТ: Қысқа тұйықталу.

3.2.4 РҚӨ: Реактивті қуат өтемі.

3.2.5 БКЖТҚС: Бетон корпустағы жиынтықты трансформаторлық қосалқы

станциялар.

3.2.6 ЖКҚС: Жақындатылған кірме қосалқы станциясы.

3.2.7 БҚС: Бөлгіш қосалқы станция.

3.2.8 БҚ: Бөлгіш құрылғы.

3.2.9 ТҚС: Трансформаторлық қосалқы станция.

3.2.10 ТБҚС: Торапты бөлгіш қосалқы станциялар.

3.2.11 ОБҚС: Орталық бөлгіш қосалқы станция.

3.2.12 ЭҚ: Электр қабылдағыш.

4 ӨНЕРКӘСІПТІК КӘСІПОРЫНДАРДЫ ЭЛЕКТР ЖАБДЫҚТАУЫН

ЖОБАЛАУДЫ ҰЙЫМДАСТЫРУ

4.1 Электрмен жабдықтауды жобалау кезінде өнеркәсіптік кәсіпорын (объекті) электр

қуатының үздіксіздігін және сақтық қорға алуды ескере отырып, негізгі көздерді, жұмысшы

кернеулерді таңдау ҚР ҚН 4.04-08,

«Электр қондырғыларын орнату қағидаларыª,

«Тұтынушылардың электр қондырғыларын техникалық пайдалану қағидаларыª, «Электр

қондырғыларын пайдалану кезіндегі қауіпсіздік техникасы қағидаларыª және «Электр

энергиясын пайдалану қағидаларыныңª ережелеріне сәйкес орындалады.

4.2 Осы ережелерде ҚР ҚН 4.04-08 сәйкес өнеркәсіптік кәсіпорындар қуатты тұтыну

деңгейі бойынша шартты түрде кернеуі 1 кВ жоғары желілерден электр энергиясымен

жабдықталатын ірі, шағын, кіші өнеркәсіптік кәсіпорындарға және кернеуі 1 кВ дейін

электр энергиясын алатын кәсіпорындарға бөлінеді.

4.3 ҚР ҚН 4.04-08 және «Электр қондырғыларын орнату қағидаларынаª талаптарына

сәйкес электрмен жабдықта схемаларын құрған кезде кейбір өнеркәсіптік кәсіпорындарға

тән бір қатар ерекше факторларды, атап айтқанда жауапты электр қабылдағыштардың

болуын, ортасы ластанған аймақтарды, сызықты емес сипаттамалары бар электр

қабылдағыштарды, жарылу-өрт техникалық сипаттамаларды және т.б. ескеру керек.

4.4. Сонымен қатар ҚР ҚН 4.04-08 және «Қазақстан Республикасы Еңбек Кодексініңª

талаптарына сәйкес өнеркәсіптік кәсіпорынның электрмен жабдықталуын жобалау кезінде

құрылыс-монтаж жұмыстарын орындау және кейінгі қызмет көрсету кезіндегі қауіпсіздік

және еңбек қорғау талаптарын ескеру керек.

5 КЕРНЕУІ 1 КВ ЖОҒАРЫ ЭЛЕКТРМЕН ЖАБДЫҚТАУ СХЕМАЛАРЫН

ЖОБАЛАУ КЕЗІНДЕ СХЕМАЛАРҒА ҚОЙЫЛАТЫН

ЖАЛПЫ ЕРЕЖЕЛЕР

5.1 Кернеуі 1 кВ жоғары энергия жүйесінен қоректену ҚР ҚН 4.04-08 талаптарына

сәйкес өнеркәсіптік кәсіпорынның (объектінің) бір немесе бірнеше электр энергиясын

қабылдау пункттеріне (БҚС, ОБҚС, БТҚС және т.б.) жүргізілуі мүмкін.

5.2 Жобалау кезінде қабылдау пунктерінің саны мен түрі өнеркәсіптік кәсіпорынның

тұтынатын қуатына және оның аумағы бойынша электр жүктемелерін бөлуге тәуелді және

кәсіпорынның жеке-жеке әр объектісін электрмен жабдықтау сенімділігіне қойылатын

талаптарға тәуелді анықталады. Жүктемелерді салыстырмалы шағын орналастырған кезде

және электрмен жабдықтаудың сенімділігіне қойылатын ерекше талаптар болған

жағдайда электр энергиясы бір қосалқы станцияға немесе бір бөлгіш пунктке жүргізілуі

мүмкін.

5.3 Кәсіпорында тоқтаусыз қуатқа қойылатын жоғары талаптары бар, бірнеше

оқшауланған, қуаты жеткілікті электр қабылдағыштар топтары болған жағдайда екі

немесе одан көп қабылдағыш пункттер қолданылады. Оларды қолдану экономикалық

тұрғыдан негізделуі және өнеркәсіптік кәсіпорындарды электрмен жабдықтауды

жобалаудың техникалық тапсырмасына қосылуы тиіс.

5.4 Өнеркәсіптік кәсіпорын қуат көзінен үлкен қашықтықта (бірнеше километрге)

және тұтынушылардың қуатын толығымен қамтамасыз ететін 6 кВ немесе 10 кВ желінің

өткізгіштік қабілетінен қашықтықта болса, онда цехтік қосалқы станциялар және жоғары

вольтты электр қабылдағыштар арасында бөлінетін бөлгіш қосалқы станцияларға

жіберіледі.

5.5 Жүктеменің толық қуаты

30 мВА артық, қашықтықтағы қуат көздері бар

кәсіпорындар үшін жоғары кернеуі 35 кВ және одан жоғары төмендетуші қосалқы

станцияларды қарастыру қажет.

5.6 Тұтынатын қуаты 40 мВА және одан жоғары ірі өнеркәсіптік нысандарды

электрмен жабдықтауды жобалау кезінде ҚР ҚН 4.04-08 ережелеріне сәйкес электрмен

жабдықтауды 35 кВ немесе 220 кВ желілері трансформация сатыларының минималды

саны бар тұтынушылардың электр қондырғыларына максималды жуықталатын терең

кірмелер көмегімен жүзеге асырған орынды. Терең кірмелер жақын жатқан аумақта

немесе кәсіпорын аумағында арнайы бөлінген дәліздер бойынша орындалады.

5.7 ҚР ҚН 4.04-08 ережелеріне сәйкес:

- БТҚС және ЖКҚС бірдей қуатты екі төмендетуші трансформатор орнатылады, бұл

қосалқы станцияның схемасын және конструкциясын жеңілдетеді және электр энергиясы

тұтынушыларын электрмен сенімді жабдықтауды қамтамасыз етеді;

- бір трансформаторлы БТҚС және ЖКҚС көршілес қуат көздерінен екіншілік кернеу

желісі бойынша апаттан кейінгі режимде бірінші санатты электр қабылдағыштар қуатын

қамтамасыз етудің жеке жағдайларында қолдануға жол беріледі. Электрмен жабдықтау

жүйелерінде қуат көздерінен бастап трансформаторлық қосалқы станцияның 1 кВ дейінгі

шиналарына дейін жүйенің барлық буындарын, кейде цехтік төмен вольтты бөлгіш қосалқы

станцияларды терең секциялауды қолдану ұсынылады.

5.8 ҚТ тоқтарын төмендету, коммутация схемаларын жеңілдету және электрмен жабдықтау

жүйелерін тұрғызу кезінде релелік қорғау үшін әдетте желілер мен трансформаторлардың бөлек

жұмыстарын қарастырады.

Электрмен жабдықтау жүйесінің параллель жұмысы келесі жағдайларда ұсынылады:

- бөлек жұмыс кезінде электр қозғалтқыштардың сәтті өздігінен қосылуы үшін қуатты

қалпына келтірудің талап етілетін тез әрекетін қамтамасыз ету мүмкін болмаған кезде;

- қосалқы станция секцияларын әртүрлі көздерден қоректенетін кезде резервті автоматты

қосу құрылғысының жұмысы кезінде олардың синхронды емес қосылуы мүмкін;

- электр энергиясы сапасының талап етілетін көрсеткіштерін қамтамасыз ету үшін күрт,

айнымалы және соққы жүктемелерін қоректендіру кезінде.

5.9 Электрмен жабдықтау схемаларында ҚР ҚН 4.04-08 сәйкес әдеттегідей арнайы

резервтік, қалыпты жұмыс істемейтін желілер және трансформаторлар қарастырылмауы

тиіс. Жобада резервтік, қалыпты жұмыс істемейтін желілер мен трансформаторларды

қолдануды жобада негіздеу қажет.

6 СЫРТҚЫ ЖӘНЕ ІШКІ ЭЛЕКТРМЕН ЖАБДЫҚТАУ

ЖҮЙЕЛЕРІ ҮШІН НОМИНАЛДЫ КЕРНЕУДІ ТАҢДАУ

6.1 Сыртқы және ішкі электрмен жабдықтау жүйелері үшін номиналды кернеуді таңдау ҚР

ҚН 4.04-08,

«Электр қондырғыларды орнату қағидаларыª ережелеріне және жалпы

өнеркәсіптік кәсіпорындарды электрмен жабдықтауға техникалық тапсырмаға сәйкес

жүргізіледі. Аталған деректер негізінде өнеркәсіптік нысанды электрмен жабдықтау

жүйесінің үнемділігін есептеу жүргізіледі. Сыртқы және ішкі электрмен жабдықтау

жүйелерін кернеулерімен жобалауға аталған техникалық тапсырмаға сәйкес капиталдық

салымдардың мөлшері, электр энергия шығыны, түсті металдар шығымы, пайдаланудың

жылдың шығындары және басқа техникалық, пайдалану және экономикалық

көрсеткіштер анықталады.

6.2 Электр энергияны екі және одан артық кернеулер кезінде қуат көзінен алу

мүмкіндігі болған жағдайда олардың ішінен таңдауды келтірілген шығындар бойынша

нұсқаларды салыстыру негізінде жүзеге асыру орынды. Бірдей келтірілген шығындар

кезінде немесе кернеуі төмен нұсқаның аз артықшылығы

(10

% дейін) кезінде

басымдылықты ең жоғары кернеуге беру қажет.

Бірқатар жағдайларда электрмен жабдықтау жүйесінің кернеуін таңдау қуат көзінің

кернеуімен алдын ала анықталады. Осылай, мысалы, қоректендіретін желінің 10 кВ

кернеуі кезінде ішкі электрмен жабдықтау жүйесі үшін негізделмеген есептеулерсіз

кернеуді таңдай орынды.

6.3 Желінің 6 кВ немесе 10 кВ кернеуі әдетте шағын және орта кәсіпорындардың

қоректендіретін және бөлгіш желілерінде, сонымен қатар ірі кәсіпорындардың электр

энергиясын бөлудің екінші және кейінгі сатыларында қолданылады. Электрмен

жабдықтаудың зауытішілік жүйесі үшін негізгі ретінде

10 кВ номиналды кернеуді

қолдану қажет. Бұл жағдайда кернеуі

6 кВ электр қозғалтқыштар қуатын келесі

тәсілдермен жүзеге асырылуы мүмкін:

- егер6 кВ немесе в 10 кВ кернеудегі жүктемелер шамамен бірдей болса, 6,3 кВ

немесе 10,5 кВ с тарамдалған екіншілік орамалары бар трансформаторлардан;

- 10/6,3 кВ жеке аралық қосалқы станциялардан - салыстырмалы аз бірлік қуаты бар

жоғары вольтты электр қозғалтқыштардың елеулі санын қоректендірген кезде;

- трансформатор блогының схемасы бойынша - қозғалтқыш, 6 кВ елеулі қуаттағы

кернеуді қолданатын қозғалтқыштың саны үлкен емес және олар бір-бірінен оқшаулана

орналасқан жағдайда.

6.4 Барлық бөлгіш желілер үшін 6 кВ кернеуді ерекше жағдайларда және тиісті

негіздемелер негізінде қолдану ұсынылады. Негіздемесі жобаланатын нысанда

6 кВ

электр қабылдағыштардың басымдылығы немесе электр қабылдағыштардың басым

бөлігін зауыттық жылу электр централының 6,3 кВ желісінен шиналардан қоректендірген

жағдай болуы мүмкін.

6.5

35 кВ кернеу 10 МВА артық емес жіберілетін қуат кезінде экономикалық

тұрғыдан орынды болуы мүмкін. Бұл кернеу кәсіпорынның аумағы бойынша

жақындатылған кірмелер көмегімен электр энергиясын бөлген кезде, сонымен қатар

қуатты электр қабылдағыштарды қоректендіру үшін қолданылуы мүмкін.

6.6 Тұтынатын қуатын 10 МВА бастап 150 МВА дейінгі ірі кәсіпорындардың сыртқы

электрмен жабдықтау жүйелері үшін 110 кВ кернеуді қолдану орынды, ал тұтынатын

қуаты 120 МВА артық кәсіпорындар үшін 220 кВ кернеуді қолдануға болады.

7 ЭЛЕКТР ЭНЕРГИЯНЫ БӨЛУ СХЕМАЛАРЫ. ҚОСАЛҚЫ СТАНЦИЯЛАР

7.1 Электр энергиясын бөлу желілері. 110 - 500 кВ қосалқы станциялар

7.1.1 Қабылдау пунктінің саны және түрі

(энергия жүйесі желісінен электр

энергиясын қабылдау пункті) кәсіпорынның электр жүктемесінің мәніне және аумақтық

орналасуына, электрмен жабдықтаудың сенімділігіне, кәсіпорындар құрылысының

кезектілігіне, энергия жүйесінің желісіне қосу шарттарына тәуелді анықталады.

Кәсіпорында жобалаудың техникалық тапсырмасында және өндіріс шарттарына

анықталған жағдайлардан өзге кезде екіден артық қабылдау пункттерін салу

ұсынылмайды.

7.1.2 Электр энергияның екі қабылдағыш пункттері бар электрмен жабдықтау

жүйелерін:

- І санатты электр қабылдағыштар қуатының сенімділігіне жоғары талаптар

қойылған кезде;

- кәсіпорын аумағында екі және одан көп оқшауланған

(технологиялық және

аумақтық) топтар болған кезде;

- екінші кезектің жүктемелерін қоректендіру үшін электр энергияның жеке қабылдау

пункттерін салу орынды болған жағдайларда кәсіпорынды сатылай дамытқан кезде;

- екі қабылдағыш пунктті қолдану экономикалық тұрғыдан орынды барлық

жағдайларда қолдану керек.

Аталған жағдайларда қабылдағыш пункттерді әдеттегідей кәсіпорынның әр

тараптарына аумақты бөлектеу және орналастыру қажет. Бұл жағдайда қабылдағыш

пункттердің ластану алауына бір уақытта түсу мүмкіндігін болдырмау қажет.

7.1.3 Кәсіпорынды электрмен жабдықтау жүйесін тұрғызған кезде бұл мүмкін

болатын барлық жағдайларда ҚР ҚН 4.04-08 талаптарына сәйкес электр энергиясын

бөлудің ең үнемді және сенімді жүйесі ретінде

110 кВ немесе

500 кВ кернеуге

жақындатылған кірмелер схемаларын қолдану керек.

7.1.4 Электр жүктемесі ондаған мегаваттты құрайтын кәсіпорындар үшін

қабылдағыш пункттер басты төмендетуші қосалқы станциялар (БТҚС), жақындатылған

кірмелер қосалқы станциялары (ЖКҚС) болуы мүмкін.

Электр жүктемесі 100 МВт бастап 150 МВт дейінгі және жоғары ірі энергияны көп

қажет ететін кәсіпорындар үшін қабылдағыш пункттер ретінде біріншілік кернеуі 220 кВ

немесе 500 кВ торапты бөлгіш қосалқы станциялар (ТБҚС) қолданылуы мүмкін. Аталған

қабылдау пункттерінің қысқаша сипаттамасы 7.1.5 - 7.1.9 келтірілген.

7.1.5 БТҚС 110 кВ немесе 500 кВ кернеулерде энергия жүйесінен электр энергиясын

қабылдауды, оның трансформациясын және 6 кВ немесе 35 кВ кернеулерге бөлуді жүзеге

асырады. БТҚС-ға әдеттегідей қуаты 10 МВА бастап 80 МВА дейінгі төмендетуші

трансформаторлар орнатылады.

Энергияны үнемдейтін ұйымның талабы бойынша БТҚС-ға 110 кВ немесе

500 кВ

біріншілік кернеуге электр энергиясын бөлу жүзеге асырылуы мүмкін.

БТҚС әдетте егер осыған оқшаулаудың ластану жағдайлары кедергі жасамаса, әуе

қоректендіру желілерін жіберу жағынан кәсіпорын шекарасында орналасады.

7.1.6 ЖКҚС

110 кВ немесе

220 кВ кернеулерінде энергия жүйесінен электр

энергиясын қабылдайды және БТҚС алуан түрі болып табылады, одан орналасқан

орнымен (энергияны көп қажет ететін цех, корпустан тікелей жақындықта) және 110 кВ

немесе

220 кВ жағындағы қарапайым схемамен

(«желі-трансформаторª блогы)

ерекшеленеді.

Энергияны көп қажет ететін өндірістерді электрмен жабдықтауды жобалау кезінде

барлық жағдайларда 110 кВ немесе 220 кВ ықшамдалған жақындатылған кірмелерді

орындау мүмкіндігі қарастырылуы тиіс.

7.1.7 Торапты бөлгіш қосалқы станцияны салу және орналасқан орнының

орындылығы бірнеше БТҚС немесе ЖКҚС құрылысы жоспарланған ірі энергияны көп

қажет ететін өндірістің құрылысы кезінде энергияны үнемдеуді ұйыммен бірге

қарастырылады.

Бұл кезде сонымен қатар торапты бөлгіш қосалқы станциялардан басқа өнеркәсіптік

кәсіпорындарды және осы аумақта орналасатын басқа нысандарды қоректендіру

мүмкіндігін қарастыру қажет. Аудандық желі схемаларына, жорамалданатын электр

жүктемелеріне, басқа жергілікті жағдайларға тәуелді торапты бөлгіш қосалқы станцияда

жалғау схемасы анықталады.

Көптеген жағдайларда торапты бөлгіш қосалқы станциялар 220 кВ немесе 500 кВ

қоректендіретін кернеулерде электр энергиясын қабылдауды және бөлуді, кейін оны

кәсіпорын аумағы бойынша және басқа бөгде тұтынушыларға бөлумен 110 кВ немесе 220

кВ кернеуге қуатты ішінара трансформациялауды жүзеге асырады.

7.1.8 Қоректендіретін желіні, энергия жүйелерін 110 кВ немесе 220 кВ кернеулеген

кезде және бірнеше БТҚС немесе ЖКҚС қоректендіру үшін торапты бөлгіш қосалқы

станцияны салу орындылығы үшін торапты бөлгіш қосалқы станция қызметтері оның

трансформациясысыз 110 кВ немесе 220 кВ кернеулерге қуатты қабылдау және бөлуден

тұратын болады.

Торапты бөлгіш қосалқы станциялар бұл жағдайларда негізінен аудандық қосалқы

станциялар болып табылады. Электрмен жабдықтау жобасын әзірлеген кезде әдетте

мұндай торапты бөлгіш қосалқы станцияларды энергия үнемдейтін ұйымға енгізу туралы

шешім қабылданады. Мұндай жағдайларда торапты бөлгіш қосалқы станциялар салынып

жатқан кәсіпорындарға жақын, бірақ олардың өнеркәсіптік алаңдардан тыс орналасады.

7.1.9 Торапты бөлгіш қосалқы станция бір кәсіпорынның бірнеше ЖКҚС

қоректендіруге арналған жағдайларда оны жақындатылған кірменің 110 кВ немесе 220 кВ

бөлгіш қосалқы станциясы ретінде кәсіпорын аумағында орналастыру мүмкіндігі мен

орындылығын қарастыру қажет. Кәсіпорынды салудың жоғары тығыздығы кезінде

құрылыс жұмыстарының көлемін азайту, алатын аудандарын қысқарту, электрмен

жабдықтау сенімділігін арттыру мақсатында

110 кВ немесе

220 кВ жабық бөлгіш

құрылғыларды салу ұсынылады, элекгазды оқшаулаумен 110 кВ немесе

220 кВ бөлгіш

қосалқы станцияның электр жабдығын қолдану ұсынылады.

Ұқсас торапты бөлгіш қосалқы станцияны қоректендіру әуелік, сондай-ақ кабельдік

желілермен жүзеге асырылуы мүмкін. Өнеркәсіптік алаңда орналасқан торапты бөлгіш

қосалқы станцияны пайдалануды өнеркәсіптік кәсіпорынның қызметкерлерімен жүзеге

асыру қажет.

7.1.10 Өнеркәсіптік кәсіпорындарды кернеуі 110 кВ энергия жүйесі желілерінен

қоректендірген кезде қабылдау пункттері ретінде зауытта дайындалған блокты

конструкциялы

110 кВ жиынтықты қосалқы станцияларды қолдану орындылығын

қарастыру қажет.

7.1.11 БТҚС, ЖКҚС, ТБҚС энергия жүйесі желілерінен қоректендіруді тәуелсіз қуат

көзіне қосылған кем дегенде екі желімен орындау қажет.

Қоректендіретін желілердің бірі істен шыққан кезде жұмыста қалған желілер

кәсіпорынның бүкіл жүктемесін қамтамасыз етуі тиіс. Тәуелсіз қорек көздерінің бірі істен

шыққан кезде жұмыста қалған қуат көздері негізгі өндірістердің қызмет етуі үшін қажет І

және ІІ санаттың барлық электр қабылдағыштарын қоректендіруді қамтамасыз етуі тиіс.

7.1.12 110 кВ немесе

220 кВ қоректендіру желілерінің қоректендіретін желісін

(магистралды немесе радиалды) және олардың конструктивтік (әуелік немесе кабельдік)

орындалуын таңдау осы кәсіпорынның бас жоспарын және ерекшеліктерін, аудандық

қосалқы станциялардың өзара орналасуын және кірме пункттерін, қолданыстағы

электрмен жабдықтау схемасын дамытудың күтілетін болашағын, атмосфераның ластану

дәрежесін ескере отырып, техника-экономикалық құраушылармен анықталады.

Бұл жағдайда келесі шешімдер ұсынылады:

- ТБҚС, БТҚС, ЖКҚС энергия жүйесі желілерінен қоректендіру ӘЖ орындалады;

- БТҚС, ЖКҚС торапты бөлгіш қосалқы станциядан қоректендіруді ӘЖ орындау

қажет. Құрылыстың тығыздығы жоғары болған кезде 110 кВ немесе 220 кВ кернеуге

кабельдік желілерді қолдану қажет;

- торапты бөлгіш қосалқы станцияны өнеркәсіптік алаңнан елеулі алшақтатқан кезде

соңғысының шекарасында кабельдік желілерге өту үшін 110 кВ немесе 220 кВ кернеуге

өту пункттері салынуы мүмкін;

- ӘЖ қолданған кезде қоректендірудің радиалды, сондай-ақ магистралды схемалары

қолданылуы мүмкін;

- І санатты электр қабылдағыштардың елеулі үлесі кезінде қабылдау пункттерді

қоректендіруді екі бір тізбекті ӘЖ немесе екі тарапты қоректендірумен секцияланған екі

тізбекті ӘЖ шлейфті кірумен орындау қажет.

7.1.13 Электр жалғаудың қосалқы станциялардың 110 кВ немесе 500 кВ жоғары

кернеу жағындағы схемаларды таңдауды қарапайым схемалардан бастап келесі реттілікте

жүргізу ұсынылады:

- айырғышы, бөлектеуіші, сөндіргіші бар «желі-трансформаторª блогы;

- желі тарапынан автоматты емес қосқышы бар екі блок;

- сөндіргіштері бар әртүрлі көпіршелер;

- төртбұрыштар;

- шиналардың бір жұмысшы секциялық және айналма жүйелері;

- шиналардың екі жұмысшы және айналма жүйелері;

- шиналардың екі жұмысшы секциялық және айналма жүйелері.

Өнеркәсіптік кәсіпорындар қосалқы станцияларының электр жалғауларының

схемаларын таңдаған кезде «Электр қондырғылардың орнату қағидаларыныңª талаптарын

басшылыққа алу қажет.

Қосалқы станцияның

110 кВ немесе

500 кВ жоғары кернеу жағында электр

жалғаулардың нақты схемаларын таңдау жобада негізделуі тиіс.

7.1.14 Қосалқы станциялардың жоғары кернеу жағындағы бөлектеуіштері қысқа

тұйықтағыштармен бірге, сондай-ақ қоректендіретін желінің бас учаскесінің сөндіргішіне

сөндіруші импульсты жіберумен қолданылуы мүмкін. Сөндіруші импульсты тарату

тәсілін таңдау қоректендіретін қосалқы станцияның қашықтығына, трансформатордың

қуатына, тұтынушының сипатына, сөндіру сенімділігі жөніндегі талаптарға тәуелді

анықталады.

Өнеркәсіптік тұтынушылардың қосалқы станцияларында қысқа тұйықтауыштарды

қолдану бөлгіш желідегі кернеудің мәні және уақыты бойынша жол берілмейтін

ауытқулары мен бүлінуінің пайда болуы салдарынан жауапты тұтынушылардың

электрмен жабдықтауының бұзылуын тудырмауы тиіс.

7.1.15 ҚР ҚН 4.04-08 және

«Электр қондырғыларды орнату қағидаларыныңª

ережелеріне сәйкес БТҚС, ЖКҚС екі трансформаторлы орындау қажет. Келесі

жағдайларда үш трансформаторды орнату орындылығы қарастырылуы тиіс:

- ірі шоғырланған электр жүктемелері болған кезде;

- ірі күрт және айнымалы жүктемелерді қоректендіруді жеке трансформаторларға

бөлу қажеттілігі болған кезде;

- І санаттың ерекше тобының электр қабылдағыштарының және қоректендіруге

сенімділікке қатысты жоғары талаптар қойылатын І санат электр қабылдағыштарының

айтарлықтай саны бар цехтер және кәсіпорындар үшін.

Негізделген жағдайларда БТҚС автотрансформаторлар орнатылуы тиіс.

7.1.16 Құрамында жүктеменің күрт және айнымалы графиктері бар қуатты электр

қабылдағыштары бар өнеркәсіптік кәсіпорындардың электр энергиясының қабылдау

пункттерін ҚТ тоқтарының максималды ықтимал үлкен мәні бар 110 кВ немесе 500 кВ

энергия жүйесінің желілеріне қосу ұсынылады.

Осы электр қабылдағыштарды жеке трансформаторларға бөлген кезде соңғыларын

ҚТ тоқтарының мәндері ең жоғары 110 кВ немесе 500 кВ жалпы қолданыстағы желіге

қосу қажет.

7.1.17 Екі орама трансформаторлары бар 110 кВ қосалқы станция кернеуі жағындағы

сақтандырғыштар сақтандырғыштардың талғаулығын және жоғары және төменгі

кернеулер желісін релелік қорғауды қамтамасыз ету шартымен қолданылуы мүмкін.

Олардағы нейраль пайдалану процесі кезінде

Сақтандырғыштарды нейтралы пайдалану процесі кезінде жерден ажыратылған 110

кВ кернеулі трансформаторлар үшін орнатуға болмайды.

7.1.18 Кернеуі 110 кВ немесе 220 кВ жабық бөлгіш құрылғылар келесі жағдайларда

қолданылуы мүмкін:

- атмосферасы ластанған аудандарда;

- қоршаған ауаның минималды есептік температуралары электр жабдық үшін рұқсат

етілгеннен төмен аудандарда;

- ашық бөлгіш құрылғыны орналастыру алаңды салу шарттары бойынша мүмкін

емес жағдайда.

110 кВ немесе 220 кВ жабық бөлгіш құрылғының құрылысы туралы шешім жобада

негізделуі тиіс.

7.1.19 110 кВ немесе 500 кВ кернеуге қосалқы станцияның бас жоспарын, қосалқы

станция аумағындағы жолдарды, май, пневматикалық шаруашылық нысандарын

жобалауды «Электр қондырғыларын орнату қағидаларыª және «Жоғары кернеуі 35-750

кВ айнымалы тоқ қосалқы станцияларын технологиялық жобалау нормаларыныңª

талаптарына сәйкес жүргізу қажет.

7.1.20 Кернеуі 500 кВ дейінгі қосалқы станцияларда трансформаторларды тексеру

үшін тұрақты жүк көтергіш құрылғыларды қарастырудың қажеті жоқ. Осы мақсатта

трансформаторды тоқ өткізгіш шиналар төселген порталы немесе инвентарлық жүк

көтергіш құрылғы (жылжымалы кран) қолданылуы мүмкін.

7.2 Электр энергияны бөлу желілері. 35 кВ қосалқы станциялар.

7.2.1 Өнеркәсіптік кәсіпорынды

35 кВ электр жүйесі желілерінен қоректендіру

туралы шешімді кәсіпорын құрылысы ауданында 6 кВ, 10 кВ немесе 110 кВ электр жүйесі

желілері болмаған кезде қабылдау қажет.

7.2.2 Тұтынылатын қуатқа және электр қабылдағыштардың құрамына тәуелді

кәсіпорында электр энергиясының қабылдағыш пункті ретінде қолданылуы мүмкін:

- қуаты

1,6 МВА бастап 10 МВА дейін, типтік схемасы РУ-35 кВ

трансформаторлары бар 35/10-6 кВ трансформаторлық қосалқы станция;

- БҚ 6 кВ немесе 10 кВ екі трансформаторлық қосалқы станциялар үшін шиналар

жүйесімен бір бірлік, секциялық сөндіргішпен орындау керек;

- БКЖТҚС типті серияның блокты конструкциялы зауытта дайындалған 35/6-10 кВ

жиынтықты қосалқы станция;

- қуаты

2,5 МВа дейін трансформаторлары бар

35/0,4 кВ трансформаторлық

қосалқы станция (бұл жағдайда кәсіпорында жоғары вольтты электр қабылдағыштар

болмауы тиіс, ал кәсіпорынның шекті жүктемесі орнатылатын трансформаторлардың

қуатымен шектелуі мүмкін).

7.2.3 Аталған қабылдағыш пункттерді қоректендіруді 35 кВ электр таратудың әуе

желілерімен орындау ұсынылады.

7.2.4 Қосалқы станцияларда орнатылатын трансформаторлардың саны және ВЛ-35

кВ тізбектерінің саны тоқтаусыз электрмен жабдықтау бойынша қосылған электр

қабылдағыштардың категориясына тәуелді анықталады. Сыйымды тоқтардың өтемі қажет

болған жағдайда қосалқы станцияларда жермелеуші реакторлар орнатылуы тиіс.

7.2.5 Жеке энергияны көп қажет ететін кәсіпорындарда қуатты ерекше электр

қабылдағыштарды (электр пештер, түрлендіргіш қондырғылар және т.б.) қоректендіру

үшін жалпы арнаудағы желі болып табылмайтын 35 кВ жергілікті желі құрылуы тиіс.

Осы желінің қуат көздері 500-110/35 кВ желілік немесе арнайы трансформаторлар,

орташа кернеу орамы 35 кВ қуатты орамды автотрансформаторлар болып табылады.

Электр қабылдағыштарды қоректендіруді

35 кВ кернеуге радиалды кабельдік

желілермен РУ-35 кВ жүзеге асыру қажет. Қуат көздерінен РУ-35 кВ дейін қуатты тарату

не 35 кВ магистралды тоқ сымдарымен, не 35 кВ кабельдік желілермен орындалады.

7.2.6 35 кВ пешті трансформаторлары бар қуаты доғалы болат балқымалы пештер

үшін 35 кВ кернеуде электрмен жабдықтау жүйелерін тұрғызған кезде келесі ережелерді

басшылыққа алу қажет:

- доғалы болат балқымалы пештерді қоректендіру бөгде тұтынушылар қосылмауы

керек пешті қосалқы станцияның РУ-35 кВ жүзеге асырылуы тиіс;

35 кВ құрама шиналардың бір секциясына ДСП-25 және ДСП-50 типті бірнеше

доғалы болат балқымалы пештер қосылуы мүмкін. 80 МВА пешті трансформаторы бар

ДСП-100И6 типті әрбір доғалы болат балқымалы пеш жалпы арнаудағы 160 МВА, 220-

500/35 кВ желілік трансформаторлардан немесе екі параллель қосылатын жалпы

арнаудағы 63 МВА бастап 80 МВА дейін, 110-500/35 кВ желілік трансформаторлардан

қоректенетін 35 кВ құрама шиналардың жеке секциясына қосылады;

160 МВА жалпы арнаудағы желілік трансформаторларың ықтимал жеткіліксіз

сенімділігін ескере отырып, екі пешті агрегаттар кезінде

160 МВА үшінші

трансформаторды орнату арқылы оларды сақтық қорға алуды жүзеге асыруға жол

беріледі, бір доғалы болат балқымалы пеш болған кезде

160 МВА желілік

трансформаторды сақтық қорға алу орындалмайды. Сонымен қатар арнайы динамикалық

төзімді желілік трансформаторларды сақтық қорға алудың қажеті жоқ;

- қуаты 80 МВА дейін пешті трансформалары бар екі доғалы болат балқымалы

пештер кезінде 35 кВ жағында желілік трансформаторлардың параллель жұмысының

мүмкіндігі және орындылығы қарастырылуы тиіс;

- пешті қосалқы станцияның РУ-35 кВ шиналарда желілік трансформатордың тиісті

аралық шықпаны таңдаумен пешті трансформатордың максималды рұқсат етілген кернеуі

тең бос жүрісті кернеу ұсталуы тиіс. Доғалы болат балқымалы пештердің жұмысы кезінде

құрама шиналардағы 35 кВ кернеу 38,5-35 кВ шектерінде болуы тиіс;

- 110-500/35 кВ желілік трансформаторларды ҚТ тоқтарының ең үлкен мәндері бар

нүктелерде электр жүйесінің 110-500 кВ желілерге қосу керек.

7.3 Электр энергияны бөлу желілері. 6 кВ және 10 кВ қосалқы станциялар.

7.3.1 Елеусіз электр жүктемесі бар кәсіпорындарды электрмен жабдықтау

әдеттегідей

6 кВ немесе 10 кВ энергия жүйесі желілерінен жүзеге асырылады. Қабылдау

пунктері ретінде қолданылуы мүмкін:

- орталық бөлгіш қосалқы станция (ОБҚС) немесе 5 МВт бастап 15 МВт дейінгі

жүктеме кезіндегі бөлгіш қосалқы станция (БҚС);

бірнеше мегаваттты құрайтын кәсіпорын жүктемесі кезіндегі бөлгіш

трансформаторлық қосалқы станция (БТҚС).

Аталған қосалқы станцияларды энергия жүйесі желілерінен қоректендіру электр

энергиясын бөлудің радиалды, сондай-ақ магистралды схемасы бойынша 6 кВ немесе

10 кВ кабельді немесе әуе желілерімен жүргізілуі мүмкін. Қосалқы станциялар жеке

тұратын немесе басқа ғимараттармен оқшауланған түрде салынады.

7.3.2

6 кВ немесе

10 кВ БТҚС және ЖКҚС бөлгіш құрылғылары негізінде

кәсіпорынның 6 кВ немесе 10 кВ негізгі бөлгіш қосалқы станциялары болып табылады.

БҚ

6 кВ немесе

10 кВ БТҚС екіншілік БҚС

6-10 кВ,

6 кВ немесе

10 кВ электр

қабылдағыштар және ТҚС

6-10/0,4 кВ қоректенеді. БҚ

6 кВ немесе

10 кВ ЖКҚС

әдеттегідей ірі цехтің, корпустың немесе кәсіпорынның жалғыз қосалқы станциясы болып

табылады және оған электр қабылдағыштар және ТҚС 6-10/0,4 кВ қуат алады. 6 кВ немесе

10 кВ ЖКҚС БҚ жайы өндірістік ғимаратқа жалғастыра салу немесе кірістіре салу қажет.

7.3.3 6 кВ немесе

10 кВ екі трансформаторлық БТҚС, ЖКҚС БҚ төмендетуші

трансформаторлардың тарамдалған орамаларына немесе тарамдалмаған орама

трансформаторының шығысында орнатылған ортақ нүктесі бар қосарланған реактор

тармақтарына қосылған шиналар жүйелерімен екі бірлікті секциялық сөндіргіштермен

орындау ұсынылады.

Екі трансформаторлық БТҚС және ЖКҚС тарамдалған орамасы бар (16 МВА және

кем) трансформаторларды орнату кезінде шиналар жүйесінің бір бірлікті секцияланған

сөндіргіші бар 6 кВ немесе 10 кВ БҚ орындау ұсынылады.

6 кВ немесе 10 кВ кернеуге құрама шиналардың секцияланған жүйелері әдетте

бөлек-бөлек жұмыс істейді.

Құрама шиналар жұмысының жеке режимі кезінде резервті автоматты іске қосу

құрылғысының әрекеті

(тіпті тез әрекет ететін) күрделі технологиялық процестің

бұзылуына алып келетін жағдайларда 6 кВ немесе 10 кВ-қа құрама шиналар жүйелерінің

параллель жұмысының мүмкіндігі мен орындылығын қарастыру қажет.

7.3.4 Екі трансформаторлы БТҚС, орамасы тарамдалған ЖКҚС трансформаторларды

әртүрлі кернеулерге (6 кВ немесе 10 кВ) орнатқан жағдайда кернеулердің әрқайсысына

арналған бөлгіш құрылғыны шиналар жүйесінің бір бірлікті секцияланған сөндіргішімен

орындау керек.

7.3.5 Бір трансформаторлық БТҚС, ЖКҚС 6 кВ немесе 10 кВ кернеуіне БҚ әдетте

тарамдалмаған орамалары бар трансформаторлар үшін бір бірлікті секцияланбаған

шиналар жүйесімен және тарамдалған орамасы бар трансформаторлар үшін бір бірлікті

секцияланған шиналар жүйесімен орындау керек.

7.3.6 БТҚС және ОБҚС-дан қоректенетін 6 кВ немесе 10 кВ-қа екіншілік БҚ БТҚС

және ОБҚС қашықтатылған тұтынушылар (компрессорлық және сорғы станциялары,

бірнеше ТҚС 6-10/0,4 кВ бар өндірістік корпус) үшін салу ұсынылады.

6 кВ немесе 10 кВ-қа шығатын желілердің 8 кем саны кезінде БҚС құрылысының

орындылығы негізделуі тиіс. Бөлгіш қосалқы станцияға қосылатын шекті жүктеме бөлгіш

қосалқы станцияны қоректендіретін желі сөндіргішінің өткізгіштік қабілетінен

анықталады.

6 кВ немесе

10 кВ-қа бөлгіш қосалқы станцияларды бір бірлікті

секцияланған шиналар жүйесінің сөндіргішімен орындау керек.

7.3.7 Электр энергиясын 6 кВ немесе 10 кВ кернеулерге бөлу сатыларының саны

өнеркәсіптік кәсіпорындар үшін әдеттегідей екіден артық болуы мүмкін. Бөлудің

ұсынылатын сатылары 1-кестеде келтірілген.

6 кВ немесе 10 кВ-қа ЭҚ әдетте: электр қозғалтқыштар, термиялық қондырғылар,

түрлендіргіш қосалқы станциялар және қондырғылар болып табылады.

1-кесте - Бөлудің ұсынылатын сатылары

Қуат көзі

I саты

II саты

6 кВ немесе 10 кВ БТҚС БҚ

ТҚС, ЭҚ

6 кВ немесе 10 кВ БТҚС БҚ

БҚС

ТҚС, ЭҚ

6 кВ немесе 10 кВ ЖКҚС БҚ

ТҚС, ЭҚ

6 кВ немесе 10 кВ ОБҚС

БҚС

ТҚС, ЭҚ

6 кВ немесе 10 кВ ОБҚС

ТҚС, ЭҚ

6 кВ немесе 10 кВ БҚС

ТҚС, ЭҚ

7.3.8 Кернеуі

6 кВ немесе 10 кВ БТҚС және ОБҚС бастап БҚС дейін электр

энергиясын бөлу жүктемелердің аумақтық орналасуына, тұтынатын қуатына, сенімділік

талаптарына, қоршаған орта жағдайларына тәуелді радиалды, магистралды және аралас

схемалармен орындалуы мүмкін. Магистралды схемаларға әдетте өте үнемді ретінде

басымдылық беру қажет.

Кәсіпорындардағы сақиналы магистралдарды ІІІ және ішінара ІІ санаттың

тұтынушыларын қоректендіру үшін олармен қоректенетін қосалқы станциялар

топтарының тиісті орналасуы кезінде және 630 кВА артық емес трансформаторлардың

бірлік қуаты кезінде қолдануға жол беріледі.

7.3.9 6 кВ немесе 10 кВ кернеу кезінде электр энергиясын бөлудің магистралдық

схемаларын параллель кабельдердің үлкен санынан орындалған желілермен

салыстырғанда жоғары сенімділігімен ерекшеленетін тоқөткелдерімен жүзеге асыру

ұсынылады. Энергияны көп қажет ететін кәсіпорындар үшін

6 кВ немесе

10 кВ

тоқөткелдерімен орындалған келесі магистралдық схемалар ұсынылуы мүмкін:

- магистралдар бойынша БТҚС трансформаторлардан 6 кВ немесе 10 кВ-қа бірнеше

БҚС қоректендіруді алады;

- жылу электр централынан генераторлық кернеу шиналарынан меншікті электр

станциядан магистралдар кәсіпорынның өнеркәсіптік алаңында орналасқан 6 кВ немесе

10 кВ-қа БҚС дейін төселеді. Тоқөткелінің жолы бұл жағдайда негізінен алаңнан тыс

өтеді.

Бөлудің аталған схемалары үшін әдеттегідей екі тізбекті тоқөткелдерін қолдану

керек. Екі тізбекті тоқөткелдерінің орнына екі біртізбекті тоқөткелдерді қолдану жобада

негізделуі тиіс.

6 кВ немесе 10 кВ-қа екі БҚС қоректендіру егер осыған БҚС орналасуы және электр

жүктемесінің мәні кедергі жасамаса, магистралдық кабельдік желі бойынша орындалуы

мүмкін.

7.3.10 6 кВ немесе

10 кВ кернеу кезінде электр энергиясын бөлудің радиалды

схемаларын қуат көзінен әртүрлі бағыттарға орналасқан жүктемелер кезінде қолдану

керек. Бұл желілерді әдетте кабельдік желілермен орындау қажет.

6 кВ немесе

10 кВ секцияларды қоректендірудің радиалды схемаларына осы

секцияларға қосылған электр қабылдағыштарды электрмен жабдықтау сенімділігіне (БҚС-

нан негізінен І санатты электр қабылдағыштарды қоректендірген кезде) жоғары талаптар

қойылған кезде магистралдық схемалармен салыстырғанда басымдылық беру керек.

7.3.11 6 кВ немесе 10 кВ-қа жеке электр қабылдағыштарды (қозғалтқыштар, пештер,

түрлендіргіш қосалқы станциялар және қондырғылар және т.б.) қоректендіруді қосалқы

станцияның 6 кВ немесе 10 кВ секцияларына радиалды кабельдік желілермен орындау

керек. ТҚС 6-10/0,4 кВ қоректендіруді радиалды, сондай-ақ магистралды (бір магистралға

қуаты 1000 кВА үшке дейін трансформатор немесе қуаты

1600 кВА екі трансформатор

қосылуы мүмкін) схема бойынша кабельдік желілермен орындауға болады. ТҚС

қоректендірудің магистралдық схемаларынан бас тарту жобада негізделуі тиіс.

7.3.12 Өнеркәсіптік кәсіпорындар үшін 6 кВ немесе 10 кВ-а әртүрлі екі секциялық

БҚС немесе әртүрлі екі трансформаторлық ТҚС баратын 6 кВ немесе 10 кВ екі кабельдік

желілерге бір сөндіргішпен жалғауы бар схемаға жол берілуі мүмкін. Бұл жағдайда

аталған БҚС және ТҚС қоректендіру қуат көзінің әртүрлі секцияларынан шығатын кем

деген де екі желі арқылы қарастырылуы тиіс.

7.3.13 6 кВ немесе

10 кВ ерекше

(сызықты емес, күрт, айнымалы және

симметриялық емес) жүктемелерді қоректендірген кезде келесі жағдайларды басшылыққа

алу қажет:

а) ерекше жүктемелерді қалыпты режимде қоректендіруді егер осыған электр

жүктемесінің мәні кедергі жасамаса,

6 кВ немесе

10 кВ құрама шиналардың жеке

секциясынан жүргізу ұсынылады;

б) қыздыру шамдары бар жарықтандыру құралдары және электр энергиясы сапасы

көрсеткіштерінің өзгерістеріне сезімтал электр қабылдағыштар қоректенетін 6-10/0,4 кВ

трансформаторлық қосалқы станцияларды ерекше жүктемелерді қоректендірмейтін 6 кВ

немесе 10 кВ құрама шиналар секцияларына қосу керек;

в) 6.3.13 а) және б) көрсетілген 6 кВ немесе 10 кВ құрама шиналардың секцияларын

қуаты

25 МВА және одан артық

110-500/6-10 кВ төмен кернеулі желілік

трансформатордың тарамдалған орамасының әртүрлі тармақтарына қосу ұсынылады.

Төмен кернеулі

(16 МВА және кем) тарамдалмаған орамалары бар желілік

трансформаторларды орнатқан жағдайда құрама шиналардың аталған секцияларын

желілік трансформатордың шықпасында орнатылған

6 кВ немесе

10 кВ қосарланған

реактордың әртүрлі тармақтарына қосу ұсынылады;

г)

6.3.13 көрсетілген жүктемені қоректендірмейтін 6-10/0,4 кВ трансформаторлық

қосалқы станциялар және

6 кВ немесе

10 кВ электр қозғалтқыштар желілік

трансформатордың тарамдалған орамасының немесе қосарланған реактордың кез келген

тармағына қосылуы мүмкін. синхронды қозғалтқыштар болған кезде оларды ерекше

электр қабылдағыштар қоректенетін шиналардың секциясына қосу жөн болып табылады;

д) Ерекше жүктемелерді ҚТ тоқтарының мәндері ең үлкен 6 кВ немесе 10 кВ

желісінің нүктелеріне қосу ұсынылады.

7.3.14 Кірмеде қосарланған реакторды орнатқан кезде қосалқы станция секциялары

арасындағы жүктемені біркелкі бөлуді қарастыру керек.

Қосарланған реактордың әр тармағының тоқ мәнін жүктемелердің біркелкі еместігін

ықтималдығын, сонымен қатар пайдалану процесі кезінде секциялар бойынша

жүктемелердің өзгеруін ескерумен трансформатор орамасының номиналды тоғынан

немесе жүктеменің жалпы тоғынан 0,975 кем емес алу керек.

7.3.15 Бөлгіш қосалқы станцияларды әдеттегідей энергияның кері ағындары

болмайтындай түрде олармен қоректенетін желі учаскелерінің шекарасында орналастыру

керек.

7.3.16 Қосалқы станцияның схемасын 6 кВ немесе 10 кВ кернеу жағында тұрғызған

кезде өте ірі және қымбат сөндіргіштерді қолдануды мүмкіндігінше болдырмауға тырысу

қажет. Осы мақсатта кернеуі 6 кВ немесе 10 кВ тоқөткелдерді жеке сөндіргіштер арқылы

тікелей трансформаторға қосу керек.

Тоқөткелінен басқа 6 кВ немесе 10 кВ кернеуге энергияны алу болмаған кезде

«трансформатор-тоқөткелª блок схемасын қолдану қажет.

7.3.17 Өнеркәсіптік кәсіпорындар үшін

6 кВ немесе

10 кВ кернеу кезінде осы

аппараттар параметрлері жұмысшы және апаттан кейін режимдер бойынша, сонымен

қатар ҚТ тоқтары бойынша жеткілікті барлық жағдайларда сақтандырғыштары бар

жиынтықта жүктеме сөндіргіштері қолданылуы мүмкін.

Кернеуі

6 кВ немесе

10 кВ шығыс желілерде күштік сақтандырғыштарды

айырғыштан немесе қуат бағыты бойынша есептеп, жүктеме сөндіргішінен кейін орнату

керек.

7.3.18 Мерзімді жұмыс циклі бар электр қабылдағыштар үшін 6 кВ немесе 10 кВ-қа

сөндіргіштерді таңдаған кезде сөндіргіштердің коммутациялық ресурсі бойынша

зауыттық мәліметтерді ескеру қажет.

7.3.19 6 кВ немесе

10 кВ желілерде сыйымды тоқтардың орнын толтыру қажет

болған кезде БТҚС, ЖКҚС қосалқы станцияларында жерлендіруші реакторлар орнатылуы

тиіс. 6 кВ немесе 10 кВ кернеу кезінде жерлендіруші реакторлар сөндіргіштер және жеке

трансформаторлар арқылы құрама шиналарға қосылады. Жерлендіруші реакторларды

6 кВ немесе 10 кВ-қа шинаға кіргізгенге дейін негізгі трансформаторларға қосылған жеке

қажеттілік трансформаторларына, сонымен қатар балқымалы қыстырғылармен қорғалған

трансформаторларға қосуға жол берілмейді. Сыйымды тоқтардың орын толтыру

қондырғыларын жобалаған кезде қолданыстағы БҚ 34.20.179 нұсқауларының талаптарын

ескеру керек.

7.4 Электр энергиясын бөлу желілері. Цехтік трансформаторлық қосалқы

станциялар

7.4.1 Өнеркәсіптік кәсіпорындардың күштік және әдеттегідей жарықтандыратын

электр қабылдағыштарын қоректендіретін цехтік ТҚС кернеуі

1 кВ дейінгі электр

энергиясын бөлу жүйелерінің негізгі электр қондырғылары болып табылады.

7.4.2 Цехтік ТҚС саны, жеке қуаты, орамаларды жалғау схемасы,

трансформаторларды салқындату тәсілі, төмен кернеулі бөлгіш құрылғының схемасы,

жеткізу жиынтығы бойынша бөлінеді. Цехтік ТҚС әсіресе айтарлықтай төмен вольтты

жүктемесі бар энергияны көп қажет ететін кәсіпорындар үшін таңдау жобада негізделуі

тиіс.

7.4.3 Цехтік ТҚС трансформаторларының саны негізінен жобаланатын өнеркәсіптік

кәсіпорын тұтынушыларының қуат сенімділігі талаптарымен анықталады, осыған

байланысты:

- І санатты электр қабылдағыштарды қоректендіруді екі трансформаторлық немесе

үш трансформаторлық қосалқы станциялардан қарастыру керек;

- үш трансформаторлық қосалқы станцияларды 1 кВ қосалқы станциялардың бөлгіш

құрылғысының секциялары бойынша қосылатын жүктемені шамамен біркелкі бөлу

мүмкіндігі болған жағдайларда қолдану ұсынылады;

- екі трансформаторлық және үш трансформаторлық қосалқы станцияларды сонымен

қатар ІІ санатты электр қабылдағыштарды қоректендіру үшін қолдану ұсынылады;

- екі трансформаторлық және үш трансформаторлық қосалқы станциялар

магистралдық желілер арқылы қоректенетін шоғырланған, сондай-ақ бөлінген жүктеме

кезінде қолданылуы мүмкін және осыған байланысты шоғырланған жүктеме кезінде үш

трансформаторлық қосалқы станцияларға басымдылық беру керек;

- жалпы зауыттық арнаудағы жеке тұрған нысандарды қоректендіруді

(сорғы,

компрессорлық станциялар және т.б.) екі трансформаторлық қосалқы станциялардан

жүргізу ұсынылады;

- бір трансформаторлық қосалқы станцияларды егер бүлінген трансформаторды

ауыстыру үшін қажет электрмен жабдықтаудағы үзіліс 1 тәуліктен аспаса, ІІІ санатты

электр қабылдағыштарды қоректендіру үшін қолдану ұсынылады;

- бір трансформаторлық қосалқы станциялар сонымен қатар егер тұтынушыларды

резервтеудің талап етілетін дәрежесі басқа трансформаторлардан төмен кернеулі

кабельдік желілермен қамтамасыз етілсе және істен шыққан трансформаторды ауыстыру

уақыты 1 тәуліктен аспаса, ІІ санатты электр қабылдағыштарды қоректендіру үшін

қолданылуы мүмкін;

- ІІІ санатты электр қабылдағыштардың айтарлықтай шоғырланған жүктемесі

кезінде екі біртрансформаторлық ТҚС орнына резервті автоматты қосу құрылғысысыз,

қалыпты режимде трансформаторлардың толық жүктемесімен бір екітранформаторлық

ТҚС орнатылуы мүмкін;

- қуаты айтарлық ІІ санатты электр қабылдағыштардың шоғырланған жүктемесі

кезінде бірнеше толық жүктелген трансформаторлар және шиналардың трансферлік

жүйесінің көмегімен трансформаторлар тобының кез келгенін ауыстыруға қабілетті бір

резервті трансформатор орнатылатын цехтік ТҚС салу орынды болуы мүмкін, мұндай

ТҚС жобалау толық жүктелген трансформаторлардың саны алты және одан көп болған

кезде орынды.

7.4.4 Екітрансформаторлық және үштрансформаторлық қосалқы станциялар

трансформаторларының

қуатын

бір

трансформаторды

сөндірген

кезде

трансформаторлардың асқын жүктеме қабілетін ескере отырып, апаттан кейінгі режимде

резервтеуді талап ететін электр қабылдағыштарды қоректендіру қамтамасыз етілетіндей

түрде анықтау қажет.

7.4.5 ГОСТ

14209 сәйкес анықталған апаттан кейінгі режимдегі майлы

трансформаторлардың рауалды асқын жүктеме коэффициенттері және қалыпты режимдегі

трансформаторлардың жүктеу коэффициенттері арасындағы қатынастар

2-кестеде

келтірілген.

2-кесте - ГОСТ 14209 сәйкес анықталған апаттан кейінгі режимдегі майлы

трансформаторлардың рауалды асқын жүктеме коэффициенттері және қалыпты

режимдегі трансформаторлардың жүктеу коэффициенттері арасындағы қатынастар

мәндері

ГОСТ 14209 сәйкес анықталған

Қалыпты режимдегі майлы трансформатордың

майлы трансформатордың рауалды

жүктеу коэффициенті

асқын жүктеме коэффициенті

Екі трансформаторлық

Үш трансформаторлық

қосалқы станция

1,0

0,5

0,666

1,1

0,55

0,735

1,2

0,6

0,8

1,3

0,65

0,86

1,4

0,7

0,93

7.4.6 Құрғақ трансформаторлар үшін трансформатордың рауалды асқын жүктеме

коэффициентінің шекті мәнін 1,2 тең деп алу керек.

7.4.7 Орнатылатын цехтік ТҚС айтарлық саны және бытырап орналасқан жүктеме

кезінде техника-экономикалық есептеу негізінде трансформаторлардың жеке қуатын

таңдауды жүргізу керек.

Трансформаторлардың жеке қуатын таңдау кезіндегі анықтаушы факторлар 0,4 кВ

қоректендіретін желіге шығындар, қоректендіретін желіде және трансформаторларда қуат

шығыны, ТҚС құрылыс бөлігіне шығындар болып табылады. Трансформаторлардың жеке

қуатын анықтау кезінде қоректендіретін желінің

0,4 кВ кернеуі кезінде келесі

қағидаларды қолдануға жол беріледі:

- 0,2 кВА/м² дейінгі жүктеме тығыздығы кезінде - 1000 кВА, 1600 кВА;

- 0,2 бастап 0,5 кВА/м² дейінгі жүктеме тығыздығы кезінде - 1600 кВА;

- 0,5 кВА/м² асатын дейінгі жүктеме тығыздығы кезінде - 2500 кВА, 1600 кВА.

Жүктеме бөлінбей, цехтің жеке учаскелерінде шоғырланған жағдайларда цехтік ТҚС

трансформаторларының жеке қуатын таңдауды жүктеменің меншікті тығыздығы қағидасы

бойынша жүргізбеу керек.

7.4.8 Энергияны көп қажет ететін өндірістер үшін цехтік ТҚС айтарлықтай саны

кезінде трансформаторлардың жеке қуаттарын бірыңғайлау ұсынылады.

7.4.9 Цехтік ТҚС қуаты 400 кВА бастап 2500 кВА дейінгі трансформаторлары

трансформатордың 0,25 номиналды тоғына тең нөлдік кірменің жол берілген тоғы бар

«жұлдызша-жұлдызшаª немесе трансформатордың 0,75 номиналды тоғына тең тоққа

есептелген нөлдік кірмесі бар «үшбұрыш-жұлдызшаª орамаларын жалғау схемаларымен

шығарылады. Кернеуі 1 кВ дейінгі желілерде ҚТ бір фазалы тоқтарынан қорғау әрекетінің

сенімділік және симметриялы емес жүктемелерді қосу мүмкіндігі шарттары бойынша

«үшбұрыш-жұлдызшаª жалғау схемасы бар трансформаторларды қолдану ең қолайлы

болып табылады.

7.4.10 Трансформатордың орындалуын оның орамаларын салқындату тәсілі (майлы,

құрғақ, жанғыш емес сұйықтықпен толтырылған және т.б.) бойынша таңдау қоршаған

ортаның жағдайларына, өртке қарсы талаптарға, өндірістік ғимараттың көлемдік-

жоспарлау шешімдеріне тәуелді анықталады.

7.4.11 Цехтік екі трансформаторлық ТҚС төмен кернеулі бөлгіш құрылғылардың

келесі схемалары болуы мүмкін:

- трансформатордың асқын жүктеме қабілетін ескерумен трансформатордың қуатын

беруге есептелген автоматты сөндіргіш арқылы әр трансформаторды өзінің секциясына

бекіте қосылған құрама шиналардың бірлікті секцияланған жүйесі, бұл жағдайда

секциялық автоматты сөндіргіш қалыпты режимде сөндірулі, ал құрама шиналарда

резервті автоматты сөндіру жүйесінің құрылғысы қарастырылған;

- құрама шиналардың екі, өзара тікелей байланыспаған, секцияларымен, бұл

жағдайда әр трансформатордың тарамдалған шықпалары трансформатордың асқын

жүктеме қабілетін ескерумен трансформатордың жарты қуатын беруге есептелген

автоматты сөндіргіштер арқылы құрама шиналардың әртүрлі секцияларына қосылған, ал

төрт іске қосылған автоматты сөндіргіштің екеуі резервті автоматты қосу құрылғысында

резервтеу мақсаттарында қолданылады.

Қуаты 250 кВА, 400 кВА және 630 кВА трансформаторлары бар мұндай ТҚС

қалалық желілерде қолданылады. Қуаты 1000 кВА, 1600 кВА және 2500 кВА ұқсас ТҚС

болған кезде оларды жобаланатын өнеркәсіптік кәсіпорындарды электрмен жабдықтауда

қолдануға болады.

7.4.12 Цехтік бір трансформаторлық ТҚС төмен кернеулі бөлгіш құрылғылардың

келесі схемалары болуы мүмкін:

- трансформатордың толық қуатын беруге есептелген автоматты сөндіргіш арқылы

трансформатор шықпасына қосылған құрама шиналардың бірлік секцияланбаған жүйесі;

- әрқайсысы трансформатордың толық қуатының жартысын беруге есептелген

автоматты сөндіргіштер арқылы трансформатордың тарамдалған шықпасына қосылған

құрама шиналардың екі байланыспаған секциялары бар.

7.4.13 Цехтік үші трансформаторлық қосалқы станция әрқайсысы автоматты

сөндіргіш арқылы трансформатордың тарамдалған шықпасына қосылған құрама

шиналардың алты секциясы бар төмен кернеулі бөлгіш құрылғыға ие. Қоректендіруді

резервтеу өзара секцияларды байланыстыратын үш автоматты сөндіргіштермен жүзеге

асырылады.

7.4.14 Цехтік ТҚС төмен кернеулі бөлгіш құрылғыларының жоғарыда айтылған

схемаларының кез келгені «трансформатор - магистральª блок схемасын жүзеге асыруға

мүмкіндік береді.

7.4.15 Цехтік ТҚС зауытта дайындалған жиынтықты трансформаторлық қосалқы

станцияларға

(ЖТҚС) және құрылыс

(ТҚС) орнында монтаждалатын қосалқы

станцияларға бөлінеді. Жобалау кезінде жоғары сенімділікті және трансформаторлардың

мерзімдерін қысқартуды қамтамасыз ететін ЖТҚС басымдылық беру керек.

7.4.16 Цехтік ТҚС және ЖТҚС біріншілік кернеудің құрама шиналары болмауы тиіс.

Қосалқы станцияларды магистралдық қоректендірген кезде цехтік трансформатор

алдында сөндіруші аппаратты орнату міндетті. Цехтік трансформаторды жабық жалғау

келесі жағдайларды қоспағанда «желі-трансформаторª блок схемасы бойынша кабельдік

желілермен радиалды қоректендірген кезде қолданылуы мүмкін:

- басқа пайдаланушы ұйымның жүргізуіндегі пункттен қоректендіру;

- қорғаныш шарттары бойынша сөндіретін аппаратты орнату қажеттілігі.

7.5 1 кВ дейін электр энергиясын бөлу желілері

7.5.1 Өнеркәсіптік кәсіпорындарда кернеуі 1 кВ дейін айнымалы тоқтың электр

желілері 1 кВ дейінгі қоректендіретін желілерге (цехтік ТҚС бастап 1 кВ дейінгі бөлгіш

құрылғыларға дейін) және 1 кВ дейінгі бөлгіш желілерге (1 кВ дейінгі БҚ бастап электр

қабылдағыштарға дейін бөлінеді.

7.5.2 1 кВ дейінгі қоректендіретін күштік желілер ғимараттар мен құрылыстардың

ішіне, сондай-ақ олардың тыс төселеді.

7.5.3 Цехішілік қоректендіретін күштік желілер магистралдық, сондай-ақ радиалдық

желілер ретінде орындалуы мүмкін. Желінің түрін таңдау технологиялық жабдықты

жоспарлауға, тоқтаусыз электрмен жабдықтау жөніндегі талаптарға, қоршаған орта

жағдайларына, технологиялық жабдықты ауыстыруды тудыратын технологиялық

процестің өзгеру ықтималдығына, цехтік ТҚС орналастыруға тәуелді.

Төсеудің әрбір түрінің өзіндік басым қолданылу саласы бар.

7.5.4 Магистралдық күштік қоректендіретін желілерді:

- 1600 кВА және 2500 кВА трансформаторлардан электр энергиясын бөлген кезде

энергияны көп қажет ететін өндірістерде;

- электр қондырғылардың технологияларға және құрылыс бөлігіне белгілі бір

тәуелсіздігін қамтамасыз ету үшін, бұл технологиялық процестің ықтимал өзгерістері

және технологиялық жабдықты ауыстыру кезінде, орнатылатын технологиялық жабдық

туралы толық бастапқы мәліметтер болмаған жағдайларда жобалық және электр

монтаждау жұмыстарын орындау кезінде маңызды;

- цех ауданы бойынша біркелкі бөлінген жүктемесі бар өндірістер үшін модульдік

желілерді жасау кезінде қолдану ұсынылады.

7.5.5 Қуаты 1000 кВА трансформатор үшін әдеттегідей бір магистраль, қуаты 1600

кВА және

2500 кВА трансформаторлар үшін екіден артық емес магистралдар

қарастырылуы тиіс. Бір трансформатордан жалпы өткізгіштік қабілеті трансформатордың

номиналды қуатынан біршама асатын бірнеше радиалдық магистралдар (шина сымдар)

шығатын электр энергиясын бөлу схемаларын қолдануға жол беруге болмайды.

7.5.6 Радиалдық цехішілік күштік қоректендіретін желілер жайдың қолайсыз ортасы

кезінде (жарылуға қауіпті және өрттенуге қауіпті қондырғылар, өткізгіш тозаңдардың

болуы, химиялық белсенді орта), 1 кВ дейінгі БҚ тоқтаусыз қоректендіруді қамтамасыз

ету жөніндегі жоғары талаптар кезінде қолданылуы тиіс.

7.5.7 Нақты нысан үшін электр энергияны бөлудің магистралдық, сондай-ақ

радиалдық схемалары қолданылатын жағдайларда желі түрін таңдауды техника-

экономикалық есептеу негізінде жүргізу керек.

7.5.8 Магистралдық қоректендіретін күштік желілерді жиынтықты магистралдық

шина сымдармен орындау ұсынылады.

7.5.9 Кернеуі 1 кВ дейінгі цехтан тыс қоректендіретін күштік желілерді әдеттегідей

радиалдық кабельдік желілермен орындау керек.

7.5.10 Қоректендірудің сенімділігін арттыру мақсатында

кВ дейінгі

қоректендіретін желілерді тұрғызған кезде келесі жалпы ережелерді басшылыққа алу

ұсынылады:

- 1 кВ дейінгі БҚ жүктемелер орталықтарына жақын орналастыру керек;

- 1 кВ дейінгі қоректендіретін желілер мүмкіндігінше 1 кВ дейінгі қоректендіретін

желінің ұзындығы минималды болатындай түрде қалыптасуы тиіс;

- қоректендіретін желілерді ашық төсеу қажет және бұл жағдайда түтікті

тартылымдарды қолдану негізделуі тиіс;

- цехтің әрбір учаскесін немесе бөлімшесін олардан әдеттегідей цехтің басқа

учаскелері немесе бөлімшелері қоректенбеуі тиіс 1 кВ дейінгі бір немесе бірнеше БҚ

қоректендіру ұсынылады, бұл жағдайда егер осыған олардағы электр жүктемесінің

елеусіздігі кедергі жасамаса, белгілі бір цехтерге цехтік ТҚС жалғастыру ұсынылады;

- қоректендіретін желіні тұрғызған кезде егер бұл қоректендіретін желінің

айтарлықтай қымбаттауына алып келмесе, әртүрлі цехтер үшін электр энергияны бөлек

есепке алу туралы нұсқауларды ескеру керек.

7.5.11 Өнеркәсіптік кәсіпорындарда жалпы арнаудағы тұрақты тоқтың

қоректендіретін күштік желілерін қолдануды жобада негіздеу қажет.

7.5.12 1 кВ дейінгі бөлгіш желілер магистралды немесе радиалдық желілермен

орындалуы мүмкін. Желінің түрін таңдау технологиялық жабдықтың жоспарлануына

және габариттеріне, орта жағдайларына, цехте көтеру-тасымалдау жұмыстарын жүргізу

ерекшеліктеріне тәуелді.

7.5.13 1 кВ дейінгі магистралдық бөлгіш желілерді жиынтықты бөлгіш шина сымдар

көмегімен орындау ұсынылады.

7.5.14 1 кВ дейінгі радиалдық бөлгіш желілерді басқару станциясының бөлгіш

қалқандарынан, пункттерінен, қалқандарынан, бөлу және басқарудың төмен вольтты

құрылғыларының басқа түрлерінен электр энергиясын бөлу кезінде орындау керек.

8 ЭЛЕКТР ЖҮКТЕМЕЛЕР МЕН ЭЛЕКТР ЭНЕРГИЯСЫНЫҢ

ШЫҒЫНДАРЫН АНЫҚТАУ

8.1 Электр жүктемелерді және электр энергиясы шығындарын анықтау

ҚР ҚН 4.04-08талаптарына сәйкес жүргізіледі.

8.2 Кезеңде электр жүктемелерді және электр энергиясы шығындарын анықтау

жобасы

6 кВ немесе

10 кВ және одан жоғары кернеудегі кәсіпорынды электрмен

жабдықтаудың оңтайлы схемасын әзірлеу мақсатында жобаланатын өнеркәсіптік

кәсіпорынның электр жүктемелерін есептеу негізінде жүргізіледі. Бұл жағдайда қосалқы

станциялардың электр жабдығына және жобаланатын өнеркәсіптік кәсіпорынның электр

желісінің басқа элементтерін таңдау және тапсырыс беру жүргізіледі. Электр

жүктемелерді есептеу келесі кезекте электрмен жабдықтау жүйесін тұрғызумен параллель

жүргізіледі:

- цехтік ТҚС жалпы санын және қу атын анықтау мақсатында жалпы корпус

бойынша 1 кВ дейінгі кернеудегі электр жүктемелерін есептеу орындалады;

- БҚС, БТҚС, ЖКҚС құрама шиналарында 6 кВ немесе 10 кВ және жоғары кернеуде

электр жүктемелерді есептеу орындалады;

- энергия жүйесі бар баланстық шектеуіш нүктесінде кәсіпорынның есептік электр

жүктемесі анықталады.

8.3 Жұмысшы жоба және жұмыс құжаттамалар кезеңдерінде

8.2 көрсетілген

есептеулерге қосымша 1 кВ дейінгі кернеуі бар қоректендіретін желілердің және әрбір

цехтік ТҚС шиналарында электр жүктемелерді есептеуді орындау керек. Есептеу кернеуі

1 кВ дейінгі қоректендіретін желіні бір уақытта тұрғызумен жүргізіледі. Жүргізілген

есептеулерге сәйкес кернеуі 1 кВ дейінгі қоректендіретін желілер өткізгіштерінің қимасы

анықталады және қорғайтын аппараттарды таңдау цехтік ТҚС трансформаторларының

қуатымен анықталады.

Есептеу әдістемесінің мысалы [1], [2] келтірілген.

8.4 Жалпы электр жүктемелерді анықтау әдістемесі келесі ережелерге негізделеді:

а) есептеуге арналған бастапқы деректер электр қабылдағыштардың мәліметтері

көрсетілетін технологтардан, сантехниктерден және басқа аралас бөлімшелерден

кестелер-тапсырмалар болып табылады;

б) есептеулерде қолданыстағы анықтамалық материалдарда бар әртүрлі электр

қабылдағыштарға арналған қолдану коэффициенттері К_И және реактивті қуат

коэффициенттерінің орташа статистикалық мәндері қолданылады;

в) қыздырудың келесі тұрақты уақыттары алынған:

- 1 кВ дейінгі желілер үшін - 10 мин;

- 1 кВ жоғары желілер үшін - 30 мин;

- трансформаторлар және магистралдық шина сымдар үшін - 150 мин;

г) есептік жүктемелер коэффициенттерінің К_Р мәндері қолдану коэффициентіне,

электр қабылдағыштардың тиімді санына және тұрақты қыздыру уақытына тәуелді

анықталған;

д) БҚС, БТҚС 6 кВ немесе 10 кВ шиналарда есептік жүктемелерді анықтау үшін бір

жолғы коэффициенттердің К_О мәндері қолданудың орташа өлшенген коэффициенттеріне

және БҚС, БТҚС құрама шиналарында 6 кВ немесе 10 кВ шиналарға қосу сандарына

тәуелді анықталған;

е) есептік жүктемелердің нақты мәндері 0,05 аспайтын ықтималдықпен есептік

мәндерден асуы тиіс.

8.5. Нұсқаулар жүктеменің күрт және айнымалы графиктері бар электр

қабылдағыштардың (доғалы электр пештер, прокат станоктарының, түйіспелі дәнекерлеу

электр жетектері және т.б.), өнеркәсіптік электр көлігі, сонымен қатар жүктеменің белгілі

графигі бар электр қабылдағыштардың электр жүктемелерін анықтауға таралмайды.

8.6. Электр жүктемелерді есептеулер кезінде І санаттың ерекше тобы электр

қабылдағыштарының жүктемелері және ІІІ санат электр қабылдағыштарының

жүктемелері бөлек анықталуы тиіс.

8.7 Өнеркәсіптік кәсіпорын тұтынатын белсенді және реактивті энергияның жылдық

шығынын есептік электр жүктемелері және максимум белсенді және реактивті қуатты

қолдану сағаттарының жылдық саны негізінде есептеу ұсынылады.

Кәсіпорынмен тұтынылатын белсенді энергияның жылдық шығынын өрнек

бойынша анықтау қажет:

P

p м

T

(1)

мұндағы P_р - энергия жүйесімен баланстық шектеу шекарасында есептік белсенді

қуаттың (жүктеменің) математикалық күтімі.

= 0,9 P_р алуға жол беріледі, мұндағы P_р -

[1], [2] сәйкес анықталған есептік жүктеме;

T_м - кәсіпорынның ауысымына тәуелді анықталатын максимум белсенді қуатты

қолдану сағаттарының жылдық саны.

1, 2 және 3 ауысымды кәсіпорындар үшін T_м сәйкесінше 1900 сағ, 3600 сағ және 5100

сағ, тоқтаусыз кәсіпорын үшін - 7650 сағ деп алу қажет.

Экономикалық мәннен аспайтын реактивті энергияның жылдық шығыны өрнек

бойынша анықтау қажет:

Q Т

(2)

мұндағы Q_э - кәсіпорында орнатылатын тұтынылатын қуатты түзету құралдарын

ескере отырып, экономикалық мәндер шектеріндегі реактивті қуат. Q_э мәнін [3], [5] сәйкес

анықтауға болады;

- экономикалық мәннен аспайтын тұтынылатын максималды реактивті қуатты

қолдану сағаттарының жылдық саны.

3-кестеде келтірілген тұтынушы қуат алатын

мәні кәсіпорын жұмыс режиміне

және энергия жүйесі желісінің кернеуіне тәуелді.

Экономикалық мәннен асатын реактивті энергияның жылдық шығыны:

Q

Т

(3)

ПЭ

пэ м

мұндағы Q_пэ - энергия жүйесінен тұтынылатын және экономикалық мәннен асатын

реактивті қуат;

3-кесте - Кәсіпорын жұмыс режимі және энергия жүйесі желісінің кернеуі

Тоқтаусыз

Кәсіпорынның жұмыс режимі

ауысым

өндіріс

35 кВ желіден қоректену

1660

2400

3000

5660

110 кВ желіден қоректену

1750

3000

3750

6400

220 кВ және 500 кВ желіден қоректену

1800

3200

4200

6800

сағ

500 кВ немесе генераторлық кернеу

1850

3460

4800

7300

желісінен қоректену

- экономикалық мәннен асатын тұтынылатын максималды реактивті қуатты

мQп

қолдану сағаттарының жылдық саны.

Q_пэ және

мәндері жалпы арнаудағы электр желілерінде РҚӨ құралдарын таңдау

мQп

жөніндегі нұсқауларға сәйкес анықталады [3], [5].

9 ҚЫСҚА ТҰЙЫҚТАЛУ ТОҚТАРЫН ЕСЕПТЕУЛЕР

9.1 ҚТ тоқтарын есептеу ҚР ҚН 4.04-08 талаптарына сәйкес жүргізіледі.

9.2 Өнеркәсіптік кәсіпорындарды жобалау кезінде

1 кВ дейінгі электр

қондырғыларда бір фазалы ҚТ тоқтарын анықтау ұсынылатын ГОСТ

28249 қатар

симметриялық құраушылар әдісімен,

[4] қарастырылған фаза-нөл түйін әдісімен

жүргізілуі мүмкін.

9.3 Есептеуге арналған бастапқы мәліметтердің болуына тәуелді фаза-нөл түйін әдісі

фазалық және нөлдік тізбектерде белсенді және индуктивті кедергілер сомасы бойынша,

сондай-ақ ҚТ тізбегінің барлық ретті учаскелерінде толық кедергілер сомасы бойынша бір

фазалы ҚТ тоғының мәнін анықтауға мүмкіндік береді және осыған сәйкес:

а) бірінші жағдайда, сондай-ақ симметриялық құраушылар әдісінде ҚТ тізбегінің

барлық кедергілерін, соның ішінде тоқ трансформаторларының, автоматты

сөндіргіштердің, түйіспе жалғаулардың және электр доғасының кедергілері ескеріледі.

Бұл жағдайда есептеу дәлдігі симметриялық құраушылар әдісінің дәлдігінен

ерекшеленбейді, бірақ есептеу үшін нақты бір схема үшін әрқашан табыла бермейтін

нөлдік реттіліктің кедергілері бойынша мәліметтер талап етілмейді;

б) екінші жағдайда, ҚТ тізбегінің жеке элементтерінің және электр доғасының

кедергілері ескерілмейді, себебі толық кедергілерді арифметикалық (геометриялықтың

орнына) қосу әдетте қысқа тұйықталған тізбектің жалпы кедергісінің артуына алып келеді

және жеке элементтер кедергілерін ескермеудің орнын толтырады.

Толық кедергілер жиынында бір фазалы ҚТ тоғын есептеу екі басқа әдістермен

салыстырғанда қарапайым болып табылады, бірақ нәтиже дәлдігі бойынша соңғысына

орын береді.

9.4 Кернеуі 1 кВ дейінгі қондырғыларда үш фазалы ҚТ тоғын есептеу кезінде қысқа

тұйықталған тізбектің барлық элементтерінің индуктивті және белсенді кедергілерін ғана

емес, сондай-ақ осы тізбектегі барлық өту түйіспелерінің

(шиналарда, аппараттың

кірістері мен шығыстары, ағытпа түйіспелі аппараттар және ҚТ орнындағы түйіспе)

белсенді кедергілерін ескеру керек.

9.5 Түйіспелер және олардың өту кедергілері туралы сенімді мәліметтер болмаған

жағдайда қуаты қоса алғанда

2500 кВА дейін трансформаторларды қоректендіретін

желілердегі ТҚ тоқтарын есептеу кезінде есептеуге белсенді кедергіні қосумен олардың

жалпы кедергісін ескеруге жол беріледі:

- қуаты қоса алғанда 1000 кВА дейін цехтік ТҚС 1 кВ дейінгі бөлгіш құрылғылары

үшін - 0,015 Ом; қуаты 1600 кВА және 2500 кВА цехтік ТҚС 1 кВ дейінгі бөлгіш

құрылғылары үшін белсенді кедергілердің мәндері нақтылауға тиесілі;

- біріншілік цехтік бөлгіш пункттер үшін, сондай-ақ қосалқы станциялар немесе

басты магистралдар қалқандарының радиалды желілермен қоректенетін аппараттардың

қысқыштарында - 0,02 Ом;

- екіншілік цехтік бөлгіш пункттер үшін, сондай-ақ біріншілік бөлгіш пункттерден

қоректенетін аппараттардың қысқыштарында - 0,025 Ом;

- екіншілік бөлгіш пункттерден қорек алатын, тікелей электр қабылдағыштарда

орнатылған аппаратура үшін - 0,03 Ом.

9.6 Өз құрамында электр энергиясы сапасы көрсеткіштерінің өзгерістеріне сезімтал

электр қабылдағыштары бар өнеркәсіптік кәсіпорындарды электрмен жабдықтау жүйесін

жобалау кезінде екі факторды ескерумен ҚТ тоғының есептік мәнін тиімді ету керек:

- конструкциясы жеңілдетілген электр аппараттарды және қимасы аз өткізгіштерді

қолдану мүмкіндігін қамтамасыз ету;

- электр энергиясының сапа көрсеткіштерін нормаланған шектерде ұстауды

қамтамасыз ету.

9.7 Қажетті жағдайларда ҚТ тоғының есептік мәні ҚТ тоқтарын және электр

энергиясының сапа көрсеткіштерін нормаланған шектерде ұстау шараларын шектеуге

келтірілген шығындардың минимумы бойынша техника-экономикалық есептеумен

анықталуы тиіс.

Электр энергиясының сапа көрсеткіштерін нормаланған шектерде ұстайтын

техникалық құралдардың айтарлықтай құнын ескере отырып, әдеттегідей аталған

өнеркәсіптік кәсіпорындарды ҚТ ең жоғары тоқтары бар энергия жүйесі желісінің

нүктелеріне қосу ұсынылады.

9.8 ҚТ тоқтарын шектеу құралдары ретінде өнеркәсіптік кәсіпорындарда

қолданылуы мүмкін:

- тоқты шектеуші реакторлар;

- төмен кернеудің тарамдалған орамасы бар трансформаторлар;

- ҚТ кернеуінің мәні жоғары трансформаторлар;

- ТОУ типті арнайы тиристорлық тез әрекет ететін тоқты шектеуіш құрылғылар.

9.9 Кернеуі 6 кВ немесе 10 кВ БҚС-да ҚТ тоқтарын шектеу қажет болған жағдайда

қоректендіретін желілерге тоқты шектейтін реакторларды орнатуды жүргізу немесе бір

реакторға

4 дейінгі желіні қосумен

6 кВ немесе

10 кВ шығыс желілерге топтық

реакторларды орнату керек.

Шығыс желілерді жеке реакторлау негізделуі тиіс.

9.10 Кернеуі 1 кВ жоғары электр желілерінде ҚТ тоқтарын есептеу ГОСТ 27514

сәйкес жүргізіледі. Бұл жағдайда кернеуі

1 кВ жоғары электр желілерінде релелік

қорғаныс үшін ҚТ тоқтарын есептеулердің негізгі ерекшелігі трансформатордың релелік

қорғанысының, сонымен қатар электр желілерінің басқа элементтері қорғанысының типін

және іске қосылу параметрлерін (тағайыншамаларын) таңдау үшін ҚТ тоқтарын есептеу

болып табылады. Әдетте тек үш фазалы ҚТ ғана есептеледі.

9.11 Жалпы жағдайда қорғаныс есептеуін орындаған кезде тоқтардың фазалық

қатынасы орнатылады, ал симметриялық емес ҚТ кезінде трансформатордың артына -

максималды ғана емес, сондай-ақ ҚТ тоқтарының ықтимал минималды мәні қойылады.

9.12 Кернеуі 1 кВ жоғары бөлгіш электр желілерінде ҚТ тоқтарының тәжірибелік

есептеулерін жеңілдету үшін іс жүзінде болуы мүмкін, бірақ ҚТ тоқтарының мәніне және

олардың фазалық қатынасына белгілі бір әсер етуі мүмкін емес бірқатар факторларды

ескермеу қабылданған. Әдеттегідей ТҚ орнындағы ауыспалы кедергі ескерілмейді және

барлық бүлінулер екі немесе үш фазалы металл ҚТ немесе жерге бір фазалы ҚТ ретінде

қарастырылады. Трансформаторлардың, желілердің, реакторлардың және желінің басқа

элементтерінің барлық үш фазасының кедергілері бірдей болып саналады. Күштік

трансформаторларды магниттеу тоқтары және жүктеме тоқтары ескерілмейді. Әдеттегідей

ҚТ орнын асинхронды қозғалтқыштардың тоқтарымен қосымша қоректендіру

ескерілмейді.

9.13. Бөлгіш желілер қорек көздерінен электр қашықтатылғанын және осы

желілердегі апатты процестер энергия жүйесі генераторларының жұмысына аз әсер

ететіндігін назарға ала отырып, кез келген ҚТ кезінде бөлгіш желіде трансформатордың

жоғары кернеу жағындағы қоректендіретін жүйенің кернеуі (35 кВ, 110 кВ, 220 кВ және

500 кВ) өзгеріссіз қалады деп саналады.

9.14 Сонымен қатар осы есептеулерде бірқатар ерекшеліктер бар:

- энергия жүйесінің ҚТ қуатының өзгеруі, яғни ҚТ максималды және минималды

тоқтарын есептеу;

- кернеуді жүктеме кезінде реттеу (КЖР) реттегішінің жағдайын өзгерткен кезде

КЖР бар трансформаторлардың кейбір типтерінің кедергісін айтарлықтай өзгеруін ескеру

қажеттілігі.

9.15 Релелік қорғаныс үшін ҚТ тоқтарын тәжірибелік есептеулер кезінде тек тоқтың

мерзімді құраушысы ғана есептеледі, ал ҚТ тоғының ауыспалы құраушысының әсері

қажет болған жағдайда релелік қорғаныс есептеулері кезінде жоғарлатушы

коэффициенттерді енгізу арқылы ескеріледі.

9.16 Тұрақты тоқ желілерінде ҚТ тоқтарын есептеу ГОСТ 29176 талаптарына сәйкес

әдістемелерді қолданумен орындалады.

Бұл кезде бірқатар жағдайларда қосалқы станциялардың оперативті тұрақты тоқ

электр қондырғыларында қысқа тұйықталулар таңдамалы емес немесе уақыт бойынша

үлкен кідіріспен сөнеді. Аккумуляторлық батарея кіріс тізбегіндегі автоматты

сөндіргіштер немесе сақтандырғыштардың дұрыс емес жұмыс жағдайлары ерекше қауіпті

болып табылады.

Нәтижесінде тұрақты тоқ желілерінде ҚТ тоқтарын есептеу кезінде ескерілуі қажет

сезімталдық пен іріктемелік талаптарына тұрақты тоқ қалқандарында орнатылған

қорғаныс аппараттарының сәйкессіздігінің үш негізгі себептері анықталды:

а) бірінші себебі қорғаныс аппараттарын таңдау кезінде ҚТ тоғының төмендеуіне

әсер ететін айтарлықтай факторларды: электрлі доға, тоқтың жылулық құлдырауы, апатты

разряд соңына қарай аккумуляторлық батарея кедергісінің артуы және қоршаған орта

температурасының температурасы төмендеген кезде ескермейтін қысқа тұйықталуларды

есептеулердің өте жеңілдетілген әдістемелерін қолдану болып табылады. Аталған

факторлардың әрқайсысы, тіпті жекелей алғанда, ҚТ тоғының мәнін екі есе төмендете

алады. Барлық жоғарыда аталған факторлардың кешенді әсері кезінде есептік тоқтың

төмендеуі одан да көп болады;

б) екінші себебі пайдалану процесінде ағытпалы және алмалы-салмалы түйіспе

қосылыстардың өзгеруі және аккумуляторлық батареялар пластиналарының

сульфаттануы болып табылады. Сондай-ақ кедергінің артуы, әдеттегідей, ҚТ тоқтарымен

шамасы бойынша шамалас тоқтар кезінде анықталады. Мұндай ақау ажыратқыштардың,

сақтандырғыштардың түйіспе бағандарында және пакетті ауыстырып-қосқыштарда

анықталады;

в) үшінші себебі қорғаныс аппараттарының тоқты сипаттамаларының төмен

тұрақтылығы және уақытының үлкен шашырауы болып табылады.

9.17 Қорғаныс аппараттарының тағайыншамалары ҚТ тоқтарының минималды

ықтимал мәндерінің негізінде таңдалуы тиіс.

9.18 ҚТ тоғының электродинамикалық және термиялық әрекеттері ГОСТ 30323

талаптарына сәйкес анықталады.

10 ЭЛЕКТР ЭНЕРГИЯСЫНЫҢ САПАСЫ

10.1 Жобаланатын өнеркәсіптік кәсіпорындар үшін электр энергиясының сапасына

қойылатын талаптар ҚР ҚН 4.04-08 және «Электр қондырғыларын орнату қағидаларынаª

талаптарына сәйкес анықталады.

10.2 Электр энергиясының сапасын жақсарту электрмен жабдықтау схемаларын

ұтымды тұрғызумен, сонымен қатар қажет болған кезде арнайы техникалық құралдарды

(күштік сүзгілер, статикалық және динамикалық қарымталаулар және басқа) қолданумен

қол жеткізіледі.

10.3 Ерекше жүктемелері (сызықты емес, күрт, айнымалы және симметриялы емес)

бар өнеркәсіптік кәсіпорындарды жобалау кезінде орнатылатын арнайы техникалық

құралдар бір уақытта РҚӨ және электр энергиясы сапасы көрсеткіштерінің мәндерін

ұстауды қамтамасыз етілетіндігін ескеру керек. Сондықтан жобалау кезінде электр

энергиясының сапасы және ерекше жүктемелері бар кәсіпорындар үшін реактивті қуаттың

орын толтыру сауалдарын бір уақытта қарастыру керек.

10.4 ГОСТ 13109 сәйкес кернеудің қалыпты шекті ауытқуының 5% және кернеудің

максималды шекті ауытқуы 10% қойылған мәндері нормаланады.

Ауыспалы режимдерінде кернеу ауытқуы нормаланбайды және мысалы, ірі электр

қозғалтқышты іске қосқан кезде аталған мәндерден асуы мүмкін. Асып кету мәні

электрмен жабдықтаудың нақты схемасына, қосылған электр қабылдағыштардың

ерекшеліктеріне, коммутациялық аппараттардың сипаттамаларына тәуелді, бірақ ірі

қозғалтқышты іске қосу жағдайларында басқа электр қабылдағыштар жұмысының

бұзылуына алып келмеуі тиіс.

10.5 Өнеркәсіптік кәсіпорындарды электрмен жабдықтау жүйелерінде кернеуді

реттеу, негізінен, трансформаторларды және жүктемеде кернеумен автоматты түрде

реттелетін

автотрансформаторларды қолданумен және трансформаторлардың

жүктемесімен реттелмейтін оңтайлы тармақтарды таңдаумен қамтамасыз етілуі тиіс.

10.6 Егер электр қабылдағыштардың жұмыс режимі әртүрлі болса және олар қорек

пунктінен әртүрлі қашықтықта болса, сонымен қатар егер кернеу ауытқуларына аса

сезімтал электр қабылдағыштар болса, басқарылатын конденсаторлық батареяларды

қолдану, синхронды электр қозғалтқыштардың қозғалғыштығын автоматты басқару,

тұрақтандырғыш қондырғыларды, кернеуді шектеу құрылғыларын қолдану және т.б.

сияқты жүктеме түйіндерінде кернеуді реттеудің қосымша топтық немесе жеке

құралдарын қарастыру қажет.

10.7 Кернеудің синусоидалды еместігі жоғары гармоникалардың көзі болып

табылатын сызықты емес вольтамперлік сипаттамасы бар электр қабылдағыштар желісіне

қосумен тудырылады. Мұндай электр қабылдағыштарға тиристорлық электр жетектер,

доғалы электр пештер, дәнекерлеу қондырғылары, газоразрядты шамдар және т.б. жатады.

Жобалау

кезінде

электр

қондырғылардың

элементтеріне

жоғары

гармоникалықтардың кері әсерін азайту мақсатында егер бұл мүмкін болса, вентильді

түрлендіргіштерді түзету фазаларының санын арттыру керек. Аталған шаралар жеткіліксіз

болған жағдайда күштік резонанстық CL сүзгілерді қолдану қажет.

10.8 Кернеу және кернеу тербелістерін дозасы өзгерістерінің жол берілмейтін

ауытқуларын тудыратын күрт және айнымалы сипаттағы жүктемедегі электр

қабылдағыштар (электр жетектер, доғалы электр пештер және т.б.). Электрмен жабдықтау

жүйесін тұрғызған кезде желінің реактивті кедергісін азайтуға ұмтылу орынды, соның

ішінде бойлық қарымталауларды орнату тиімді болуы мүмкін.

10.9

Қоректендіру желісін жетілдірумен электр энергиясы сапасының

көрсеткіштеріне қойылатын аталған талаптардың маңызын азайту мүмкін емес

жағдайларда тез әрекет ететін синхронды компенсаторлар немесе тікелей немесе жанама

әсерлі динамикалық қарымталаудың статикалық қондырғылары қолданылуы мүмкін.

10.10 Тоқтар мен кернеулердің симметриялық емес режимдері симметриялық емес

жүктемелерді, яғни симметриялық көп фазалы орындалуы орынды емес немесе мүмкін

емес электр қабылдағыштарды қосумен байланысты. Мұндай электр қабылдағыштарға

жеке термиялық және дәнекерлеу қондырғылары, электрмен жарықтандыру, арнайы бір

фазалы жүктемелер жатады. Қуаты шектеулі үш фазалы желіге мұндай жүктемелерді қосу

ҚТ қуаты жоғары желі нүктесіне симметриялық емес жүктемелерді қосумен және барлық

үш фаза бойынша бір фазалы және екі фазалы жүктемелерді біркелкі бөлумен

төмендетілуі мүмкін тоқтар мен кернеулердің ұзақ мерзімді және қысқа мерзімді

симметриялық емес режимдерін тудыруы мүмкін.

Егер аталған шаралар жеткіліксіз болса, симметриялаушы құрылғыларды қолдану

ұсынылады. Қуаты айтарлықтай статикалық бір фазалы немесе екі фазалы жүктеме үшін

осы жүктемелерді үш фазалыға түрлендіретін реттелмейтін симметриялаушы

құрылғыларды қолдану керек.

10.11 Жүктеме фазалар бойынша уақыттың өте аз аралығында өзгеретін, желінің

симметрия еместігі қысқа мерзімді және кездейсоқ сипатта болған жағдайларда тез әрекет

етуі жеткілікті реттелетін статикалық симметриялаушы құрылғыларды қолдану керек.

10.12. Технологиялық процестері үздіксіз өндірістердің бірқатар электр

қабылдағыштары, есептеуіш техника құралдары, байланыс құралдары және басқалары

үшін кернеулер құлау ұзақтығы және тереңдігі ерекше маңызға ие. Электр энергиясы

сапасы көрсеткіштерінің аталған мәндерін нормалау қиындатылғанын атап айту керек,

себебі жабдықтың және белгілі бір қондырғының технологиялық процесінің

ерекшеліктеріне тәуелді.

10.13 Техникалық құралдар ретінде аккумулятор батареялары бар тоқтаусыз

қоректендіру агрегаттары және әртүрлі тереңдік пен ұзақтықтағы құлау кезінде

тұтынушыдағы кернеудің үздіксіз және бұрмаланбайтын пішінін қамтамасыз етуге

мүмкіндік беретін арнайы техникалық құралдар қолданылуы мүмкін.

11 РЕАКТИВТІ ҚУАТТЫ ҚАРЫМТАЛАУ

11.1 Жобаланатын өнеркәсіптік кәсіпорындар үшін реактивті қуатты қарымталау

(РҚӨ) құралдарына қойылатын талаптар ҚР ҚН 4.04-08 талаптарына және

«Электр

қондырғыларын орнату қағидаларынаª сәйкес анықталады.

11.2 Жалпы арнаудағы электр желілері үшін РҚӨ құралдарын таңдау кезінде келесі

нұсқауларды басшылықта алу керек:

а) РҚӨ құралдары ретінде кернеулері сәйкесінше 0,4 кВ, 6 кВ немесе 10 кВ төмен

вольтты және жоғары вольтты конденсаторлардың батареялары және 6 кВ немесе 10 кВ

синхронды электр қозғалтқыштар алынады;

б) РҚӨ құралдарын таңдау үшін негізгі бастапқы деректер кәсіпорынның, соның

электр жүйесімен баланстық шектеу шекарасындағы есептік электр жүктемелері және

энергия үнемдеуші ұйыммен берілетін реактивті қуат пен энергияның экономикалық

мәндері болып табылады;

в) РҚӨ құралдарын және қарымталаушы құрылғылардың қуатын таңдау екі кезеңде

жүзеге асырылады: экономикалық мән шегінде энергия жүйесінен реактивті қуатты

тұтынған кезде және экономикалық мәннен асатын энергия жүйесінен реактивті қуатты

тұтынған кезде;

г) бірінші кезеңде цехтік ТҚС минималды санын таңдау қағидасы бойынша 1 кВ

дейінгі желіге орнатылған конденсаторлық батареялардың қуаты анықталады және 6 кВ

немесе 10 кВ кернеуге синхронды электр қозғалтқыштармен тудырылатын экономикалық

орынды реактивтік қуат анықталады. Бұл кезде барлық жағдайларда РҚӨ үшін

негізделген есептеулерсіз номиналды қуаты 2500 кВ жоғары сихронды қозғалтқыштардың

орналасқан реактивті қуаты және номиналды қуатқа тәуелсіз айналу жиілігі 1000 1/мин

жоғары синхронды қозғалтқыштардың орнатылған реактивті қуаты қолданылады.

Номиналды қуаты 2500 кВ дейін және айналу жиілігі 1000 1/мин дейін синхронды электр

қозғалтқыштарды қолдану орындылығы есептеумен анықталады. Содан кейін баланстық

шектеу шекарасында реактивті қуат балансын талдау жүргізіледі. Егер 1 кВ дейінгі

конденсаторлық батареялармен және

6 кВ немесе

10 кВ синхронды электр

қозғалтқыштармен тудырылатын реактивті қуат экономикалық мән шегінде энергия

жүйесінен реактивті қуатты тұтынуды қамтамасыз ететін болса, РҚӨ құралдарын таңдау

аяқталды деп саналады. Кері жағдайда есептеудің екінші кезеңін орындау керек;

д) есептеудің екінші кезеңінде келесі көздерден жетіспейтін реактивті қуатты алуды

қарастыру:

- 1 кВ дейінгі конденсаторлар батареяларын қосымша орнату;

- қуаты

2500 кВ дейін және айналу жиілігі

1000

1/мин дейін синхронды

қозғалтқыштармен тудырылатын реактивті қуатты толық қолдану

(егер синхронды

қозғалтқыштардың осы тобының осы қуаты экономикалық мәннен аспайтын энергия

жүйесінен реактивті қуатты тұтыну кезінде толығымен қолданбаған жағдайда);

6 кВ немесе 10 кВ кернеуге конденсаторлар батареясы жүктемесі түйіндерінде

орнату.

Аталған көздер өзара және экономикалық мәннен асатын энергия жүйесінен

реактивті қуатты тұтынумен салыстырылады. Жұмыс режимі үздіксіз кәсіпорындар үшін

әдетте 6 кВ немесе 10 кВ кернеуге конденсаторлар батареяларын орнату орынды. 1, 2

және

3 ауысымда жұмыс істейтін кәсіпорындар үшін жетпейтін реактивті қуатты

экономикалық мәннен асатын энергия жүйесінен алу орынды болуы мүмкін;

е) РҚӨ құралдарын таңдау бойынша есептеулерді орындаған кезде [3], [5] берілген

жалпы арнау желілерінде РҚӨ жобалау жөніндегі нұсқауларды қолдану ұсынылады;

ж) 1 кВ дейінгі конденсатор батареялары электротехникалық үй-жайларда немесе

тікелей өндірістік үй-жайларда орналасуы мүмкін;

и) кВ дейінгі конденсатор батареяларын тікелей өндірістік үй-жайларда орнатуды

келесі шарттарды ұстанумен орындау керек:

- электр энергиясын бөлу магистралдық шина сымдармен жүргізіледі;

- қоршаған ортаның құрамында өткізгіш тозаңдар, химиялық белсенді заттар жоқ,

жарылысқа қауіпті және өртке қауіпті аймақтарға жатқызылмайды;

- көлік құралдарынан және тасымалданатын жүктерден механикалық әсерлер

болмауы тиіс;

- конденсаторлық батареялар жабынын қорғау дәрежесі ГОСТ 14255 бойынша IP4X

кем емес болуы тиіс;

к)

11.2 и) аталған өзге жағдайлар кезінде

1 кВ дейінгі конденсаторлардың

батареяларын цехтік ТҚС жайларында орналастыру ұсынылады. Батареялардың саны (бір

трансформаторға екіден артық емес) трансформатордың қуатымен және қарымталау

дәрежесімен анықталады. Конденсаторлардың батареяларын сондай-ақ электр жайларда

орнатуға болады;

л)

6 кВ немесе 10 кВ конденсаторлардың батареялары әдеттегідей жеке (арнайы

оларға арналған) жайларда, сонымен қатар қосалқы станцияларда орналасуы тиіс;

м)

1 кВ дейінгі және

6 кВ немесе

10 кВ конденсаторлардың батареяларын

қондырғыларында жалпы қондырғыны немесе оның бөлігін пайдаланушы

қызметкерлермен қосу немесе сөндіруді қолмен басқаруы болуы тиіс;

н) 1 кВ дейінгі конденсаторлардың батареяларын қондырғыларында реактивті қуат,

жүктеме түйінінің реактивті немесе толық тоқ қызметінде қуатты автоматты сатылы

реттеуі болуы тиіс;

п) 6 кВ немесе 10 кВ кернеудегі конденсаторлар батареясының қуатын автоматты

реттеуді тұтынушыда сыйымды жүктеменің жиі коммутациясына арналған 6 кВ немесе

10 кВ кернеуге сөндіргіштері болған кезде жүзеге асыру ұсынылады. Олар болмаған кезде

6 кВ немесе 10 кВ кернеудегі конденсаторлар батареясының қуатын реттеуді жүргізбеу

керек;

р) реактивті қуаты РҚӨ үшін қолданылатын

6 кВ немесе

10 кВ кернеудегі

синхронды электр қозғалтқыштарда энергия жүйесімен баланстық шектеу шекарасында

жүктеме түйінінің реактивті қуаты қызметінде тудыруды автоматты реттеу болуы тиіс;

с) РҚӨ қондырғыларының айтарлықтай саны кезінде жобалау кезінде диспетчерлік

пункттен оларды орталықтан басқару құрылғысының мүмкіндігін қарастыру керек.

11.3 Арнайы жүктемелері бар электр желілер үшін РҚӨ құралдарын таңдау кезінде

келесі ұсыныстарды басшылыққа алу керек:

а) сызықты емес және күрт айнымалы жүктемелері бар РҚӨ құралдары ретінде

жалпы арнаудағы желілер үшін қолданылатын РҚӨ құралдарынан басқа (1 кВ дейінгі

және 6 кВ немесе 10 кВ конденсаторлардың батареялары, 6 кВ немесе 10 кВ синхронды

қозғалтқыштар) күштік резонанстық CL сүзгілер және тура және жанама әсерлі реактивті

қуатты динамикалық қарымталау құрылғылары қолданылуы мүмкін;

б) РҚӨ құралдарын таңдау ГОСТ 13109 сәйкес анықталған есептеу нүктесінде

анықталатын электр энергиясы сапасының келесі көрсеткіштерінің мәндеріне тәуелді:

- синусоидалды кернеудің бұрмалану коэффициенті К_И;

- кернеудің n-ші үйлесімді құраушысының коэффициенті К_И(N);

- кернеу өзгерісінің ауқымы SU;

- фликер дозалары Р;

в) шешімді қабылдауды, негізсіз қымбаттатылған орнатылатын РҚӨ құралдарын

болдырмау мақсатында ГОСТ 13109 сәйкес электр энергиясы сапасының аталған

көрсеткіштерін анықтау кезінде есептеулерді орындау барысында электр энергиясы

сапасының көрсеткіштері үшін

0,05 тең шекті рұқсат етілген мәндерден асу

ықтималдығын алу ұсынылады;

г) есептеу нүктесі тұтынушыны ұйымды энергиямен жабдықтау желісіне қосу

нүктесі болып табылады, ол үшін ГОСТ 13109 нормаланатын электр энергиясы сапасы

көрсеткіштерінің мәндеріне тұтынушының рұқсат етілген есептік салымдары анықталады.

Әдетте есептеу нүктесі тұтынушы және энергиямен жабдықтау ұйымы арасындағы

баланстық шектеу шекарасымен қиысқан түрде алынады, бірақ қуатты электр

қабылдағыштарды жақындатылған кірме қосымша станциясынан қоректендіру кезінде

энергия жүйесі түйіндерінде орналасуы мүмкін;

д) электр энергиясының сапа көрсеткішінің анықталған есептік мәндері энергиямен

жабдықтайтын ұйымның анықталатын рұқсат етілген есептік салымдардың мәндерімен

салыстырылады. Салыстыру нәтижелері РҚӨ құралдарын таңдауға мүмкіндік береді;

е) 6 кВ немесе 10 кВ конденсаторлық батареяларды К_И және К_И(N мәндеріне тәуелсіз

сызықты емес жүктемелер қоректенетін құрама шиналар секцияларына қоспау керек.

ж) трансформатордың немесе қосарланған реактордың тарамдалған орамасының

жеке тармақтарына 6 кВ немесе 10 кВ сызықты емес жүктемелерді бөлген кезде және

есептеу нүктесінде рұқсат етілген есептік салымдар мәнінен асатын К_И және К_И(N)

мәндері кезінде сызықты емес жүктемелері бар құрама шиналар секцияларына есептеу

нүктесінде жоғары гармоникалар тоқтары мен кернеулерінің мәндерін рұқсат етілген

есептік салымдар мәндеріне дейін азайту мақсатында күштік сүзгілерді орнату керек.

Есептеу нүктесінде мәндерін рұқсат етілген есептік салымдар мәндерінен аспайтын К_И

және К_И(N) мәндері кезінде күштік сүзгілер орнатылмайды. Осы жағдайлар үшін РҚӨ

құралдарын таңдау 11.2 сәйкес жүргізіледі. Орнатылатын РҚӨ құралдарының қуаты (егер

орнатылатын болса, сүзгілерді ескерумен) экономикалық мәннен аспайтын энергия

жүйесінен РМ тұтынуды қамтамасыз етуі тиіс.

6 кВ немесе

10 кВ конденсаторлар

батареяларын орнату орынды болған кезде соңғылары сызықты емес жүктемелер

қосылмаған құрама шиналар секцияларына қосылуы тиіс;

и) трансформатордың немесе қосарланған реактордың тарамдалған орамасының

жеке тармақтарына сызықты емес жүктемелерді бөлу мүмкін болмаған кезде 6 кВ немесе

10 кВ құрама шиналарға К_И және К_И(N) коэффициенттерінің мәндерін рұқсат етілген

есептік салымдар және реактивті қуаттың техникалық мәнінен аспайтын энергия

жүйесінен реактивті қуатты тұтыну мәніне дейін азайтуды қамтамасыз ететін күштік

сүзгілерді қосу керек. Күштік сүзгілерді орнатуға кететін айтарлықтай шығындарды

ескерсе, РҚӨ шарттары бойынша олардың қуатын арттыру орынсыз. Егер келесі екі

шарттар орындалатын болса, күштік сүзгілерді орнатпау керек: Ки және Ки(n) есептік

мәндері рұқсат етілген есептік салымдар мәндерінен аспайды және реактивті қуатты

тұтынудың техникалық шегі синхронды электр қозғалтқыштармен және 1 кВ дейінгі

конденсаторлар батареяларымен қамтамасыз етіледі;

к) күрт және айнымалы жүктемелерді қоректендіретін құрама шиналар

секцияларына конденсаторлық батареяларды қоспау керек. Кернеудің өзгеру ауқымы

және фликер дозасының мәндерін азайту мақсатында осы секцияларды ҚТ тоқтары үлкен

жалпы арнаудағы желіге қосу ұсынылады. Мұндай қосу мүмкін емес болған жағдайда,

сонымен қатар күрт және айнымалы сипаттағы жүктемелері бар ірі электр

қабылдағыштарды орнатқан жағдайда тура және жанама әсерлі реактивті қуатты

динамикалық қарымталау құрылғыларын орнату орындылығы қарастырылуы тиіс. РҚӨ

шарты бойынша динамикалық қарымталау құрылғысының құрамына кіретін сүзгілердің

конденсаторлық батареяларының жалпы қуаты реактивті қуатты тұтынудың техникалық

шегін қамтамасыз етуі тиіс.

11.4 Қарымталаушы құрылғыларды таңдау электр жүктемелерінің өсу динамикасын

және жалпы жүйенің сатылай дамуын ескерумен кәсіпорынның электрмен жабдықтау

жүйесінің басқа негізгі элементтерін таңдаумен бір уақытта жүргізілуі тиіс.

11.5 Күштік электр қондырғыларын жобалау кезінде келесілер арқылы реактивті

қуатты ең аз тұтыну қамтамасыз етілуі тиіс:

- электр қозғалтқыштардың қуатын негіздеп таңдау;

- реттелмейтін электр жетектері үшін синхронды электр қозғалтқыштарды басым

қолдану;

- вентилді түрлендіргіштердің арнайы схемаларын және жұмыс режимдерін қолдану.

11.6 Жеке қарымталау қуат коэффициенті төмен және жылына жұмыс сағаттарының

саны көп қуатты электр қабылдағыштар үшін орындалуы мүмкін.

11.7 Конденсаторлық батареяларды 10 кВ жоғары кернеуге қосу қажет болған

жағдайда фазалар және жерден конденсаторларды оқшаулау арасындағы

конденсаторларды қосымша оқшаулауды салумен бір типті конденсаторларды ретті

немесе параллель ретті жалғауды қолдану қажет.

11.8 Өнеркәсіптік кәсіпорындар үшін жиынтықты конденсаторлық қондырғыларды

қолдану ұсынылады.

12 БАСҚАРУ, ӨЛШЕУ, СИГНАЛИЗАЦИЯ, АПАТҚА ҚАРСЫ

АВТОМАТИКА, ОПЕРАТИВТІ ТОҚ

12.1 Өнеркәсіптік кәсіпорындар үшін басқару, өлшеу, сигнализация жүйелерін және

апатқа қарсы автоматиканы жобалау ҚР ҚН 4.04-08 талаптарына сәйкес орындалады.

12.2 Келесілердің телебасқаруын жүзеге асыру қажет:

- жиі (тәулігіне 3 рет не одан көп) оперативтік өшірулер қажет етілген жағдайларда

қоректендіруші желілердегі және байланыс желілеріндегі ажыратқыштарды;

- резервті автоматты түрде қосу құрылғылары болмаған жағдайда қосалқы

станцияның енгізу және секциялық ажыратқыштарды;

- III санаттағы электр қабылдағыштары бар шиналар секцияларын қоректендіруші

желілердегі ажыратқыштарды;

- айтарлықтай қуатты электр қабылдағыштарды қоректендіруші желілердегі

ажыратқыштарды, энергия жүйесінің максималды жүктеме сағаттарында электр тұтынуды

реттеу мақсатында оларды өшіру орынды екендігі жөніндегі шешім қабылданған

жағдайларда.

12.3 Телесигнализация:

- барлық телебасқарылатын нысандардың;

- кәсіпорынның қосалқы станцияның енгізуші, секциялық, шиналарды жалғаушы

және айналмалы ажыратқыштардың;

- айтарлықтай қуатты электр қабылдағыштарын және жауапты механизмдерді,

агрегаттарды, технологиялық желілерді қоректендіруші ажыратқыштардың;

- 35 кВ не одан жоғары жоғарғы кернеулі трансформаторлардың;

- 35 кВ не одан жоғары кернеулі енгізулердегі айырғыштардың күйлерін көрсетуі

тиіс.

Одан басқа, әдетте, бақыланатын пункттің (БП) келесі сигналдары қарастырылуы

тиіс:

а) әрбір БП жалпы сигналы:

- кез келген ажыратқыштың апатты өшірілуі жөнінде;

- әрбір қосалқы станцияның жоғары кернеу желілерінде жерге тұйықталу жөнінде;

- БП ақаулықтары жөнінде, соның ішінде жылытылатын үй-жайларда

температураның жол берілмейтін өзгерісі, жерге тұйықталу және оперативті тоқ

тізбектерінде кернеудің болмауы, телемеханика тізбектерінің қорегін резервті көзге

ауыстырып қосу және т.б. жөнінде;

б) БТҚ, ТЕҚ трансформаторларының, ірі түрлендіргіш агрегаттарының ақаулығы

жөнінде;

в) БП өрттің туындауы (түтіннің пайда болуы) жөнінде.

12.4 Телеөлшеу:

- қоректендіруші желілердегі, қоректің басқа көздерінің және 6 кВ не одан жоғары

қосалқы станцияның құрама шиналарындағы кернеу мәнін;

- технологиялық процесс пен құрал-жабдыққа жүйелі бақылау жүргізуге және

қалыпты және апаттан кейінгі режимдерде электрмен қамтамасыз ету жүйесінде активті,

реактивті және толық қуаттың өтуі жөнінде пікір қалыптастыруға мүмкіндік беретін желі

нүктелеріндегі тоқ пен қуаттардың мәнін;

- есептік нүктеде және, қажетті жағдайларда, қоректің жеке тораптарындағы электр

энергия сапасы көрсеткіштерінің мәнін көрсетуі тиіс.

12.5 Жүйеленген шығыс сигналында өлшенетін электрлік көлемдерді (кернеуді,

тоқты, қуатты, жиілікті) түрлендіруді әр түрлі арнаудағы өлшеу түрлендіргіштерінің

көмегімен жүзеге асыру қажет. Өнеркәсіптік кәсіпорындарда өлшеу-есептеу кешендерін

және ақпараттық өлшеу жүйелерін пайдалану жобада негізделген болуы тиіс.

12.6 Уақыт барысында өзгеретін электрлік процестерді тіркеу үшін өздігінен

жазатын, соның ішінде оперативті әрекет ететін аспаптарды, жарық сәулелі және

электронды осциллографтарды, магнитографтарды пайдалану қажет.

12.7 Диспетчерлік қалқан мен пультті жобалау барысында диспетчерлік үй-жайдың

өлшемдерін анықтау электрмен қамтамасыз ету жүйесінің ықтималды дамуын ескеру

қажет.

12.8 Дисплейлерде көрсетілетін диспетчерлік қалқанның мнемосызбасы және

ақпарат көлемі әдетте, қосалқы станциялар, электр энергиясын қабылдау пунктері және

қоректің басқа көздері арасында

6 кВ немесе

10 кВ және одан жоғары барлық

байланыстарды көрсетуі тиіс. Телемеханизация көлеміне қосылмаған ажыратқыштар мен

басқа да аппараттар қолмен ауыстырылатын символдардың көмегімен мнемосызбада

көрсетіле алады.

12.9 Энергияны көп қажет ететін өнеркәсіптік кәсіпорындарда келесі мақсатта

электр энергияның автоматтандырылған есебін қарастыру ұсынылады:

- электрмен қамтамасыз ететін ұйымнан кәсіпорынмен алынатын электр энергия

көлемін анықтау;

- энергия жүйесінің максималды және минималды жүктеме сағатында жүктеменің

жарты сағаттық максимумды белгілеу;

- электр энергияға өндіріс ішіндегі цех аралық есепті жүргізу;

- айтарлықтай қуаттың жалпы және жеке тұтынуда кәсіпорын бойынша реактивті

энергияны тұтынуға және өндіруге бақылауды жүзеге асыру;

- қуаттың орташа өлшенген коэффициентін анықтау.

Өнеркәсіптік кәсіпорындарда электр энергияны есептеу жүйесі

«Электр

қондырғыларды орнату ережелеріª талаптарына жауап беруі тиіс.

12.10 Нормаланған деңгейден төмен оқшаулау кедергісі төмендегенде әрекет ететін

оқшаулаудың автоматты бақылауы оқшауланған немесе нейтральмен доға сөндіруші

реактор арқылы жерге тұйықталған 1 кВ жоғары кернеулі айнымалы тоқ желілерінде,

оқшауланған нейтральмен 1 кВ дейін айнымалы тоқ желілерінде және оқшауланған

полюстарымен және оқшауланған орташа нүктемен тұрақты тоқтың желілерінде

орындалуы тиіс.

12.11 Апатты режимдерді белгілеу және 110 кВ не одан жоғары кернеулі қосалқы

станцияларда оларға келесі талдау жасау үшін апатты жағдайларда жылдамдатылған

жазбасы бар автоматты осциллографтар қондырғылары мен өздігінен жазатын

аспаптарды, ал ірі ТТҚ және БТҚ үшін БАЖ-электро құрамында ақаулықты

диагностикалау жүйесін қарастыру ұсынылады.

12.12 Қосалқы станциядағы басқару, өлшеу жүйесі мен сигнализация келесілерді

қамтамасыз етуі тиіс:

- пайдалануды қатесіз және орынды жүргізу;

-электр құрал-жабдықтың және негізгі технологиялық агрегаттардың жұмыс істеу

режимін бақылау;

-апатты режимдерде қызмет көрсететін қызметкердің оперативті бағыт көрсету.

Электрмен қамтамасыз етудің телемеханикаланған және автоматтандырылған

нысандарда электр құрал-жабдықты қарап, тексеру үшін жергілікті басқарманы қарастыру

қажет.

12.13 Қосалқы станцияның электр құрал-жабдықтарын басқару:

-басқарудың жалпы қосалқы станция пунктінің (БЖП) басқару қалқанынан;

- 6 кВ немесе 10 кВ (басқару дәлізінен) таратушы құрылғылардан;

- ашық таратушы құрылғы аумағындағы сыртқы орнату шкафтан жүргізіледі.

БЖП ғимараты (6 кВ немесе 10 кВ жабық таратушы құрылғысымен жеке немесе

бұғатталған түрде ) қосалқы станцияларда тұрғызу қажет:

- басқару қалқанында қызметкердің тұрақты кезекшілігі талап етілетіндерге;

- 35 кВ не одан жоғары жабық таратушы құрылғысымен;

- АЖ қорғау құрылғысын, қорек блогын, түзеткіштерді және сыртқы орнату

шкафтарында орналастырылмайтын басқа да құрылғыларды орнату қажет болғанда.

БЖП қалған қосалқы ғимаратта тұрғызылмайды, басқару панелі мен қорғаныс

қосалқы станция аумағында сыртқы орнату шкафында орналастырылуы тиіс.

12.14 Өнеркәсіптік кәсіпорындардың қосалқы станцияның релелік қорғанысы мен

автоматикасын сыртқы электрмен қамтамасыз ету жүйесінің релелік қорғаныс

қондырғылары мен автоматикасымен келісу қажет. Релелік қорғаныс пен автоматиканың

қабылданатын түрлерін таңдау энергиямен қамтамасыз ететін ұйыммен берілген қосуға

қойылатын техникалық шарттарға және

«Электр қондырғыларды орнату ережелеріª

талаптарына сәйкес орындау қажет. Релелік қорғаныс пен автоматиканы жобалау

барысында электр қоректенгіш осыған ұқсас жүйелер үшін ұсынылатын релелік қорғаныс

пен автоматиканы таңдауға және есептеуге қатысты мамандандырылған электр

техникалық жобалық және ғылыми-зерттеу институттарының зерттемелерін ескеру

ұсынылады.

Өнеркәсіптік

кәсіпорындардың қосалқы станциясы үшін интегралды

микросызбаларда орындалған релелік қорғаныс пен автоматиканың кешенді құрылғысын

қолдану ұсынылады.

12.15 Өнеркәсіптік кәсіпорындардың қосалқы станцияларында автоматты

құрылғының келесі түрлері қарастырыла алады:

- I және II санаттағы электр қабылдағыштарды қоректендіру барысында ТҚ

цехтарының төменгі кернеу жағында секцияның бөлек жұмыс істеуінде 6 кВ немесе 10 кВ

не одан жоғары барлық таратушы құрылғының секциялық ажыратқышатарында резервті

қоректенудің автоматты қосылуы. Бұл жағдайда шиналардағы қысқа тұйықталу

барысында резервті қоректенудің автоматты қосылуына тыйымды қамтамасыз ету тиіс;

- ауалық желісінің, қосалқы станцияның апатты сызбасына дейін автоматты қалпына

келу мүмкіндігімен 110 кВ және одан жоғары болатын шиналардың, бір трансформаторлы

қосалқы станциясы үшін 6 кВ, 10 кВ немесе 35 кВ шиналардың автоматты қайта қосылуы;

- апатты жойғаннан немесе резервті құрал-жабдықты және байланыстарды қосу

арқылы желінің апатты учаскесін өшіргеннен, синхронды электр қозғалтқыштарды қайта

синхрондағаннан және т.б. кейін тұтынушылар қорегін автоматты қалпына келтіруді

жүзеге асыру;

- жүйелі апаттар нәтижесінде жиіліктің апатты түрде төмендеуінде кәсіпорын электр

станциясын энергия жүйесінен автоматты бөлуді жүзеге асыру;

- I санаттың ерекше тобының электр қабылдағыштардың үздіксіз қорегін жүзеге

асыру;

- автоматты қайтадан қосылу жүйесінің әрекетіне дейін ІІІ санаттағы электр

қабылдағыштарды өшіретін жүктемені түсірудің автоматты жиілігі;

- РҚӨ құралдарын автоматты басқару;

- трансформаторлар жүктемесінде кернеуді автоматты реттеу;

-қосалқы құрылғылардың жұмысын басқаруды жүзеге асыру

(өшіргіштердің,

ажыратқыштардың жетектерін, кешенді таратушы құрылғының шкафын қыздыру,

трансформаторлардың суытатын құрылғыларын қосу және өшіру, өрт сөндіру жүйесі

және т.б.).

12.16 Қосалқы станцияларда келесі көлемде сигнализация орындала алады:

- қашықтықтан басқарумен нысандар күйінің жарық сигнализациясы ;

-апатты өшірудің жеке жарық сигнализациясы (апатты сигнализация);

- электр құрал-жабдықтың қалыпты жұмыс істеу режимінен және басқару тізбегінің

жөнделген бұзылудан ауытқудың ескертетін сигнализациясы;

- ескертетін және апатты сигнализация әрекетінде қызметкер назарын тартуды

қамтамасыз ететін орталық дыбыс сигнализация.

БЖП болмағанда сигнализация панелі

6 кВ немесе

10 кВ ТҚ үй-жайында

орнатылады, ал ескерту сигналдары және апатты сигнализация кезекші қызметкерге

шығарылады

12.17 Тұрақты оперативті тоқ негізінен:

- 500 кВ дейін жоғары кернеуліктен тұратын қосалқы станцияларда;

- осы кернеулердің құрама шиналары бар

110 кВ немесе

220 кВ қосалқы

станцияларда;

- ауа ажыратқыштары бар 35 кВ немесе 220 кВ қосалқы станцияларда;

- 110 кВ немесе 220 кВ үш не одан артық май ажыратқыш санымен 110 кВ немесе

220 кВ қосалқы станцияларда қолдану қажет.

12.18 Айнымалы оперативті тоқты негізінен 35 кВ май ажыратқышы бар 35/6-10 кВ

қосалқы станцияларда, 6 кВ, 10 кВ және 35 кВ кернеуіндегі ажыратқыштар серіппелі

жетектермен жабдықталғанда жоғары кернеу жағында ажыратқыштарсыз 35-220/6-10 кВ

және 110-220/35/6-10 кВ қосалқы станцияларда қолданылады. 6 кВ,10 кВ, және 35 кВ

кернеудегі ажыратқыштарды электр магниттік жетектермен жабдықтағанда көрсетілген

қосалқы станцияларда түзетілген оперативті тоқты қолдану қажет.

Сонымен қатар, оны 110 кВ немесе 220 кВ кернеудегі май ажыратқыштың аз

санымен 110 кВ немесе 220 кВ қосалқы станцияларда қолдану ұсынылады.

12.19

6 кВ немесе

10 кВ кернеудегі ажыратқыштар жетегінің түрін таңдау

соңғылардың коммутациялық қабілетін, ҚТ тоғының мәнін және желінің осы нүктедегі

релелік қорғаныс уақытының төзімділігін, қоректенуші электр қабылдағыштардың

жауапты деңгейін және олардың жұмыс істеу режимдерін ескере отырып жүргізу қажет.

12.20 Өнеркәсіптік кәсіпорындардың қосалқы станцияларында оперативті тоқтың

аралас жүйесі (әр түрлі үйлесімде тұрақты, айнымалы, түзетілген тоқты бір уақытта

қолдану) қолданыла алады. Оперативті тоқ жүйесін таңдау жобада негіздеу қажет.

12.21 Тұрақты оперативті тоғы бар 110 кВ немесе 500 кВ кернеудегі қосалқы

станцияларда әдетте, СК түріндегі, тұрақты зарядтау режимінде жұмыс істейтін элементті

комутаторсыз, 220 В бір аккумуляторлық батарея орнатылуы тиіс. Жобалау барысында

«Электр қондырғыларды орнату ережелеріª талаптарына және

«Өрт қауіпсіздігіне

қойылатын жалпы талаптарª Техникалық регламентіне сәйкес қопарылыс өрт қауіптілігі

және қопарылыс қауіпті аймақ класы бойынша аккумуляторлық батареяның үй-жайының

санатын анықтау қажет. СК түріндегі батареяның орнына жабық никельді-кадмиялық

аккумуляторлық батареяны орнату мүмкіндігі бар болса ұсынылады.

12.22 Айнымалы тоқты түзулету үшін тұрақтандырылған және тұрақтандырылмаған

қорек блоктарын, индуктивті толықтырғышы бар немесе онсыз қуат түзулеткіші

құрылғыларды қолдану қажет.

13 ЭЛЕКТР ЖЕЛІЛЕРДІ ЦЕХТАН ТЫС ТАРТУ

13.1Өнеркәсіптік кәсіпорындар аумағы бойынша жер үсті және жер асты кабель

құрылысында, жерде, ғимарат пен құрылыстың қабырғасымен, технологиялық

эстакадаларда ауалық желілері, тоқ өткізгіштері, кабель желілері тартыла алады.

13.2 Энергияны көп қажет ететін өндірістер үшін цехтан тыс канализация әдісін

таңдау электр монтаждау жұмыстарын жүргізу барысында еңбек шығынын ескере

отырып, ең аз келтірілген шығын бойынша салыстырмалы нұсқалардың техникалық-

экономикалық есептердің негізінде жүргізу қажет.

Нұсқаларды салыстырғанда пайдалану сенімділігі мен қолайлы факторларын

(жөндеу қабілеті, желілерді қосымша тарту), ауаның, жердің ластану деңгейін,

өнеркәсіптік алаңды құру тығыздығын, жер асты суларының деңгейін, технологиялық,

көлік және басқа да коммуникациялық орналасуды, өрт қауіпсіздігінің талаптарын, желіні

дамыту болашағын ескеру қажет.

13.3 Кәсіпорынның өнеркәсіптік алаңында электр желілерді орналастыру аймағы

басты жоспар әзірлеушісімен келісілген болуы тиіс.

13.4 Энергияны көп қажет ететін кәсіпорындар үшін 110 кВ немесе 220 кВ терең

енгізу сызбасы

110 кВ немесе

220 кВ кернеудегі ауа және кабельдік желілерді

қолданумен, 500 кВ терең енгізу сызбасы АЖ-500 кВ қолданумен жүзеге аса алады.

13.5 АЖ қолдану өнеркәсіп алаңын құрудың жоғары емес тығыздығында болады.

АЖ астында алаңын шеттетуді азайту мақсатында АЖ қопарылыс қауіпті

қондырғылардан басқа, барлық жанбайтын ғимарат пен құрылыс үстінен өткізуге рұқсат

етіледі.

АЖ тіреуіштерінің биіктігін таңдағанда АЖ сымдары астынан құбырларды, көлік

және басқа да коммуникацияларды болашақта өткізу мүмкіндігі ескерілуі тиіс. Негізгі

жағдайларда аралық ұзындығын ұлғайту мақсатында арнайы тіреуіштерді қолдануға

болады.

13.6 Кәсіпорынды құруды жоғары тығыздығы барысында ашық кабельдік

құрылыстарда

(кабельдік эстакада, ішінара жабық кабель галереясы, соның ішінде

технологиялық эсткадада орналасқан) тартылатын пластамасса оқшаулауымен 110 кВ

немесе 220 кВ құрғақ кабельдерді қолдану ұсынылады. Жабық кабельдік құрылыстарда

пластамасса оқшаулауымен 110 кВ немесе 220 кВ кабельдерді тарту (тоннельдерде, толық

жабылған кабель галереяларында) оларды ашық кабельдік құрылыстарда тарту мүмкін

болмаған жағдайда ғана жүргізуге болады.

13.7

110 кВ немесе

220 кВ кернеудегі төменгі қысымды майға толтырылған

кабельдер пластмассалық кабельдерді алу мүмкін болмағанда қолданыла алады. Төменгі

қысымды майға толтырылған кабельдер муфтаға арналған арнайы құдық құрылғысы бар

қатып қалу аймағынан төмен (1,5 м) жерде, траншеяларда, арналарда науаға салып

тартыла алады. Тоннельдерде майға толтырылған кабельдерді тарту оның айтарлықтай

құны түрінде ұсыныла алмайды.

13.8 Элегаз оқшаулауы бар 500 кВ дейін тоқ өткізгіштерін электр өнеркәсіппен игеру

бойынша оларды өнеркәсіп алаңын құрудың жоғары тығыздығында және қоршаған орта

агрессивтілігінің болуы жағдайында терең енгізу сызбасы үшін қолдану ұсынылады.

13.9 Энергияны көп қажет ететін өнеркәсіп кәсіпорындарының өнеркәсіп алаңы

бойынша 6 кВ немесе 10 кВ кернеудегі электр энергияны тарату барысында келесі

конструктивті орындаудағы фазалардың симметриялық орналасуымен ашық салынған тоқ

өткізгіштерін қолдану қажет:

- құбырлы шиналары және аспалы оқшаулағыштары бар қатты аспалы;

- жарықшақты сымдары бар иілгіш;

- ТЗК-10 түріндегі жиынтықты жабық.

13.10 Өнеркәсіптік кәсіпорындардың

6 кВ және

10 кВ кернеудегі кабельдік

канализация жүйесі үшін әдетте, АД31 түріндегі алюминий қорытпасынан жасалған

құбырлы шиналары бар қатты тоқ өткізгіштерін қолдану ұсынылады. Тоқ өткізгіштері

қалыпты ортада сыртқы және ішкі орнатулар үшін орындауда және қатты ластанған

ортадағы кәсіпорындар үшін сыртқы орнатулар үшін орындауда қолдануға жатады.

Қатты тоқ өткізгіштерін күрделі шығынның айтарлықтай ұлғаю себебінен

тоннельдерде және толық жабық галереяларда тарту ұсынылмайды. Қатты тоқ

өткізгіштерін қолдану барысында түйін мен бөлшектердің әзірленген типтік жобалармен

қолдану қажет.

13.11 Иілгіш тоқ өткізгіштерін бір уақытта келесі факторлар барысында қолдану

ұсынылады: аумақтың иілгіш тоқ өткізгіштері астында шеттетудің шартты құнын

ескермеуге мүмкіндік беретін кәсіпорынның қысылмаған жоспарлауында және трасса

бұрылысының

(1 км екі-үшке дейін) бұрыш санының аздығында.

13.12 ТЗК-10 түріндегі жиынтық жабық тоқ өткізгіштерін айтарлықтай шығын және

пайдалану шарты себебінен өнеркәсіп кәсіпоры аумағында тарту ұсынылмайды. ТЗК-10

түріндегі тоқ өткізгіштерін 6 кВ және 10 кВ трансформаторлардан бастап, таратушы

құрылғыға дейін шамалы ұзындықты (шамамен 50 м) енгізгенде, сондай-ақ, ғимарат

ішінде электр қондырғыларын шиналау барысында қолдану қажет.

13.13Тоқ өткізгіштерінің қимасын нақты нысанды жобалағанда қалыпты режим үшін

есеппен анықталатын мәнде тоқтың экономикалық тығыздығы бойынша таңдау қажет.

Тоқ өткізгіштерінің таңдалған қимасын апатты режимнен кейін тоқты қыздыру арқылы

тексеру қажет.

13.14 Кәсіпорын аумағына тартылатын тоқ өткізгішті таңдағанда шеттетілетін

аумақтың құнын ескеру қажет. Қатты тоқ өткізгіштері астында аумақты шеттету 10 м,

иілгіш тоқ өткізгіші астында 18 м құрайды деп қабылдауға болады.

13.15 35 кВ кернеуіне айтарлықтай қуатты беру қажеттілігінде құбырлы шиналары

аспалы және аспалы оқшаулағыштармен 35 кВ қатты тоқ өткізгішін қабылдау ұсынылады.

13.16 Кернеуі

35 кВ дейін цехтен тыс кабельдік желілерді әдетте, жер үсті

құрылыстарда: технологиялық және кабельдік эстакадаларда, кабельді ішінара жабық

галереяларында ашық тарту қажет.

13.17 Технологиялық эстакадаларда, соның ішінде жанғыш газдары және тез

тұтанатын сұйықтықтары бар құбырлары бар эстакадаларда кабельдерді тарту не

конструкцияның аспалы кабельдерінде немесе жеке меншік қажеттілік кабельдерді

қоспағанда 30 дейін кабель санында өздігінен кронштейндерде, немесе кабельдердің көп

санында, кабельдік эстакадаларда немесе технологиялық эсткадаларда құрылған ішінара

жабық кабельдік галереяларында жүзеге аса алады.

13.18 Кабельдерді аспалы конструкцияларда немесе кронштейндерде тарту

барысында құбырлардан қашықтығы кем дегенде

0,5 м болуы тиіс, брондалмаған

кабельдер механикалық әсерлерден қорғалған болуы тиіс. Эстакадаларда және

галереяларда тартылатын кабельдерді брондалмаған түрде қабылдау қажет.

13.19 Жанғыш газдары және тез тұтанатын сұйықтықтар құбырлары бар

технологиялық эстакадаларда кабельдік эстакадалар мен галереяларды орналастыру

барысында өртке қарсы шаралар

(отқа төзімділігі кем дегенде

0,75 сағат болатын

қоршайтын көлденең немесе тік конструкциялар) орындалған болуы тиіс. Тікелей

құбырларға кабельдік және басқа да конструкцияларды бекіту рұқсат етілмейді.

Техникалық эстакадалар бойынша кабельдерді тарту мүмкіндігі технолог мамандарымен

келісілуі тиіс.

13.20 Технологиялық эстакадалар болмағанда немесе пайдалану мүмкіндігі

болмағанда кабельдерді кабель саны 20 бастап, 30 дейін болғанда өтпейтін кабельдік

эстакадаларда немесе өтпелі кабельдік эстакадаларда және кабель саны 30 бастап, 40 дейін

болғанда ішінара жабық кабельдік галереяларда тарту ұсынылады. Кабельдік

эстакадаларда және галереяларда тартылатын кабельдерді брондалмаған түрде қабылдау

қажет.

13.21 Кабельдерді жер деңгейінен

4,5 м көп биіктікте тартқанда әдетте, өтпелі

кабельдік эстакадалар мен ішінара жабық кабельдік галереяларды қарастыру қажет.

Өтпейтін кабельдік эстакадаларды трассаның қысқа учаскелерінде (кедергілерді айналып

өткенде, эсткада орналасқан деңгейді өзгерткенде, тарамданған жерлерде) ғана қолдану

ұсынылады.

13.22 Кабельдік эстакадалар мен кабельдік ішінара жабық галереяларды өртке қарсы

бөліктерге көлденең қоршауларға бөлу талап етілмейді.

13.23 Кабельдерді толық жабық кабельдік галереяларда тарту тек дәйекті

жағдайларда ғана

(мысалы, аса агрессивті қоршаған орта жағдайында, айтарлықтай

сыртқы жылу немесе механикалық әсерлер болу жағдайында және т.б.) рұқсат етіледі.

13.24 Кабельдерді ғимарат пен құрылыстың сыртқы қабырғаның сыртқы беттерімен

тартуға рұқсат етіледі, бірақ, соңғылары жанбайтын материалдардан жасалған болса ғана.

13.25 Жер үсті құрылыста 35 кВ дейін кабельдерді ашық түрде тарту мүмкін

болмағанда немесе орындай алмағанда кабельдерді жерде (траншеяларда) және жер асты

кабельдік құрылыста (блоктарда, арналарда, тоннельдерде) тарту жұмыстары жүзеге аса

алады.

13.26 Кабельдерді траншеяларда тарту кабельдердің шамалы санында, негізінен

негізгі трассалардан тарамдалған жерде орындау қажет.

Бір траншеяда, әдетте, алтыдан аспайтын қуат кабелін тарту қажет. Кез келгенінің

орнына екінші кезекті тізбектердің 12 кабелінен тұратын бір шоғырын тартуға рұқсат

етіледі.

13.27

6 кВ немесе 35 кВ кернеудегі кабельдердің барлық бойымен жер асты

жұмыстары барысындағы ықтималды механикалық әсерлерден темір бетонмен, бетон

тақталарымен, кірпішпен қорғау қажет. 0,7 м тереңдікте салынған 1 кВ дейін кабельдер

жиі қазу орындарында ғана осындай қорғанысқа ие болуы тиіс. Кабельдердің үстінен

арнайы сигналды таспа тартылған болса, 0,7 м тереңдікте салынған 20 кВ дейін екі

кабельдік желілері бар траншеяны механикалық әсерлерден қорғауды талап етілмейді.

13.28 Жерге тартылатын кабельдерді тот басудан электр-химиялық қорғауды

қолданыстағы жер асты құрылыстарын катодты қорғау бойынша нұсқауларға сәйкес

орындау ұсынылады [6]. Тот басудан қорғау шаралары кабельдерді пайдалануға бергенге

дейін жүзеге асырылуы тиіс.

13.29 Кабельдерді блоктарда тартуды жер асты коммуникациялары көптеп

кездесетін, ыстық металдың ықтималды төгілулері болатын немесе жиі қазу жұмыстары

жүретін жерлерде, технологиялық және көлік коммуникациялармен жиі қиылысатын

трассаларда қолдану қажет. Блоктар темір бетонды ұяшықты тақталардан, асбест-

цементтен, керамикалық, шойын, болат, полиэтилен құбырлардан жасала алады.

13.30 Блокта тартылатын қуат кабельдерінің санын анықтағанда кабельдерге

рұқсатты тоқ жүктемелерін азайту факторын ескеру қажет, сондықтан қуат кабельдерін

негізінен блок периметрімен тарту ұсынылады. Блокта тартылатын бақылау кабельдерінің

саны шектелмейді.

Блоктарды тарту бағыты өзгеретін жерлерде, кабельдердің блоктан жерге өту

жерлерінде әдетте, кабельдік камераларды (құдықтарды) құру қажет.

13.31 20 бастап, 30 дейін кабельді тарту қажет болғанда кабельдік арналарды, ал 30

бастап, 40 дейін кабель санында кабельдік тоннельдерді қолдануға болады. Өнеркәсіптік

алаңда арналар мен тоннельдер әдетте, жерге кем дегенде 0,3 м тереңдетілген болуы тиіс.

Жерге ішінара тереңдетілген немесе жер үсті арналар мен тоннельдерді аумақтың қызмет

көрсететін қызметкерге ғана қол жетімді және эвакуациялық және көлік жолдары ретінде

қолданылмайтын учаскесінде қолдану қажет.

13.32 Кабельдік тоннельдер және толық жабық кабельдік галереялар отқа төзімділігі

кем дегенде 0,75 сағатты құрайтын шектерде жанбайтын материалдан жасалған көлденең

аралықтармен бөлінген бөліктерге бөлінуі тиіс. Осы кабельдік құрылыстарда автоматты

өрт сөндіру сигнализациясы және жылжымалы құралдарың көмегімен

(өрт сөндіру

автокөліктері) өртті сөндіру немесе стационарлы түрде орнатылған су бүріккіштері бар

«құрғақ құбырлыª жүйе қарастырылуы тиіс.

«Құрғақ құбырлыª жүйені қолдану

жылжымалы құралдың келу мүмкіндігі болмағанда, ал жабық галереяларда - аумақтың

жоспарлы белгісінің үстінен 10 м артық галереяның жоғарғы белгі биіктігінде ұсынылады.

13.33 Өзара резервтелетін кабельдік желілер, I санаттағы қоректенуші электр

қабылдағыштар трассаларға өрт қатынасында оқшауланған түрде тартылуы тиіс.

Өнеркәсіптік кәсіпорындар үшін оларды жарықта кем дегенде

1 м кабельдік

конструкциялар арасында тік қашықтық барысында бір кабельдік құрылыстың (өтпелі

кабельдік эстакадалар, галереялар, тоннельдер) әр түрлі жағымен тартуға рұқсат етіледі,

ал өтпейтін кабельдік эстакадаларды қолданғанда өзара резервтелетін кабельдер бойлық

тұтас арқалықтың әр түрлі жағымен тартылуы тиіс. Қоректің үшінші тәуелсіз көзінен І

санаттағы ерекше топтың электр қабылдағышына кабельдік желіні тарту отқа төзімділігі

кем дегенде 0,75 сағат болатын шекте өртке қарсы қораптағы (арнадағы) кабельдік

құрылыстың сол қимасында орындауға рұқсат етіледі.

13.34 Кабельдік құрылыстың габариттері кабельдің жалпы санының 15% кем емес

пайдалану шартында қосымша тартуға мүмкін болатын жерді бөлуді ескеріп, оның

барлық кезегінде құрылысты толық аяқтау барысында осы құрылыста тартуға жататын

кабельдің барлық санынан ала отырып таңдалынуы тиіс. 6 кВ және 10 кВ кернеулі

кабельдер тартылатын кабельдік құрылыста кабельдік муфталарды орналастыратын

сөрелердің бір қатарын бөлу қажет. Сонымен қатар құбырларды және өрт сөндіру

жүйелерінің құрылғыларын орналастыратын орынды да қарастыру қажет.

14 ҚОСЫМША ҚҰРЫЛЫС

14.1 Май шаруашылығы

14.1.1Ірі өнеркәсіптік кәсіпорында май шаруашылығын жобалау барысында

аудандық энергия жүйесінің май шаруашылығын немесе олармен келісе отырып,

көршілес ірі өнеркәсіптік кәсіпорындарын пайдалану мүмкіндігін қарастыру қажет.

Май шаруашылығын жалпы көлемде оларға көп көлемде құйылған май аппараттары

мен трансформаторлары бар қосалқы станцияның көп санымен үлкен өнеркәсіптік

кәсіпорындарда ғана қарастыру қажет.

14.1.2 Май шаруашылығы жобасында майдың оқшауланған түрін, басқа да түрлерді:

турбиналық, машиналық, майлау және т.б. сақтау және сәйкес өңдеу қарастырылған

болуы тиіс.

14.1.3 Май шаруашылығын әдетте, кәсіпорынның түйінді қосалқы станциясында

орналастыру қажет.

14.1.4 Май шаруашылығында келесілер қарастырылуы тиіс:

-кәсіпорынның барлық нысандарына арналған майларды тазалайтын, кептіретін

және қайта генерациялайтын аппараттар мен құрылғылардан тұратын аппараттық үй-жай;

-оларда бак орнатылған май қоймалары (таза, сұрыпталған майлар үшін).

14.1.5 Кәсіпорынның басқа қосалқы станцияларында (110 кВ немесе 220 кВ кернеуде

терең енгізу қосалқы станцияларын қоса алғанда) май мен май тазалайтын құрылғылар

үшін арнайы тұрақты бактарды қарастыру қажет емес. Осы қосалқы станцияларға таза

құрғақ майды жеткізу және сұрыпталған майды шығару жылжымалы ыдыстарда, соның

ішінде жұмсақ қабыршықта қарастыру қажет.

Ерекшелік болып өздері үшін әр қайсысы ең үлкен ажыратқыштың барлық үші

фазаның бактарындағы май көлеміне және сол қосалқы станцияның аппараттары мен

трансформаторларына құйылған майдың кем дегенде 1 % есептелген екі тұрақты бак

қарастырылуы тиіс, бак ажыратқыштары бар 35 кВ бастап, 220 кВ дейінгі кернеулі

қосалқы станциялар табылады.

14.1.6 Тұрақты май құбырларын барлық кернеудегі бактың май ажыратқыштарына

тартуды қарастыру қажет емес.

Бактарды босату немесе олардағы майды тазарту қажет болған жағдайда тасымалы

инвентарлық май құбырларын қарастыру қажет.

14.1.7 Цехтық трансформаторларды жөндеу және тексеру үшін кәсіпорындарда

электр жөндеу цехінде шеберхананы қарастыру қажет.

14.1.8 Кіші кәсіпорындарда таза майдың апатты қорын сақтауға арналған және

сұрыпталған майға арналған бактарды қарастыру қажет, ал бірлікте 600 кг дейін май

көлемімен ажыратқыштар барысында және ауа ажыратқыштарында тек қана жылжымалы

ыдыстарды қарастыру жеткілікті. Осындай кәсіпорындарда цехтік трансформаторларды

жөндейтін арнайы шеберхананы қарастыру қажет емес.

14.1.9 Май бактарының және басқа ыдыстардың көлемін анықтау үшін қайта

генерациялайтын қондырғы болмағанда және шамамен

% соңғысы бар болғанда

трансформаторлар мен аппараттарға құйылған майды жалпы көлемінің оқшауланған

майдың (орташа есеппен) жыл сайынғы қажеттілікті шамамен 15 % қабылдауға болады.

14.1.10 Термосифонды сүзгілерді пайдалану барысында оқшауланған майдың

орташа қызмет ету мерзімі шамамен 10 жылды қабылдай алады.

14.1.11 Бірлікте май көлемі 1000 кг не одан артық болғанда ашық түрде орнатылған

трансформаторлар және майға толтырылған реакторлар астында және 110 кВ және одан

жоғары кернеуде бүйір ажыратқыштар астында металл торлары бар және оған бір қабат

жуылған қиыршық тас немесе қалыңдығы кем дегенде 250 мм құрайтын ұсақталған тас

себілген май қабылдағыштар қарастырылуы тиіс. Жоспардағы олардың габариттері

төменде көрсетілгеннен кем емес электр құрал-жабдықтың габариеттерін (әрбір жағынан)

асырмауы тиіс:

- 0,6 м - майдың көлемі 1 т дейін болғанда;

- 1 м - майдың көлемі 1 бастап, 10 т дейін болғанда;

- 1,5 м - майдың көлемі 10 бастап, 50 т дейін болғанда;

- 2 м - майдың көлемі 50 т артық болғанда.

14.1.12 Трансформаторлар, реакторлар астында және кернеуі 110 кВ не одан жоғары

бак ажыратқыштары астында май бұратын май қабылдағыштың көлемі сондағы майдың

құрамының 80 % көлеміне есептеледі.

Қуаты 200 МВА және одан жоғары трансформаторлары бар 220 кВ немесе 500 кВ

кернеудегі қосалқы станцияларда өрт сөндіруге стационарлы автоматты қондырғылар

қарастырылған жерде май қабылдағыш көлемі соның ішіндегі майдың 100 % есептелінеді.

14.1.13 Г және Д санаттағы өндірісімен отқа төзімділіктің І және ІІ деңгейдегі

ғимараттарда орнатылған 2500 кВа дейінгі қуаты бар май трансформаторлар үшін майды

бұрмай, металл торымен және оған бір қабат таза қиыршық тас пен ұсақталған тасты

сепкен май қабылдағыштарын қарастыру қажет.

Тор астында май қабылдағыштың көлемі трансформатор майының толық көлеміне

есептеледі. Май қабылдағыштан май мен суды алып тастау үшін жылжымалы агрегарт

қарастырылады. Майдың көлемі 60 кг болатын әрбір цех ішілік май трансформаторы

астында «Электр қондырғыларды орнату ережелеріª талаптарына сәйкес май қабылдағыш

орнатылады.

14.1.14 Майды қайтаруы бар май қабылдағыш жүйелерін қолдану жағдайында

маймен толтырылған құрал-жабдықтың ең ірі бірлігінен тұратын майдың толық көлеміне

есептелген май жинағыштарды қарастыру қажет.

14.1.15 Май қабылдағыштар мен май жинағыштар арасындағы май төкпелерін жер

асты құбырлар түрінде орындау қажет. Бұл жағдайда бір май қабылдағыштан басқасына

май төкпелерімен майдың асыра төгілу, сондай-ақ, әр түрлі жер асты құрылыстарымен

оның ағып кетуі мүмкіндігін болдырмау қажет.

14.2 Жүк көтеретін құрылғы

14.2.1

500 кВ дейінгі кернеудегі қосалқы станцияларда трансформаторларды

тексеретін тұрақты жүк көтеретін құрылғыларлы қарастыру қажет емес.

Трансформатордың бір бөлігін тексеру барысында көтерілетін салмағы

25 т

аспайтын қосалқы станцияларда қаптаманы шешу және трансформатордың белсенді

бөлігін көтеру үшін трансформаторды шиналау порталын немесе инвентарлық

құрылғысын (жылжымалы кранды) пайдалану мүмкіндігін қарастыру қажет.

Үйлестірілген порт қолданылған жағдайда трансформаторды көтерілетін қап

астынан автожол немесе келуші темір жол бағытында сырғыту (немесе белсенді бөлігін

шығару жағдайында қапты сырғыту) қарастырылып, байқау және тексеру жұмыстарын

орындау үшін арналған жер қарастырылуы тиіс.

14.2.2 Егер тексеру барысында көтерілетін трансформатордың бөлігі 25 т ауыр

болатын болса, қосалқы станцияда тұрақты немесе түгендемелік жүк көтеретін

құрылғыны қарастыру қажет.

14.2.3 Трансформаторларды тексеретін тұрақты құрылғыларды (мұнараларды) басқа

қосалқы станциялардың трансформаторларына жөндеу жұмыстары қарастырылған

қосалқы станцияларда ғана қарастыру қажет.

14.2.4 35 кВ және одан жоғары кернеудегі қосалқы станцияның конструкцияларын

тұтастыру барысында жөндеу және пайдалану жұмыстарды механизациялауға арналған

автокрандарды, телескопиялық мұнараларды және басқа құралдарды пайдалану, сондай-

ақ, трансформаторларға және басқа да аппараттарға жылжымалы зертхананың кіру

мүмкіндігін қамтамасыз ету қажет.

14.3 Желілер цехі және қосалқы станция

14.3.1 Өнеркәсіптік кәсіпорынды электрмен қамтамасыз етудің техникалық жобасын

орындау барысында үй-жайды және цехтің құрал-жабдығын немесе төмендегілерге

қызмет көрсетуге арналған желі учаскелері мен қосалқы станцияларын қарастыру қажет:

- 110-220 кВ /6-10 кВ кернеудегі терең енгізу қосалқы станцияларына;

- цехтен тыс, таратушы, трансформаторлық және түрлендіргіш қосалқы

станцияларына;

- 6 кВ бастап, 220 кВ дейінгі кернеудегі электр жеткізудің ауалық желілеріне;

- 1000 В бастап, одан жоғары кернеудегі цех аралық кабельдік желілерге;

- кәсіпорын аумағының қондырғылары мен сыртқы жарықтандыру желілеріне;

- трансформаторлық-май шаруашылығына.

14.3.2 Өз құрамында цехке немесе желі учаскесіне және қосалқы станциясына ие

әрекет ететін өнеркәсіптік кәсіпорынды қайта конструкциялаудың жобасын әзірлеу

барысында цехтің өндірістік үй-жайларды қажетті кеңейту және құрал-жабдықты толық

жиынтықтау мәселелері қарастырылуы тиіс.

БИБЛИОГРАФИЯ

[1] Указания по расчету электрических нагрузок

(РТМ

36.18.32.4-92)//

Инструктивные и информационные материалы по проектированию электроустановок.

1992. № 7-8. С. 4 - 27. (АуырӨнеркәсіптікЭлектрЖоба БҒЗЖИ).

[2] Пособие к РТМ 36.18.32.4-92, 2- редакция. АӨЭЖ БҒЗЖИ әзірлеген, 1993.

[3] Пособие к РТМ 36.18.32.6-92. АӨЭЖ БҒЗЖИ әзірлеген, 1992.

[4] Указания по расчету токов однофазных КЗ в сетях до 1 кВ промышленных

предприятий методом петли "фаза-нуль". АӨЭЖ БҒЗЖИ әзірлеген, 1993.

[5] Указания по проектированию установок компенсации реактивной мощности в

электрических сетях общего назначения промышленных предприятий (РТМ 36.18.32.6-92)

// Инструктивные и информационные материалы по проектированию электроустановок.

1993. №2. С. 24 - 52. (АуырӨнеркәсіптікЭлектрЖоба БҒЗЖИ).

[6] Руководящие указания по катодной защите подземных энергетических

сооружений от коррозии. ТЖҒЗИ әзірлеген, утверждены КСРО Энергетика министрлігінің

БТБ бекітілген 30.03.84.

[7] Қысқаша тұйықталу тоқтарын есептеу және электр құрал-жабдықтарын таңдау

бойынша басшылық нұсқаулары 153-34.0-20.527-98 БҚ

[8] Жылу электр станцияларының және қосалқы станциялардың тұрақты тоқ

жүйелерінің қорғанысын есептеу бойынша әдістемелік нұсқауларға толықтыру 34-70-035-

83 ӘН

СП РК 4.04-108-2014 ПРОЕКТИРОВАНИЕ ЭЛЕКТРОСНАБЖЕНИЯ ПРОМЫШЛЕННЫХ ПРЕДПРИЯТИЙ (ҚР ЕЖ 4.04-108-2014) - 1